A2 — 28-dars (qo'shimcha): Zero & First conditional — shart gaplar (if...)
A2 — ELEMENTAR · 28-dars (A2 to'ldirish)
1. Dars nomi, maqsad va motivatsiya
Bu darsda shart gaplarni (conditionals) o'rganasiz — "agar ... bo'lsa, ..." mantig'i. Ikki turini: Zero conditional (doimiy haqiqat: If you heat ice, it melts) va First conditional (real kelajak sharti: If it rains, I'll stay home).
If you heat water to 100°, it boils. (Suvni 100° gacha qizdirsangiz, qaynaydi.) If it rains tomorrow, I'll stay home. (Ertaga yomg'ir yog'sa, uyda qolaman.)
Real hayotda nega kerak:
- Bashorat/reja: "If I finish early, I'll call you." "We'll go to the beach if the weather is nice."
- Qoida/haqiqat: "If you don't water plants, they die." "If you press this, the app crashes." (dasturchi!)
- Maslahat/ogohlantirish: "If you study hard, you'll pass." "You'll be late if you don't hurry."
- Muzokara/shart: "If you help me, I'll help you."
Asosiy tushuncha — shart va natija: shart gap ikki qismdan iborat: if-qism (shart) + asosiy qism (natija). Eng muhim qoida: if-qismda kelajak (will) ISHLATILMAYDI — u Present (hozirgi zamon) bo'ladi, garchi kelajak haqida gapirilsa ham! "If it rains (NOT will rain), I'll stay." O'zbekcha "yog'sa" — kelajak ma'nosida, lekin inglizcha rains (Present). Bu — eng katta xato.
Nega ikki qism turlicha zamonda? Ingliz mantig'ida if so'zining o'zi allaqachon "hali aniq emas, ehtimol" ma'nosini olib yuradi — shuning uchun fe'lni yana will bilan "kelajak" qilishning hojati yo'q. if — bu "shartning eshigi", u ochilsa (Present bilan belgilanadi), natija (will bilan) kelib chiqadi. Ona tilida "yog'sa" bir so'zda ham shartni, ham kelajakni bildiradi; inglizchada bu ikki vazifa ikki qismga bo'linadi: shart Present bilan, natija will bilan. Shu bo'linishni yodda tutsangiz, xatoning oldi olinadi.
O'xshatish: shart gap — "tugma va natija": if — tugmani bosish (shart), asosiy qism — chiroq yonishi (natija). "If you press the button (tugma), the light turns on (natija)." Tugma — doim Present; natija — Zero da Present (doimiy), First da will (kelajak). Ya'ni "tugma"ni bosish harakati hech qachon will bilan yozilmaydi — tugmani bosish shartning o'zi, uni kelajak qilib bo'lmaydi.
2. Avvalgi darslardan takror (spiral)
- A2-8 (will): I'll stay — First conditional natijasida will; o'shanda if kirish bo'lgan.
- A1-14 (Present Simple): if qismida Present Simple ishlatiladi.
- A2-19 (because/so): sabab-natija; bugun shart-natija.
- Tez mashq: "If it ___ (rain), I'll stay home." (rains — Present, will emas!).
3. Grammatika — chuqur, to'liq tushuntirish
3.1. ZERO conditional — DOIMIY haqiqat (har doim shunday)
If + Present Simple, Present Simple — doimo to'g'ri bo'lgan sabab-natija (fakt, qonun, odat):
If + present, ... present.
If you heat ice, it melts. — Muzni qizdirsangiz, eriydi. (har doim)
If you don't eat, you get hungry. — Yemasangiz, ochiqasiz.
Water boils if you heat it to 100°. — Suvni 100° qizdirsangiz, qaynaydi.Ma'no: "agar X bo'lsa, doimo/odatda Y bo'ladi" — fakt, qonuniyat, odat. if o'rniga ko'pincha when ham mumkin (chunki har doim): When you heat ice, it melts.
Diqqat — Zero conditionalda ikkala qism ham Present Simple: shart ham, natija ham hozirgi zamonda. Bu yerda umuman will yo'q, chunki gap aniq bir kelajak vaziyati haqida emas, balki har doim to'g'ri bo'ladigan qonuniyat haqida. Ilmiy faktlar, tabiat qonunlari, moslamalarning ishlashi, shaxsiy odatlar — hammasi Zero conditionalga tushadi: If you don't water a plant, it dies (o'simlikni sug'ormasangiz, quriydi). Shu sababli ifni whenga almashtirsangiz ma'no deyarli o'zgarmaydi.
3.2. FIRST conditional — REAL kelajak sharti (ehtimol bor)
If + Present Simple, will + sof fe'l — kelajakdagi real, ehtimoli bor shart:
If + present, ... will + sof fe'l.
If it rains tomorrow, I'll stay home. — Ertaga yomg'ir yog'sa, uyda qolaman.
If you study, you'll pass the exam. — O'qisangiz, imtihondan o'tasiz.
She'll be angry if you're late. — Kechiksangiz, uning jahli chiqadi.Ma'no: "agar X bo'lsa (kelajakda, ehtimol), Y bo'ladi" — aniq bir kelajak vaziyati (har doim emas).
Tuzilmani yaxshilab yodda tuting: if + Present Simple (shart) vergul will/'ll + fe'lning sof shakli (natija). Natijadagi fe'l willdan keyin hech qanday qo'shimchasiz keladi: will go (NOT will goes, NOT will to go). Inkorda won't: If you don't hurry, you won't catch the bus (Shoshilmasangiz, avtobusga ulgurmaysiz). Bu tuzilma reja, va'da, ogohlantirish va bashorat uchun kundalik nutqda eng ko'p ishlatiladigan shart turi.
3.3. ENG MUHIM QOIDA — if-qismda will ISHLATILMAYDI!
If it RAINS, I'll stay home. (if + Present)
If it WILL RAIN, I'll stay home. (if + will — XATO!)Kelajak haqida gapirilsa ham, if-qism Presentda qoladi. will faqat asosiy (natija) qismda. O'zbekcha "yog'sa, yog'adi" — ikkala qism ham "kelajak"dek, lekin inglizcha if rains (Present), will stay (will). Bu — o'zbeklar uchun eng ko'p xato.
Qanday tekshirish mumkin? Gap yozganingizdan keyin ifdan keyingi qismga qarang: agar u yerda will yoki 'll turgan bo'lsa, xato qilgansiz. ifdan keyin fe'l Present Simple bo'lishi shart: If you come (NOT will come) early, we'll start. Xuddi shu qoida when, before, after, as soon as, until, unless kabi vaqt/shart bog'lovchilaridan keyin ham amal qiladi — ular kelajak ma'nosini bersa ham, fe'l Present bo'ladi. Yodda tuting: "if bilan will bir joyda bo'lmaydi" — will faqat natija tomonida.
Kichik istisno (A2 doirasidan tashqari, faqat eslatib qo'yamiz): ifdan keyin will juda kamdan-kam, faqat "iltimos/rozilik" ma'nosida uchraydi (If you will wait a moment... = "iltimos, biroz kutsangiz"). Bu alohida holat; A2 darajada bu tuzilmani ishlatmang — sizga kerakli barcha real shartlarda if + Present.
3.4. Zero vs First — qachon qaysi
| Zero conditional | First conditional | |
|---|---|---|
| Ma'no | doimiy haqiqat (har doim) | real kelajak (bir marta, ehtimol) |
| Tuzilma | if + present, present | if + present, will |
| Misol | If you drop it, it breaks. | If you drop it, it'll break. |
| Kalit so'z | always, generally | tomorrow, next week, this time |
If I drink coffee at night, I can't sleep. (zero — har doim shunday — odat/fakt)
If I drink coffee tonight, I won't sleep. (first — bugun, aniq vaziyat)3.5. Tartib va vergul
Ikki qismni ham boshga qo'yish mumkin:
If-qism BOSHDA vergul: If it rains, I'll stay home.
If-qism OXIRDA vergulsiz: I'll stay home if it rains.Qoida sodda: if-qism gap boshida kelsa, ikki qismni vergul ajratadi. if-qism gap oxirida kelsa, vergul qo'yilmaydi. Ma'no ikkalasida bir xil — faqat urg'u o'zgaradi (boshda kelsa shartga urg'u tushadi). Bu qoida ham Zero, ham First conditionalga birdek amal qiladi.
3.6. will o'rniga boshqa modallar (can, may, should + imperative)
Natija qismida will o'rniga boshqa modal yoki buyruq:
If you finish early, you can go home. — Erta tugatsangiz, uyga ketsangiz bo'ladi. (ruxsat)
If you see Tom, tell him to call me. — Tomni ko'rsangiz, menga qo'ng'iroq qilsin deng. (buyruq)
If you're tired, you should rest. — Charchagan bo'lsangiz, dam olishingiz kerak. (maslahat)
If it's expensive, we may not buy it. — Qimmat bo'lsa, olmasligimiz mumkin.Muhim: natija qismida willning o'rniga modal (can, may, should, must) yoki buyruq kelsa ham, if-qism baribir Present Simpleda qoladi. Ya'ni "will emas" qoidasi kengroq: ifdan keyin hech qanday kelajak/modal turmaydi, faqat oddiy Present. Buyruq (imperativ) natija qismida juda tabiiy: If you have a problem, call me (Muammo bo'lsa, menga qo'ng'iroq qiling).
3.7. unless = "if ... not" (... masa)
unless = "agar ... bo'lmasa" (if not):
I won't go unless you come with me. — Kelmasangiz, bormayman. (= if you don't come)
You'll fail unless you study. — O'qimasangiz, yiqilasiz. (= if you don't study)unless = if … not. Diqqat: unless dan keyin inkor qo'shilmaydi (o'zi "if not" ma'nosini beradi). Ya'ni "kelmasangiz"ni unless bilan aytmoqchi bo'lsangiz, fe'lni ijobiy qoldiring: unless you come (NOT unless you don't come) — chunki unlessning ichida allaqachon "not" bor. Bu o'zbekchada eng ko'p adashtiruvchi joy: "kelmasang" so'zidagi inkorni unlessdan keyin yana takrorlab qo'ymang.
3.8. when vs if (shartda)
when = ANIQ bo'ladi (vaqt masalasi): When I get home, I'll call you. (uyga boraman — aniq)
if = EHTIMOL bo'ladi (shart): If I get home early, I'll call you. (erta — noma'lum)when — sodir bo'lishi aniq; if — ehtimol. "When it rains" (yomg'ir yog'ishi tabiiy) vs "If it rains" (yog'masligi ham mumkin).
3.9. if + present + present (buyruq/maslahat) — qisqa
If you have any questions, just ask. — Savol bo'lsa, so'rang.
If in doubt, ask. — Shubha bo'lsangiz, so'rang. (qisqa shakl)Oldindan ko'rsatma — 2-shart (Second conditional, B1): If I were rich, I would travel — bu xayoliy (hozir boy emasman). U Past + would bilan quriladi. First (real) bilan farqini B1-8 da to'liq ko'ramiz. Hozir: real shart if + present, will.
4. Misollar (tur bo'yicha)
ZERO (doimiy haqiqat):
If you mix blue and yellow, you get green. — Ko'k va sariqni aralashtirsangiz, yashil chiqadi.
Ice melts if the temperature rises. — Harorat ko'tarilsa, muz eriydi.
If I don't sleep enough, I feel terrible. — Yetarli uxlamasam, o'zimni yomon his qilaman.FIRST (real kelajak):
If you call me later, I'll explain everything. — Keyinroq qo'ng'iroq qilsangiz, hammasini tushuntiraman.
We'll miss the train if we don't hurry. — Shoshilmasak, poyezdga kech qolamiz.
If the weather is good, we'll have a picnic. — Ob-havo yaxshi bo'lsa, piknik qilamiz.unless / when:
I won't sign unless I read it first. — Avval o'qimasam, imzolamayman.
When I finish work, I'll meet you. — Ishni tugatganimda, siz bilan uchrashaman.5. Talaffuz bo'limi
if /ɪf/ "if" unless /ənˈles/ "ənles" when /wen/ "wen"- if-qism ohangi: odatda ko'tariladi (), so'ng asosiy qism tushadi (): "If it RAINS, I'll STAY home."
- I'll, you'll, we'll — qisqartmalar (A2-8): "ayl, yu:l, wi:l".
Topshiriq (shadowing): "If it rains, I'll stay home. If you study, you'll pass." ni ikki qismli ohang bilan ayting (if, natija). Youglish: "if you", "I'll stay".
6. So'z boyligi (Anki) — shart so'zlari
| English | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|
| if | agar | If it rains... |
| unless | …masa (if not) | unless you hurry |
| when | …ganda (aniq) | when I get home |
| as long as | …gan taqdirda/agar | as long as you're careful |
| in case | …ehtimoliga qarshi | take an umbrella in case |
| then | unda/keyin | If..., then... |
| otherwise | aks holda | Hurry, otherwise we'll be late. |
| result | natija | the result |
| depend on | bog'liq bo'lmoq | It depends on the weather. |
Tayyor iboralar (chunks):
- If I were you, I'd… — "Sizning o'rningizda bo'lsam…" (2-shart, B1 — lekin juda keng).
- If necessary / if possible — "kerak bo'lsa / iloji bo'lsa".
- Just in case — "har ehtimolga qarshi".
- As long as you … — "… gan ekan / sharti bilan".
- What if …? — "…bo'lsa-chi?" (What if it rains?).
- If all goes well — "hammasi yaxshi ketsa".
7. O'qish matni va dialog (input)
Dialog — rejalar (real shart):
A: Are we still going hiking on Saturday? — Shanba hali ham sayrga chiqamizmi?
B: If the weather is good, yes. But if it rains, we'll cancel. — Ob-havo yaxshi bo'lsa, ha. Lekin yomg'ir yog'sa, bekor qilamiz.
A: Makes sense. What time will we leave? — Mantiqan. Soat nechada chiqamiz?
B: If we start at seven, we'll get there before it's too hot. — Yettida boshlasak, juda issiq bo'lishidan oldin yetib boramiz.
A: Good idea. I'll bring water, in case we run out. — Yaxshi fikr. Suv olib chiqaman, tugab qolsa.
B: Perfect. Unless something changes, let's meet at the station. — Zo'r. Biror narsa o'zgarmasa, bekatda uchrashaylik.
A: OK. If you can't make it, just text me. — Mayli. Kela olmasang, menga yoz.O'qish matni — "Small habits, big results" (zero + first):
Success isn't magic — it follows simple rules. — Muvaffaqiyat sehr emas — u oddiy qoidalarga bo'ysunadi.
If you practise a little every day, you improve. — Har kuni ozgina mashq qilsangiz, yaxshilanasiz. (zero)
If you give up after one failure, you learn nothing. — Bir muvaffaqiyatsizlikdan keyin tashlasangiz, hech narsa o'rganmaysiz. (zero)
These are facts, not opinions. — Bular fikr emas, fakt.
So here is my plan: if I study English for thirty minutes every day this year, — Mana rejam: bu yil har kuni o'ttiz daqiqa inglizcha o'qisam, (first)
I'll reach a much higher level by next summer. — keyingi yozgacha ancha yuqori darajaga yetaman.
It won't be easy, but if I keep going, I'll get there. — Oson bo'lmaydi, lekin davom etsam, yetaman.
And if I ever feel like quitting, I'll remember why I started. — Va agar tashlagim kelsa, nega boshlaganimni eslayman.Topshiriq: matnda zero (doimiy haqiqat) va first (kelajak reja) shart gaplarini ajrating. So'ng o'z maqsadingiz haqida 5 ta First conditional gap yozing (If I..., I'll...).
8. O'zbekcha-inglizcha tipik xatolar
if-qismda will (eng muhim!): If it will rain, I'll stay home. Sabab: o'zbekcha "yog'sa" kelajakdek tuyuladi. If it rains, I'll stay home. (if + Present, will faqat natijada). Eng ko'p xato!
Vergul (if-qism boshda): If it rains I'll stay. (vergulsiz). If it rains, I'll stay. (if boshda vergul).
unless + inkor: Unless you don't hurry, we'll be late. Unless you hurry, we'll be late. (unless = if not, qo'sh inkor emas).
would ishlatish (real shartda): If it rains, I would stay. If it rains, I'll stay. (real will; would — xayoliy 2-shart, B1).
when/if aralashtirish: If I get older, I... (aniq bo'ladigan narsaga). When I get older... (aniq when); if — ehtimol.
if-qismda kelasi zamon o'ylash: o'zbek miyasi "yog'sa" ni kelajak deb, going to / kelasi zamon qo'ymoqchi bo'ladi: If it is going to rain... If it rains, ... (if-qism doim oddiy Present Simple — na will, na going to).
natijada Present qoldirish (First conditionalda will tushib qolishi): If it rains, I stay home (kelajak reja ma'nosida). If it rains, I'll stay home. (real kelajak reja natijada will kerak). Eslatma: If it rains, I stay home Zero sifatida ("har doim shunday qilaman") to'g'ri, lekin "bugun/ertaga" ma'nosida will bo'lishi shart.
9. Mashqlar
Mashq 1. Fe'lni to'g'ri shaklga qo'ying (zero/first):
1. If you ___ (heat) ice, it ___ (melt). (zero)
2. If it ___ (rain) tomorrow, we ___ (stay) home. (first)
3. If you ___ (not / hurry), you ___ (miss) the bus. (first)
4. Water ___ (freeze) if the temperature ___ (drop) below zero. (zero)Mashq 2. if-qismni to'g'rilang (will emas!):
1. If it will be sunny, we'll go out. ___
2. If you will study, you'll pass. ___Mashq 3. unless bilan qayta yozing:
1. If you don't hurry, you'll be late. You'll be late ___ .
2. I won't go if you don't come. I won't go ___ .Mashq 4. if yoki when?
1. ___ I finish work (aniq), I'll call you.
2. ___ it rains (ehtimol), we'll cancel.
3. ___ you heat water, it boils. (har doim)Mashq 5. Xatoni to'g'rilang:
If it will rain, I'll stay., If it rains I'll stay. (vergul), Unless you don't come, I won't go., If I will see him, I'll tell him.
Mashq 6. O'zbekchadan inglizchaga:
1. Ertaga yomg'ir yog'sa, uyda qolaman. = ___
2. O'qisangiz, imtihondan o'tasiz. = ___
3. Muzni qizdirsangiz, eriydi. = ___
4. Shoshilmasak, kech qolamiz. = ___
5. Kelmasangiz, bormayman. = ___ (unless)10. Production drill + model javoblar
Drill A — First conditional (kelajak reja): if-qism beriladi, natija qo'shing:
If it's sunny tomorrow, ___ .
If I have time tonight, ___ .
If you help me, ___ .Drill B — Zero conditional (haqiqat):
If you don't water plants, ___ .
If you press this button, ___ .Drill C — o'zingiz haqingizda (maqsad):
"If I study hard this year, I'll ___ ."
"If I get a good job, I'll ___ ."
"I'll be happy if ___ ."Model javoblar (Drill A): ...we'll go to the park. / ...I'll watch a film. / ...I'll help you too. So'ng o'z rejalaringizni 4 ta First conditional bilan yozing va o'zingiz tekshirib ko'ring (11-bo'limdagi kalit va yuqoridagi qoidalarga solishtiring).
11. Javoblar kaliti
Mashq 1: 1. heat / melts · 2. rains / 'll stay · 3. don't hurry / 'll miss · 4. freezes / drops. Mashq 2: 1. If it's sunny, we'll go out. · 2. If you study, you'll pass. Mashq 3: 1. ...unless you hurry. · 2. ...unless you come. Mashq 4: 1. When · 2. If · 3. If (When). Mashq 5: If it rains, I'll stay. / If it rains, I'll stay. (vergul qo'shildi) / Unless you come, I won't go. / If I see him, I'll tell him. Mashq 6: 1. If it rains tomorrow, I'll stay home. · 2. If you study, you'll pass the exam. · 3. If you heat ice, it melts. · 4. If we don't hurry, we'll be late. · 5. I won't go unless you come.
12. Xulosa va keyingi dars
Tez ma'lumotnoma:
ZERO conditional (doimiy haqiqat): If + present, ... present.
If you heat ice, it melts. (har doim; if = when)
FIRST conditional (real kelajak): If + present, ... will + fe'l.
If it rains, I'll stay home. (ehtimoli bor kelajak)
if-qismda WILL EMAS! (If it RAINS, NOT "if it will rain")
Tartib: If..., natija (vergul) | natija if... (vergulsiz)
will o'rniga: can/should/may yoki buyruq (If you see him, tell him)
unless = if ... not (unless you hurry = if you don't hurry)
when (aniq) vs if (ehtimol) | 2-shart (xayoliy: if I were...) B1Asosiy nuqtalar:
- Zero (if+present, present) — doimiy haqiqat; First (if+present, will) — real kelajak.
- if-qismda will ishlatilmaydi! (eng muhim).
- unless = if not; when (aniq) vs if (ehtimol).
- Vergul: if-qism boshda vergul.
- Natijada will o'rniga can/should/buyruq ham.
Bog'lanish: shart gaplar B1 da kengayadi — Second conditional (xayoliy hozir: if I were…, B1-8), Third conditional (o'tmish afsus: if I had…, B2). Zero/First — real shartlarning poydevori; muzokara, reja, qoidada doim kerak.
Keyingi dars — A2 — MAXSUS DARS: "On the phone, directions & health" (telefon, yo'l, sog'liq — funksional). A2 ning oxirgi bo'shlig'ini to'ldiramiz: telefon tili, yo'l so'rash/ko'rsatish va shifokorda — uchta muhim funksional mavzu, ibora banklari bilan.
Tayyor bo'lsangiz, keyingi darsga o'ting.
Manba
R. Murphy, "English Grammar in Use" (if Units 38–39; zero/first conditional; unless, as long as); Swan, "Practical English Usage" (conditionals; if; unless); Cambridge Dictionary; British Council LearnEnglish — "Conditionals: zero and first".
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!