B1 — MAXSUS DARS: Narrative tenses — hikoya zamonlari (barcha o'tmish zamonlari birga)
B1 — O'RTA · Maxsus dars (oraliq) · skills + barcha o'tmish zamonlarini birlashtirish
1. Bu dars nima va nega muhim
Bu — grammatika emas, mahorat darsi: o'rgangan to'rtta o'tmish zamonini (Past Simple, Past Continuous, Past Perfect, Past Perfect Continuous) bitta hikoyada birga ishlatishni o'rgatadi. Bu zamonlar birgalikda narrative tenses ("hikoya zamonlari") deb ataladi — chunki real hikoya, voqea, esda qolgan kun yoki kitob/film mazmunini aytganda, native hammasini aralash ishlatadi.
Asosiy tushuncha — har zamon hikoyada o'z ROLINI o'ynaydi: hikoya — sahna asari kabi; har zamon — boshqa "qatlam":
- Past Simple = hikoyaning asosiy voqealari, ketma-ket qadamlar (skeleton): I woke up, got dressed, and left.
- Past Continuous = orqa fon, sahna, davom etayotgan harakat: The sun was shining, birds were singing…
- Past Perfect = undan ham oldin bo'lgan voqea (orqaga qadam): She had locked the door before she left.
- Past Perfect Continuous = oldingi davomli harakat: He was exhausted — he had been driving for hours.
O'xshatish: hikoya — film. Past Simple — syujet (nima bo'ladi, ketma-ket). Past Continuous — fon musiqasi/dekoratsiya (sahna qanday edi). Past Perfect — flashback (oldin nima bo'lgandi). Past Perfect Continuous — uzoq flashback (oldin qancha vaqt davom etgandi). To'rtovi birga — to'liq film.
2. Avvalgi darslardan takror (spiral)
- A2-2,3,4 (Past Simple): woke, got, left — hikoya skeletoni.
- A2-6 (Past Continuous): was shining, were singing — orqa fon.
- B1-7 (Past Perfect): had locked, had left — oldingi voqea.
- B1-8 (Past Perfect Continuous): had been driving — oldingi davomli harakat.
- A2-19 (bog'lovchilar): when, while, because, so — hikoyani bog'lashda.
3. Har zamonning hikoyadagi roli — to'liq
3.1. Past Simple — asosiy voqealar (skeleton)
Hikoyaning bo'g'imlari — ketma-ket sodir bo'lgan asosiy ishlar:
I woke up early, made some coffee, checked my phone, and left for work.
— Erta turdim, kofe qildim, telefonimni tekshirdim va ishga jo'nadim.Past Simple — hikoyani oldinga suradi: bir voqea keyingi keyingi. Ketma-ketlik (sequence).
3.2. Past Continuous — orqa fon va sahna
Voqea boshlanishidagi holatni, davom etayotgan harakatni, uzilgan ishni ko'rsatadi:
It was a cold morning. Rain was falling and the streets were empty. (sahna)
I was walking to the station when I saw an old friend. (uzilgan harakat — A2-6)when vs while/as: when + Past Simple (qisqa voqea: when I saw); while/as + Past Continuous (davomli fon: while I was walking). "While I was cooking, the phone rang."
3.3. Past Perfect — oldinroq bo'lgan voqea (flashback)
Hikoya o'tmishda, lekin undan ham oldingi narsani aytganda (orqaga qadam):
When I arrived at the office, I realized I had left my laptop at home.
— Ofisga yetganimda, noutbukimni uyda qoldirgan ekanman deb angladim. (qoldirish — yetishdan oldin)
She didn't want to watch the film because she had already seen it.
— Filmni ko'rishni istamadi, chunki allaqachon ko'rgandi.Past Perfect — "bu voqeadan oldin shu bo'lgandi" degan flashback. Hikoya tartibini buzmasdan orqaga ishora qiladi.
MA'NO farqi —
when+ Past Simple vs Past Perfect: bu yerda zamon tanlashi grammatik xato masalasi emas — u ma'noni o'zgartiradi:
- When I arrived, the film started. — men yetib kelgach, film boshlandi (avval keldim keyin boshlandi).
- When I arrived, the film had started. — men yetganimda film allaqachon boshlangan edi (avval boshlandi keyin keldim).
Ya'ni Past Perfect voqeani "yetib kelishdan oldin"ga suradi. Hikoyada "kim/nima avval, kim/nima keyin" muhim bo'lsa, Past Perfect'ni tashlab yubormang — aks holda tinglovchi voqealar tartibini noto'g'ri tushunadi.
Past Perfect har doim shart emas: agar before yoki after tartibni allaqachon aniq ko'rsatib tursa, ko'pincha Past Simple ham yetarli: After she finished (yoki had finished) work, she went home. — ikkalasi ham to'g'ri. Past Perfect'ni asosan bog'lovchisiz "orqaga sakrash" kerak bo'lganda ishlating (masalan "I realized I had left my keys…").
3.4. Past Perfect Continuous — oldingi davomli harakat
Oldingi harakatning qancha vaqt davom etgani yoki izi:
He looked exhausted. He had been driving for eight hours.
— U holdan toyganga o'xshardi. Sakkiz soat haydab kelgan edi.
The ground was wet because it had been raining all night.
— Yer ho'l edi, chunki tun bo'yi yomg'ir yog'ayotgan edi.3.5. Hammasi birga — bitta paragrafda
The sun WAS SETTING (PCont — fon) when Aziz finally GOT (PSim — voqea) home.
He WAS tired (PSim) because he HAD BEEN WORKING (PPerfCont — oldingi davom) all day.
He OPENED (PSim) the door and SAW (PSim) that someone HAD COOKED (PPerf — oldin) dinner.
His sister HAD COME (PPerf) to visit while he WAS (PSim) at work.To'rtovi birga — tabiiy, boy hikoya. Har biri o'z qatlamida: fon (PCont), syujet (PSim), oldin (PPerf), oldingi davom (PPerfCont).
3.6. Hikoyani bog'lovchi so'zlar (linkers)
KETMA-KETLIK: first, then, next, after that, later, soon, eventually, finally, in the end
BIR VAQTDA: while, as, meanwhile, at the same time, just as
TO'SATDAN: suddenly, all of a sudden, just then, without warning
OLDIN/KEYIN: before, after, by the time, as soon as, once, until
SABAB/NATIJA: because, since, so, as a resultSuddenly, the lights went out. — To'satdan chiroqlar o'chdi.
As soon as I got home, I fell asleep. — Uyga yetishim bilan uxlab qoldim.
By the time the show ended, everyone had left. — Tomosha tugaganda, hamma ketgandi.4. To'liq hikoya — izohlangan (annotated)
[1] It was a quiet Sunday morning, and the rain was falling softly outside. (PCont — sahna)
[2] Dilnoza was sitting by the window, drinking tea, when her phone suddenly rang. (PCont fon + PSim uzilgan)
[3] It was her brother. He sounded worried. (PSim — voqealar)
[4] He said he had lost his wallet somewhere in the city. (PPerf — oldin bo'lgan)
[5] He had been shopping all morning, so it could have been anywhere. (PPerfCont — oldingi davom)
[6] Dilnoza grabbed her coat and rushed out to help him. (PSim — ketma-ket voqealar)
[7] By the time she arrived, he had already found it — a kind stranger had handed it in. (PPerf ×2 — oldin)
[8] They laughed with relief. The crisis was over before it had really begun. (PSim + PPerf)Tahlil:
- Sahna/fon: [1][2] — Past Continuous (was falling, was sitting).
- Asosiy syujet: [2][3][6][8] — Past Simple (rang, sounded, grabbed, rushed, laughed).
- Oldingi voqea (flashback): [4][7] — Past Perfect (had lost, had found, had handed).
- Oldingi davomli harakat: [5] — Past Perfect Continuous (had been shopping).
- To'satdan / by the time — linkerlar voqealarni bog'lab turibdi.
5. Talaffuz / ohang bo'limi
"was falling" "wəz-fo:liŋ" "had lost" "həd-lost" "had been shopping" "həd-bin-shopiŋ"
"Suddenly," "SAD-nli" (pauza bilan, urg'u boshida)
"By the time she arrived," bog'lanib, "bay-ðə-taym-shi-ərayvd"Hikoya ohangi: native hikoya aytganda tezlik o'zgartiradi — fon (PCont) sokin, syujet (PSim) tezroq, "Suddenly!" da pauza + urg'u (tinglovchini ushlab turish). Ohang — hikoyaning yarmi.
Topshiriq (shadowing): yuqoridagi hikoyani ovoz chiqarib o'qing, "Suddenly" da pauza qiling, zamonlarni to'g'ri ohangda ayting.
6. So'z boyligi (Anki) — hikoya bog'lovchilari
| English | O'zbekcha | Rol |
|---|---|---|
| suddenly / all of a sudden | to'satdan | tension |
| meanwhile | shu orada | bir vaqtda |
| by the time | …vaqtiga kelib | oldin/keyin |
| as soon as | …shi bilan | ketma-ketlik |
| eventually / in the end | oxir-oqibat | yakun |
| just as / just then | aynan o'shanda | bir vaqtda |
| while / as | …ar ekan | fon (PCont) |
| once | bir marta / …gach | oldin/keyin |
Hikoya boshlash/yakunlash iboralari (chunks):
- It all started when… — "Hammasi … bo'lganda boshlandi."
- Out of nowhere, … — "Birdaniga, …".
- Little did I know (that)… — "O'shanda bilmasdim-ki…" (ilg'or).
- To cut a long story short, … — "Qisqasi, …".
- In the end, everything turned out fine. — "Oxiri hammasi yaxshi bo'ldi."
- I'll never forget the day (when)… — "…kunni hech unutmayman."
7. To'liq o'qish matni (input) — "The night the lights went out"
It had been a long, hot summer, and the whole city was waiting for rain. — Uzoq, issiq yoz bo'lgandi va butun shahar yomg'ir kutardi.
That evening, I was reading in my room when the lights suddenly went out. — O'sha kechqurun, xonamda o'qiyotgandim, to'satdan chiroqlar o'chdi.
At first, I thought I had forgotten to pay the electricity bill. — Avvaliga, elektr to'lovini to'lashni unutganman deb o'yladim.
But when I looked outside, I saw that the whole street had gone dark. — Lekin tashqariga qaraganimda, butun ko'cha qorong'i bo'lganini ko'rdim.
People were coming out of their houses, holding candles and phones. — Odamlar uylaridan chiqayotgandi, sham va telefon ushlab.
My neighbour, who had been cooking dinner, came out laughing. — Tushlik tayyorlayotgan qo'shnim kulib chiqdi.
We hadn't spoken much before that night, but we ended up talking for hours. — O'sha kechagacha ko'p gaplashmagandik, lekin oxiri soatlab suhbatlashdik.
By the time the power came back, half the street had gathered in the road. — Tok qaytganda, ko'chaning yarmi yo'lga to'plangandi.
Funny — a small blackout had brought a whole neighbourhood together. — Qizig'i — kichik tok uzilishi butun mahallani birlashtirgandi.
I'll never forget that night. — O'sha kechani hech unutmayman.Topshiriq: matnda har bir fe'lni belgilang va zamonini aniqlang (PSim / PCont / PPerf / PPerfCont). Nega aynan o'sha zamon? (fon? syujet? oldin? davom?)
8. Tipik xatolar (hikoyada)
Nega aynan o'zbek so'zlovchilarga qiyin: o'zbek tilida bitta -di qo'shimchasi ("keldi, ko'rdi, o'qidi") ingliz tilidagi to'rt xil o'tmish zamonini birdek qoplaydi. Shuning uchun o'zbekcha fikrlaganda hikoya tabiiy ravishda butunlay Past Simplega tortiladi: fon ("...ayotgan edi") va "undan oldin bo'lgan" ma'no yo'qoladi. Yechim — gapni aytishdan oldin bir lahza to'xtab, o'zingizga savol bering: *bu fonmi (davom etayotgan holat?), syujetmi (navbatdagi voqea?), yoki oldin bo'lganmi (flashback?)*. Zamon shu savolga qarab tanlanadi, "o'zbekchada -di" bo'lgani uchun emas.
Hamma joyga Past Simple (fon/oldin yo'q): "I read when the lights went out" (fon yo'q) / "When I arrived, the train left" (oldin yo'q). I was reading when… (fon — PCont); …the train had left (oldin — PPerf).
Hamma joyga Past Perfect: "Yesterday I had woken up and had eaten…" (oddiy ketma-ketlik). ketma-ket voqea Past Simple (I woke up and ate). Past Perfect faqat "oldinroq" bo'lsa.
while + Past Simple / when + Past Continuous (chalkash): While I cooked… / When I was seeing him… While I was cooking… / When I saw him… (while davom; when qisqa voqea).
suddenly + Past Continuous: Suddenly the phone was ringing. Suddenly the phone rang. (to'satdan voqea Past Simple).
9. Mashqlar
Mashq 1. To'g'ri zamonni tanlang (PSim / PCont / PPerf / PPerfCont):
1. The sun ___ (shine) when we ___ (leave) the house. (fon + voqea)
2. When I got to the party, most people ___ (already / go) home. (oldin)
3. She was tired because she ___ (work) all day. (oldingi davom)
4. While I ___ (cook), the doorbell ___ (ring). (fon + voqea)
5. He ___ (open) the box and ___ (find) the letter. (ketma-ket)Mashq 2. when, while yoki by the time?
1. ___ I was walking home, it started to rain.
2. ___ I saw him, I waved.
3. ___ we arrived, the show had finished.Mashq 3. Hikoyani to'ldiring (zamonlarni qo'ying):
"It ___ (be) a normal Monday. I ___ (drive) to work when my car suddenly ___ (stop).
I ___ (realize) that I ___ (forget) to put petrol in it! I ___ (sit) there for ten minutes
because I ___ (not / charge) my phone either. Eventually, a kind driver ___ (stop) to help."Mashq 4. Xatoni to'g'rilang:
Suddenly the phone was ringing., When I arrived, the train left. (allaqachon ketgan), While I cooked, he called., Yesterday I had woken up and had eaten breakfast.
Mashq 5. O'z hikoyangizni yozing (input output): "Hayotimda esda qolgan bir kun" mavzusida 8-10 gaplik hikoya yozing. To'rtta zamonni ham ishlating: sahna (PCont), voqealar (PSim), oldin bo'lgan narsa (PPerf), oldingi davom (PPerfCont). Bog'lovchilar: suddenly, by the time, as soon as, eventually.
Mashq 6. Ma'no farqi: har juftlikda nima avval bo'lganini aniqlang (ikkalasi ham grammatik to'g'ri — faqat ma'no boshqa):
1a. When we arrived, the concert started.
1b. When we arrived, the concert had started.
2a. She made dinner when the guests came.
2b. She had made dinner when the guests came.10. Production drill
Drill A — sahna qo'shing (PCont):
"I walked into the room." boyiting: "When I walked into the room, music WAS PLAYING and people WERE DANCING."Drill B — flashback qo'shing (PPerf):
"She smiled." sabab/oldin: "She smiled because she HAD PASSED her exam."Drill C — to'liq mini-hikoya (3-4 gap): Berilgan boshlanishni davom ettiring, har to'rt zamonni ishlatib:
"It was getting dark, and I was waiting for the bus..."Model (Drill C): It was getting dark, and I was waiting for the bus. I had been standing there for twenty minutes, and I had already missed two buses because they were full. Suddenly, it started to rain. Just as I gave up hope, my friend drove past and stopped to give me a lift. So'ng o'z mini-hikoyangizni yozing yoki ovoz chiqarib ayting. Keyin har bir fe'lni belgilab, zamonini modeldagi mantiq bilan solishtiring: fon (PCont), syujet (PSim), oldin bo'lgan (PPerf), oldingi davom (PPerfCont) — har biri o'z o'rnidami? Shu tarzda o'zingizni tekshiring.
11. Javoblar kaliti
Mashq 1: 1. was shining / left · 2. had already gone · 3. had been working · 4. was cooking / rang · 5. opened / found. Mashq 2: 1. While · 2. When · 3. By the time. Mashq 3: was / was driving / stopped · realized / had forgotten · sat (was sitting ham) / hadn't charged · stopped. Mashq 4: Suddenly the phone rang. / When I arrived, the train had left. / While I was cooking, he called. / Yesterday I woke up and ate breakfast. Mashq 6: 1a. avval keldik keyin konsert boshlandi. · 1b. biz kelgunimizcha konsert allaqachon boshlangan edi (avval boshlandi keyin keldik). · 2a. mehmonlar kelgach ovqat qildi (avval kelishdi keyin pishirdi). · 2b. mehmonlar kelgunicha ovqat allaqachon tayyor edi (avval pishirdi keyin kelishdi). Mashq 5/Drill: bular ochiq (ijodiy) topshiriqlar — bitta "to'g'ri" javob yo'q. Yozganingizni yuqoridagi model hikoya va uning tahlili bilan solishtiring: to'rt zamon ham bormi, har biri o'z qatlamida (fon / syujet / oldin / oldingi davom) ishlatilganmi — o'zingiz tekshiring.
12. Xulosa va keyingi dars
Tez ma'lumotnoma — narrative tenses:
Past Simple — asosiy voqealar, ketma-ketlik (I woke up, left)
Past Continuous — orqa fon, sahna, uzilgan harakat (was raining, when... rang)
Past Perfect — oldinroq bo'lgan voqea / flashback (had left, had seen)
Past Perfect Continuous — oldingi davomli harakat (had been driving)
Bog'lovchilar: suddenly, while/as, by the time, as soon as, eventually
when + Past Simple (qisqa) | while/as + Past Continuous (fon)
ketma-ket voqea Past Simple (Past Perfect EMAS); fon Past ContinuousAsosiy nuqtalar:
- To'rt o'tmish zamoni hikoyada birga ishlaydi — har biri o'z roli bilan.
- PSim (syujet) · PCont (fon) · PPerf (oldin) · PPerfCont (oldingi davom).
- when (qisqa) vs while/as (fon); suddenly + Past Simple.
- Ketma-ket voqea Past Simple (Past Perfect emas).
- Bog'lovchilar hikoyani jonli qiladi.
Bog'lanish: o'tg'an zamonlar bloki to'liq yakunlandi — endi siz native kabi hikoya ayta olasiz. Keyingi dars yangi blokni — kelajak shakllarini (review + Future Continuous/Perfect) boshlaydi. Past'dan Future'ga o'tamiz.
Keyingi dars — B1 — 9-dars: Kelajak shakllari (review) + Future Continuous & Future Perfect. will / going to / Present Continuous / Present Simple ni chuqur takrorlab, will be doing (Future Continuous) va will have done (Future Perfect) ni qo'shamiz.
Manba
R. Murphy, "English Grammar in Use" (past tenses review); Swan, "Practical English Usage" (narrative tenses; past tenses in stories); Cambridge English (B1 Preliminary — narrative writing); British Council LearnEnglish — "Talking about the past".
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!