WisarWisar
Ingliz tili kursi/B1 Orta16 daqiqa

B1 — 1-dars: Present Perfect (I have done) — tushuncha

B1 — O'RTA · 1-dars


1. Dars nomi, maqsad va motivatsiya

Tabriklaymiz — siz B1 darajasiga o'tdingiz! A2 sizni mustaqil sodda muloqotga olib chiqdi; B1 sizni haqiqiy mustaqillikka — batafsil tushuntirish, fikr bildirish, murakkab matnlarga olib chiqadi. Va B1 ning birinchi, eng muhim va o'zbeklar uchun eng yangi mavzusi — Present Perfect (I have done).

I have been to London. (Men Londonda bo'lganman.) She has lost her keys. (U kalitlarini yo'qotdi — hozir ham yo'q.) Have you ever eaten sushi? (Hech sushi yeganmisiz?)

Real hayotda nega kerak — bu zamonsiz native bo'lib bo'lmaydi:

  • Tajriba aytish: "I've worked with React. I've used TypeScript." — intervyuda eng ko'p!
  • Hozirgi natija: "I've finished the task." "The build has failed." (dasturchi — har kuni)
  • Yangiliklar: "The CEO has resigned." "Prices have gone up."
  • Eng muhim — A2/B1 chegarasi: "Have you ever…?" (tajriba) — siz bilmasligingiz mumkin, lekin native uni doim ishlatadi.

ENG MUHIM tushuncha — nega o'zbeklar buni bilmaydi: o'zbek va rus tilida Present Perfect yo'q — bu sizning miyangizda bo'sh joy. Shuning uchun siz hamma narsani Past Simple (oddiy o'tgan) bilan aytishga moyilsiz. Lekin ingliz tili o'tmishni ikki xil ko'radi:

  • Past Simple = o'tmishda tugal, aniq vaqtda bo'lgan, hozir bilan aloqasi yo'q: "I saw him yesterday." (kecha — tamom)
  • Present Perfect = o'tmishda bo'lgan, lekin hozir bilan bog'liq (natija, tajriba, hali davom etgan davr): "I've* seen that film."* (ko'rganman — hozir bilaman; qachonligi muhim emas)

Present Perfect — bu "o'tmish + hozir" ko'prigi. "Qachon" muhim emas; muhimi — hozirgi natija yoki tajriba.

O'xshatish: Past Simple — yopiq qutidagi o'tmish (kecha bo'ldi, qopqoq yopildi). Present Perfect — o'tmishdan hozirgacha cho'zilgan ip: ish o'tmishda bo'ldi, lekin uning izi/natijasi bugun ham bor. "I've lost my keys" — yo'qotish o'tmishda, lekin hozir ham kalitsizman (natija bugun).


2. Avvalgi darslardan takror (spiral)

  • A2-4 (irregular fe'llar — V3!): gowentgone, seesawseen, dodiddone, bewasbeen. Present Perfect ning V3 ustuni aynan shu! Yodlashni tekshiring.
  • A1-22 (have/has): I have, he has — bugun yordamchi sifatida.
  • A2-3 (V3 = -ed to'g'ri fe'lda): worked, played, finished — Present Perfect'da ham.
  • Tez mashq: V3 ayting: go ?, see ?, be ?, make ?, write ? (gone, seen, been, made, written).

3. Grammatika — chuqur, to'liq tushuntirish

3.1. Tuzilma — have/has + V3 (past participle)

text
EGA + have/has + V3 (uchinchi shakl)
  I / you / we / they + HAVE + V3
  he / she / it       + HAS  + V3
Ega have/has V3 To'liq O'zbekcha
I have worked I have worked ishlaganman
You have seen You have seen ko'rgansan
He/She/It has gone He has gone ketgan
We/They have done We have done qilganmiz

V3 (past participle): to'g'ri fe'lda = -ed (workworked, playplayed); noto'g'ri fe'lda = maxsus shakl (gogone, seeseen, bebeen — A2-4 V3 ustuni). Bu — fe'lning "uchinchi" shakli.

3.2. Qisqartmalar (doim ishlatiladi)

text
I have  I've      you have  you've    we have  we've    they have  they've
he has  he's      she has  she's      it has  it's
text
I've finished.       — Tugatdim.
She's gone home.     — U uyga ketdi.

Diqqat — he's = he HAS yoki he IS? Kontekstga qarang: "He's gone" (he has gone — Present Perfect) vs "He's tired" (he is tired). V3 kelsa has; sifat/ot kelsa is.

3.3. Inkor — haven't / hasn't

text
have + not  haven't       has + not  hasn't
text
I haven't finished yet.        — Hali tugatmadim.
She hasn't called me.          — U menga qo'ng'iroq qilmadi.
We haven't met before.          — Avval ko'rishmaganmiz.

3.4. Savol — Have/Has + ega + V3

text
Have you finished?        Yes, I have. / No, I haven't.
Has she arrived?           Yes, she has. / No, she hasn't.
What have you done?       — Nima qildingiz? (natija)
Where has he gone?        — U qayoqqa ketdi?

Qisqa javob: Yes, I have / No, I haven't (asosiy fe'l qaytarilmaydi — Yes, I have finished emas).

3.5. 1-FOYDALANISH: hayotiy tajriba (life experience — qachon muhim emas)

O'tmishda (qachondir, qachonligi muhim emas) sodir bo'lgan tajriba:

text
I have been to Japan.              — Yaponiyada bo'lganman. (qachonligi muhim emas)
She has read that book.            — U o'sha kitobni o'qigan.
We have tried Korean food.         — Koreys ovqatini totib ko'rganmiz.

ever / never / before bilan (tajriba so'roq/inkor):

text
Have you ever been abroad?         — Hech chet elda bo'lganmisiz? (ever = "biror marta")
I have never seen snow.            — Hech qachon qor ko'rmaganman.
I've met him before.               — Uni avval ko'rganman.

ever/never: ever = "biror paytda" (savol/inkorda); never = "hech qachon" (= not … ever). "Have you ever…?" — tajriba so'rashning asosiy yo'li (intervyuda: "Have you ever worked remotely?").

3.6. been vs gone — eng nozik farq (juda muhim!)

go ning V3 si ikki xil:

text
have BEEN to = borib QAYTGAN (tajriba — endi shu yerda):
  He has been to Paris. — Parijda bo'lgan (borib kelgan, hozir bu yerda).
have GONE to = borib HALI U YERDA (qaytmagan):
  He has gone to Paris. — Parijga ketgan (hozir u yerda, qaytmagan).
text
"Where's Tom?" — "He's gone to the shop." (hozir do'konda)
"Have you ever been to the new shop?" — "Yes, I've been there twice." (borib kelganman)

Test: "borib qaytgan, hozir shu yerda" been; "borib ketgan, hozir u yerda" gone. O'zbekcha "borgan" ikkalasiga to'g'ri keladi — shuning uchun chalkashadi.

3.7. 2-FOYDALANISH: hozirgi NATIJA (o'tmish ishi bugungi oqibat)

O'tmishda bo'lgan ish, lekin muhimi — bugungi natijasi:

text
I have lost my keys.           — Kalitlarimni yo'qotdim. (natija: hozir kalitsizman)
She has broken her arm.        — U qo'lini sindirdi. (natija: hozir gipsda)
I've finished my homework.     — Uy vazifamni tugatdim. (natija: endi tayyor/bo'sh)
The taxi has arrived.          — Taksi keldi. (natija: hozir tashqarida)
Someone has eaten my cake!     — Kimdir tortimni yeb qo'ydi! (natija: tort yo'q)

Asosiy g'oya: harakat o'tmishda, lekin natijasi/ta'siri hozir ko'rinadi. "I've lost my keys" (yo'qotish kecha bo'lishi mumkin, lekin bugun ham yo'q — shuning uchun Present Perfect).

3.8. 3-FOYDALANISH: tugamagan davr (this week/today/this year)

Hali tugamagan vaqt ichida bo'lgan ish (bu hafta, bugun, shu yil — hali davom etyapti):

text
I've drunk three coffees today.    — Bugun uch kofe ichdim. (bugun hali tugamadi)
She's been very busy this week.    — Bu hafta juda band bo'ldi. (hafta davom etyapti)
We've had a lot of rain this year. — Bu yil ko'p yomg'ir yog'di.

Solishtiring: "I drank three coffees yesterday" (kecha tugadi Past Simple) vs "I've drunk three coffees today" (bugun davom Present Perfect).

3.9. ENG MUHIM QOIDA: aniq o'tgan vaqt bilan ISHLATILMAYDI!

Present Perfect aniq, tugal o'tgan vaqt so'zi bilan ishlatilmaydi (yesterday, last week, in 2010, … ago, when…). Aniq vaqt bo'lsa Past Simple:

text
 I have seen that film.            (qachonligi muhim emas)
 I have seen that film yesterday.   (aniq vaqt — XATO!)
 I SAW that film yesterday.         (aniq vaqt  Past Simple)
text
 She has moved to a new flat.       (natija: hozir yangi joyda)
 She has moved last month.            She MOVED last month. (last month  Past Simple)

Oltin qoida: yesterday, last…, … ago, in 2020, when I was… Past Simple. ever, never, just, already, yet, recently, so far, this week, today Present Perfect. (Present Perfect vs Past Simple — B1-4 da to'liq.)

3.10. Present Perfect — vaqt so'zlari (signal so'zlar)

text
ever, never, before          (tajriba)
just, already, yet, recently, lately  (B1-3)
for, since                   (B1-2)
so far, up to now, until now
this week/month/year, today  (tugamagan davr)

4. Misollar (foydalanish bo'yicha)

TAJRIBA:

text
I've travelled to five countries.   — Besh mamlakatga sayohat qilganman.
Have you ever broken a bone?        — Hech suyak singanmi (sindirganmisiz)?
He has never tried sushi.            — U hech qachon sushi totib ko'rmagan.

NATIJA:

text
I've cut my finger.                  — Barmog'imni kesib oldim. (hozir og'riyapti)
They've sold their house.            — Uylarini sotishdi. (endi yo'q)
The meeting has started.             — Yig'ilish boshlandi. (hozir ketyapti)

TUGAMAGAN DAVR:

text
I've worked here for... (B1-2)       — Bu yerda ... ishlayapman.
We've seen three films this week.    — Bu hafta uch film ko'rdik.

been / gone:

text
"Is Sara here?" — "No, she's gone to lunch." (hozir tushlikda)
I've been to that restaurant. It's great. (borib kelganman)

5. Talaffuz bo'limi

(a) Qisqartmalar:

text
I've /aɪv/ "ayv"   you've /juːv/ "yu:v"   we've "wi:v"   they've "ðeyv"
he's /hiːz/ "hi:z"   she's "shi:z"   it's "its"
haven't /ˈhævnt/ "hevnt"   hasn't /ˈhæznt/ "heznt"

(b) been — zaif /bɪn/ "bin": I've been there "ayv-bin-ðeə". (Kuchli /biːn/ ham bor.) (c) Bog'lanish: "I've eaten" "ay-vi:tn"; "She's arrived" "shi:z-ərayvd".

Native siri: "Have you ever…?" tez nutqda "həv-yu-evə" yoki hatto "əv-yu-evə" (have zaiflashadi). "I've been" — "ayv bin".

Topshiriq (shadowing): "I've been, I've seen, I've done, Have you ever…?, I haven't finished yet" ni ayting; been = "bin" ni mashq qiling.


6. So'z boyligi (Anki) — Present Perfect signal so'zlari + V3

English O'zbekcha Misol
have/has been to …da bo'lgan (borib kelgan) I've been to Rome.
have/has gone to …ga ketgan (hali u yerda) She's gone to work.
ever biror marta (savol) Have you ever...?
never hech qachon I've never seen it.
before avval, ilgari I've met him before.
so far shu paytgacha So far, so good.
recently / lately yaqinda I've changed jobs recently.
this week / today bu hafta / bugun I've been busy this week.
lose lost yo'qotmoq I've lost my keys.
break broken sindirmoq He's broken his leg.
do done qilmoq Have you done it?
go been/gone bormoq I've been there.

Tayyor iboralar (chunks):

  • Have you ever…? — "Hech …ganmisiz?" (tajriba so'rash, intervyu!).
  • I've never (done that) before. — "Buni hech qachon qilmaganman."
  • So far, so good. — "Hozircha hammasi joyida."
  • Long time no see! / It's been a while. — "Ko'rishmaganimizga ancha bo'ldi."
  • I've had enough. — "Yetar (charchadim/to'ydim)."
  • That's the best … I've ever seen. — "Bu men ko'rgan eng zo'r …" (A2-11 + Present Perfect!).

7. O'qish matni va dialog (input)

Dialog — tajriba (intervyu uslubida):

text
A: So, have you ever worked in a team before?        — Xo'sh, ilgari jamoada ishlaganmisiz?
B: Yes, I have. I've worked on several projects with teams of five or six. — Ha. Besh-olti kishilik jamoalar bilan bir nechta loyihada ishlaganman.
A: Great. Have you used React?                        — Zo'r. React ishlatganmisiz?
B: I have, but I haven't used the latest version yet. — Ha, lekin eng so'nggi versiyasini hali ishlatmaganman.
A: No problem. Have you ever worked remotely?          — Muammosiz. Hech masofadan ishlaganmisiz?
B: Yes, I've been working from home for the last two years. — Ha, so'nggi ikki yil uydan ishlayapman.
A: Excellent. It sounds like you've gained a lot of experience. — Ajoyib. Ko'p tajriba orttirganga o'xshaysiz.
B: I have, and I've learned something new on every project. — Ha, va har loyihada yangi narsa o'rganganman.

O'qish matni — "How far I've come" (taraqqiyot):

text
When I started learning English, I couldn't say a single sentence. — Ingliz tilini boshlaganimda, bitta gap ham ayta olmasdim.
Now, look how far I've come. — Endi qarang, qancha yo'l bosib o'tibman.
I've learned thousands of words and I've studied all the main tenses. — Minglab so'z o'rganganman va asosiy zamonlarni o'rganganman.
I've made hundreds of mistakes — and that's how I've improved. — Yuzlab xato qilganman — va shu tarzda yaxshilanganman.
I've watched films, I've read articles, and I've spoken with people online. — Filmlar ko'rganman, maqolalar o'qiganman va onlayn odamlar bilan gaplashganman.
I haven't reached my goal yet, but I've never felt more motivated. — Maqsadimga hali yetmaganman, lekin hech qachon o'zimni bunchalik ruhlangan his qilmaganman.
This is just the beginning — and I've already changed my life. — Bu endigina boshlanish — va men hayotimni allaqachon o'zgartirganman.

Topshiriq: matnda har Present Perfect fe'lni belgilang; nega Past Simple emas, Present Perfect (natija/tajriba)? So'ng "shu paytgacha nimalarga erishganman" mavzusida 6 gap yozing (I've…).


8. O'zbekcha-inglizcha tipik xatolar

  • Hamma narsaga Past Simple (Present Perfect o'rniga): "Did you ever go to London?" (tajriba ma'nosida) / "I lost my keys" (hozir ham yo'q ma'nosida). Sabab: o'zbek/rusda Present Perfect yo'q — bo'sh joy. "Have you ever been to London?" (tajriba); "I've lost my keys" (natija hozir). Eng katta konseptual xato!

  • Aniq vaqt bilan Present Perfect: I have seen him yesterday. She has moved last year. I saw him yesterday. She moved last year. (aniq vaqt Past Simple).

  • been / gone aralashtirish: "He has been to the shop" (hozir u yerda ma'nosida). He has gone to the shop (hozir u yerda) / He has been to the shop (borib kelgan).

  • V2 ni V3 o'rniga: I have saw / I have went / I have did. I have seen / gone / done. (V3 — uchinchi shakl!).

  • he's = he is deb o'qish (V3 oldida): "He's gone" ni "he is gone" deb tushunish. V3 oldida 's = has: He's gone = He has gone.

  • Qisqa javobda asosiy fe'l: "Have you finished?" — "Yes, I have finished." "Yes, I have." (yordamchi qaytadi).


9. Mashqlar

Mashq 1. Present Perfect tuzing (have/has + V3):

1. I ___ (finish) my work.
2. She ___ (go) to the bank. (hali u yerda)
3. They ___ (not / arrive) yet.
4. ___ you ___ (see) this film?
5. He ___ (lose) his phone.
6. We ___ (never / be) to Paris.

Mashq 2. been yoki gone?

1. "Where's Mum?""She's ___ to the shops."
2. I've ___ to Italy twice. It's beautiful.
3. He isn't here — he's ___ home.

Mashq 3. Present Perfect yoki Past Simple?

1. I ___ (see) that film. It's great. (tajriba)
2. I ___ (see) that film last night. (aniq vaqt)
3. She ___ (live) in Bukhara when she was a child. (aniq davr — o'tmish)
4. ___ you ever ___ (eat) sushi? (tajriba)

Mashq 4. Xatoni to'g'rilang: I have seen him yesterday., He has went home., Did you ever been to London?, She has gone to Rome, it's beautiful (borib kelgan ma'nosida), Yes, I have finished. (qisqa javob)

Mashq 5. O'zbekchadan inglizchaga:

1. Kalitlarimni yo'qotdim. (hozir ham yo'q) = ___
2. Hech sushi yeganmisiz? = ___
3. Yaponiyada bo'lganman. = ___
4. U hali kelmadi. = ___
5. Tugatdingmi? — Ha. = ___

10. Production drill + model javoblar

Drill A — tajriba (Have you ever…?): men savol beraman, siz javob:

"Have you ever been abroad?"  "Yes, I have. / No, I haven't."
"Have you ever broken a bone?"  ___
"Have you ever met a famous person?"  ___

Drill B — natija (Present Perfect): vaziyatga natija:

"I can't find my keys."  "I've lost my keys."
"The room is clean now."  "I've ___ the room."
"He's not here."  "He's ___ to work."

Drill C — o'zingiz haqingizda (tajriba/erishuv):

"I've been to ___ ." "I've never ___ ." "I've just ___ ."
"In my life, I've ___ ." (bir erishuvingiz)

Model javoblar (Drill A): Yes, I have, I went last year. / No, I've never broken a bone. So'ng o'z tajribangiz (sayohat, ish, ko'nikma) haqida 5 ta I've… gapi ayting va har birini yuqoridagi qoidalarga solishtirib, o'zingizni tekshiring (V3 to'g'rimi? aniq vaqt so'zi yo'qmi? been/gone o'rinlimi?).


11. Javoblar kaliti

Mashq 1: 1. have finished · 2. has gone · 3. haven't arrived · 4. Have ... seen · 5. has lost · 6. have never been. Mashq 2: 1. gone · 2. been · 3. gone. Mashq 3: 1. have seen (I've seen) · 2. saw · 3. lived · 4. Have ... eaten. Mashq 4: I saw him yesterday. / He has gone home. / Have you ever been to London? / She has been to Rome, it's beautiful. / Yes, I have. Mashq 5: 1. I've lost my keys. · 2. Have you ever eaten sushi? · 3. I've been to Japan. · 4. He hasn't arrived yet. · 5. Have you finished? — Yes, I have.


12. Xulosa va keyingi dars

Tez ma'lumotnoma:

text
Present Perfect = have/has + V3 (o'tmish + HOZIR bog'lanishi)
  IJOBIY:  I've worked | She's gone     INKOR: haven't/hasn't + V3
  SAVOL:   Have you finished? — Yes, I have / No, I haven't
  FOYDALANISH: 1) hayotiy tajriba (ever/never/before — "Have you ever…?")
               2) hozirgi natija (I've lost my keys — hozir yo'q)
               3) tugamagan davr (this week, today)
   been (borib qaytgan) vs gone (hali u yerda)
   ANIQ O'TGAN VAQT bilan EMAS! (yesterday/last/ago  Past Simple)
  V3 = -ed (worked) yoki irregular (gone, seen, done — A2-4)
  he's gone = he HAS gone (V3 oldida 's = has)

Asosiy nuqtalar:

  1. Present Perfect = have/has + V3; o'tmishni hozir bilan bog'laydi.
  2. Uch ma'no: tajriba (ever/never), natija (I've lost), tugamagan davr (this week).
  3. been (borib qaytgan) ≠ gone (hali u yerda).
  4. Aniq o'tgan vaqt bilan ishlatilmaydi (yesterday Past Simple).
  5. O'zbek/rusda yo'q — bu yangi tushuncha, ko'p mashq qiling.

Bog'lanish: Present Perfect — B1 ning yuragi. Keyingi darslar uni kengaytiradi: for/since (B1-2 — qancha vaqt), just/already/yet (B1-3), va eng muhimi Present Perfect vs Past Simple (B1-4,5 — to'liq farq). Keyin Present Perfect Continuous (B1-6), Past Perfect (B1-7). Bu zamonni puxta egallash — native ohangning kaliti.

Keyingi dars — B1 — 2-dars: Present Perfect — for / since va "How long?". Endi "qancha vaqtdan beri" ni o'rganamiz: I've lived here for five years / since 2019.for (davr) va since (boshlanish nuqtasi) farqi.


Manba

R. Murphy, "English Grammar in Use" (Present Perfect, Units 7–8, 16; been/gone Unit 7); Swan, "Practical English Usage" (present perfect; been/gone); Cambridge Dictionary (present perfect); British Council LearnEnglish — "Present perfect".

Izohlar (0)

Izoh yozish uchun kiring.

  • Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!
B1 — 1-dars: Present Perfect (I have done) — tushuncha — Wisar