B1 — 2-dars: Aspektlar chuqur — nuanslar (то́нкие значе́ния ви́да)
B1 — O'RTA · 2-dars
1. Dars nomi va maqsad
A2 bosqichida (10–12-darslar) siz aspekt (вид — o'qilishi: vid) bilan tanishdingiz va uning asosiy mantig'ini o'rgandingiz: несоверше́нный вид (НЕСОВ) — jarayon, соверше́нный вид (СОВ) — natija. Bu — poydevor. Endi shu poydevor ustiga chuqur qavat quramiz.
Gap shundaki, aspekt A2 dagi "jarayon vs natija" formulasidan ancha nozikroq. Bir xil harakat, bir xil vaziyat — lekin ona til so'zlovchisi НЕСОВ va СОВ orasidan atay birini tanlaydi, chunki har biri boshqa nozik ma'no beradi. Masalan:
Я откры́л окно́. — Derazani ochdim. (ochiq turibdi — natija saqlanadi)
Я открыва́л окно́. — Derazani ochgan edim. (ochib, keyin YOPDIM — harakat "bekor qilingan")Ikkalasi ham o'zbekchada "ochdim" — lekin rus tilida bu ikki xil voqea. Birinchisida deraza hozir ham ochiq; ikkinchisida — ochilib, keyin qaytib yopilgan. O'zbek tilida bunday nozik farq umuman ajratilmaydi — shuning uchun bu dars siz uchun eng qiziq va eng "kuchli" darslardan biri.
Bu darsda biz aspektning maxsus ma'nolarini — A2 da to'liq ochilmagan nuanslarni — batafsil ko'ramiz:
- НЕСОВning maxsus ma'nolari: umumiy fakt/tajriba, harakatning bekor qilinishi (аннули́рованное де́йствие), takroriylik, davomiylik urg'usi;
- СОВning maxsus ma'nolari: yagona natija, kutilmagan/to'satdan harakat, natijaning hozir ham saqlanishi, ketma-ketlik;
- eng muhim nuans — откры́л vs открыва́л (natija saqlanadi vs bekor qilingan);
- chuqur signal so'zlar va ular ortidagi mantiq.
Dars oxirida siz nafaqat "jarayon yoki natija" deb tanlaysiz, balki Вы чита́ли «Войну́ и мир»? (umuman tajriba) va Вы прочита́ли «Войну́ и мир»? (aynan o'sha kitobni tugatdingizmi) orasidagi his qilinadigan farqni ajrata olasiz.
2. A2 aspekt asosidan takror
Chuqurlashtirishdan oldin A2 da o'rnatgan poydevorni mustahkam yangilaymiz. Agar bu qism g'ira-shira tuyulsa, avval A2 10–12-darslarni qayta ko'ring.
A) Ikki vid — asosiy ma'no:
| Vid | Nomi | Asosiy ma'no | Namuna |
|---|---|---|---|
| НЕСОВ | несоверше́нный | jarayon, takror, davomiylik | чита́ть, де́лать, писа́ть |
| СОВ | соверше́нный | natija, bir martalik, tugallik | прочита́ть, сде́лать, написа́ть |
B) Zamonlarda ishlashi:
O'tgan zamon: я чита́л (jarayon) я прочита́л (natija)
Kelasi zamon: я бу́ду чита́ть (jarayon) я прочита́ю (natija)
Hozirgi zamon: я чита́ю (НЕСОВ) — (СОВ da hozirgi zamon YO'Q)C) A2 signal so'zlari:
НЕСОВ: обы́чно, ча́сто, всегда́, ка́ждый день, до́лго, иногда́
СОВ: вдруг, уже́, наконе́ц, бы́стро, сра́зу, за часMuhim bog'lanish: A2 da siz aspektni bitta o'lchov bilan tanladingiz — jarayonmi yoki natija? Bu ko'p hollarda ishlaydi. Ammo B1 da ko'rasiz: НЕСОВ va СОВ har biri bir nechta nozik ma'noga ega, va aynan shu ma'nolarni bilish sizni "kitobdagi qoida" darajasidan "jonli nutq" darajasiga olib chiqadi. Bugungi qiyinchilik yana grammatikada emas — ma'noni his qilishda.
Tez mashq: aspektni ayting — открыва́ть (___), откры́ть (___), реша́ть (___), реши́ть (___). (Javob: НЕСОВ, СОВ, НЕСОВ, СОВ.)
3. Asosiy tushuntirish (chuqur)
Bu — darsning yuragi. Har bo'limni shoshmay o'qing: bu yerda A2 dagi sodda formuladan ancha nozikroq ma'nolarni ochamiz.
3.1. НЕСОВ maxsus ma'nosi (1): umumiy fakt / tajriba
Ko'pincha НЕСОВ o'tgan zamonda hech qanday jarayon yoki takrorni bildirmaydi — u shunchaki fakt bo'lganini aytadi: harakat umuman sodir bo'lganmi yoki yo'qmi. Natija muhim emas; muhimi — tajriba bormi.
Вы чита́ли «Войну́ и мир»? — «Urush va tinchlik»ни o'qiganmisiz? (umuman, hayotda)
— Да, чита́л. — Ha, o'qiganman.
Ты ви́дел э́тот фильм? — Bu filmni ko'rganmisiz? (tajriba bormi)
Вы бы́ли в Москве́? — Moskvada bo'lganmisiz?
Кто писа́л э́ту карти́ну? — Bu suratni kim chizgan? (kim — muallif fakti)Bu yerda savol "tugatdingizmi" emas — savol "umuman bo'lganmi". Solishtiring:
Вы чита́ли «Войну́ и мир»? — o'qish tajribangiz bormi? (fakt) НЕСОВ
Вы прочита́ли «Войну́ и мир»? — aynan o'sha kitobni oxirigacha tugatdingizmi? (natija) СОВNozik nuqta: o'zbek tilida "o'qiganmisiz?" ikki ma'noni ham qamraydi — kontekstdan tushunamiz. Rus tili esa ajratadi: umumiy tajriba НЕСОВ (чита́л), aniq natija/tugatish СОВ (прочита́л). Do'stingiz kitob haqida umuman so'rasa — чита́л; imtihon oldidan "shu kitobni tugatdingmi?" desa — прочита́л.
3.2. НЕСОВ maxsus ma'nosi (2): harakatning bekor qilinishi (аннули́рованное де́йствие)
Bu — o'zbeklar uchun eng kutilmagan va eng muhim nuans. Ba'zi НЕСОВ fe'llar o'tgan zamonda harakatning bajarilib, keyin teskari qaytarilganini bildiradi. Ya'ni harakat bo'ldi — lekin uning natijasi endi yo'q, holat avvalgiga qaytdi.
Bu ayniqsa "ochish/yopish", "kelish/ketish", "berish/olish" kabi teskarisi bor harakatlarda ko'rinadi:
Я открыва́л окно́. — Derazani ochdim (ochib, keyin YOPDIM — hozir yopiq). НЕСОВ
Я откры́л окно́. — Derazani ochdim (hozir ham OCHIQ turibdi). СОВ
Ко мне приходи́л друг. — Oldimga do'stim keldi (keldi va KETDI — hozir yo'q). НЕСОВ
Ко мне пришёл друг. — Oldimga do'stim keldi (keldi va HALI shu yerda). СОВ
Он встава́л и сно́ва сел. — U turdi va yana o'tirdi (turish bekor qilindi). НЕСОВ
Я брал э́ту кни́гу в библиоте́ке. — Bu kitobni kutubxonadan olgan edim (olib, qaytarganman). НЕСОВMantiqni his qiling:
НЕСОВ (bekor qilingan) СОВ (natija saqlanadi)
ochdi ──► yopdi (avvalgi holat) ochdi ──► ochiq turibdi (yangi holat)
"ochgan edim, endi yopiq" "ochdim, hozir ochiq"Kalit: открыва́л = "ochish harakati bo'ldi, lekin hozir deraza ochiq emas". откры́л = "ochdim va natija (ochiqlik) hozir ham bor". Xuddi shunday: приходи́л (keldi-ketdi) пришёл (keldi, shu yerda); включа́л свет (yoqib, o'chirgan) включи́л свет (yoqdi, yonib turibdi).
Bu ma'noni bekor qilingan / qaytarilgan harakat (аннули́рованное де́йствие) deb ataymiz — 3.6 va 3.7 da bunga yana qaytamiz, chunki bu B1 ning eng muhim nuansi.
3.3. НЕСОВ maxsus ma'nosi (3): takroriylik va davomiylik urg'usi
A2 dan tanish, lekin B1 da chuqurroq:
Takroriylik — harakat bir necha bor, muntazam takrorlangan (bir marta emas):
Я ча́сто ходи́л туда́. — U yerga tez-tez borardim. (takror)
Мы регуля́рно встреча́лись. — Muntazam uchrashib turardik.
Он постоя́нно опа́здывал. — U doim kechikardi.Davomiylik urg'usi — harakat qancha vaqt davom etgani ta'kidlanadi (natija emas, jarayonning cho'zilishi):
Я до́лго де́лал э́то. — Buni uzoq qildim. (davomiylik)
Мы два часа́ жда́ли по́езд. — Poyezdni ikki soat kutdik.
Она́ весь ве́чер гото́вила. — U butun kechqurun ovqat qildi.Nozik farq: Я до́лго де́лал э́то — "uzoq qildim" (jarayon cho'zildi, tugatdimmi — aytilmagan). Я сде́лал э́то — "qilib bo'ldim" (natija bor). "Qancha vaqt" degan urg'u har doim НЕСОВ talab qiladi — chunki vaqt o'lchash faqat davom etayotgan jarayonga mos.
3.4. СОВ maxsus ma'nosi (1): yagona, bir martalik natija
СОВ ning asosiy ma'nosi — harakat oxiriga yetdi, natija bor:
Я сде́лал дома́шнее зада́ние. — Uy vazifasini bajardim. (tayyor)
Она́ написа́ла письмо́. — U xatni yozib bo'ldi.
Мы реши́ли э́ту зада́чу. — Bu masalani yechdik.
Я прочита́л всю кни́гу. — Butun kitobni o'qib tugatdim.Bu — A2 dan tanish yadro. B1 da bunga yangi qatlamlar qo'shamiz.
3.5. СОВ maxsus ma'nosi (2): kutilmagan, to'satdan harakat
СОВ ko'pincha to'satdan, birdaniga, kutilmaganda sodir bo'lgan harakatni bildiradi — ayniqsa вдруг (birdan) so'zi bilan:
Вдруг он всё по́нял. — To'satdan u hammasini tushundi.
Вдруг разда́лся крик. — Birdan qichqiriq eshitildi.
Она́ неожи́данно засмея́лась. — U kutilmaganda kulib yubordi.
Вдруг пошёл дождь. — Birdan yomg'ir yog'a boshladi.Bu "kutilmaganlik" ma'nosi НЕСОВ da bo'lmaydi — chunki to'satdan bo'lgan ish bir zumda tugaydi, jarayon sifatida cho'zilmaydi. Вдруг deyarli har doim СОВ ni "chaqiradi".
3.6. СОВ maxsus ma'nosi (3): natija HOZIR ham saqlanadi
Bu — 3.2 ning teskari tomoni va B1 ning eng muhim g'oyasi. Ko'pincha СОВ harakat natijasi hozirgi paytgacha saqlanib turganini bildiradi:
Он уе́хал. — U ketdi (ketdi va HALI yo'q — hozir shu yerda emas). СОВ
Он уезжа́л. — U ketgan edi (ketib, keyin QAYTDI — hozir shu yerda). НЕСОВ
Она́ вы́шла. — U chiqdi (chiqib ketdi, hozir yo'q). СОВ
Он откры́л окно́. — Derazani ochdi (hozir ham ochiq). СОВ
Я потеря́л ключи́. — Kalitlarni yo'qotdim (hali topilgani yo'q). СОВSolishtiring — bu darsning markaziy juftligi:
| НЕСОВ (bekor qilingan / qaytarilgan) | СОВ (natija hozir saqlanadi) |
|---|---|
| Он уезжа́л в Москву́. — Ketgan edi, qaytdi. | Он уе́хал в Москву́. — Ketdi, hali yo'q. |
| Я открыва́л окно́. — Ochib, yopdim. | Я откры́л окно́. — Ochdim, ochiq turibdi. |
| Ко мне приходи́л брат. — Keldi-ketdi. | Ко мне пришёл брат. — Keldi, shu yerda. |
| Он дава́л мне кни́гу. — Berib, qaytarib oldi. | Он дал мне кни́гу. — Berdi, menda turibdi. |
Bu darsning eng muhim nuansi: уе́хал — "ketdi va hozir bu yerda yo'q" (natija saqlanadi). уезжа́л — "ketib, endi qaytib kelgan" (harakat bekor qilingan). O'zbekchada ikkalasi ham "ketdi" — lekin ruslar buni majburan ajratadi. Agar odam hozir shu yerda bo'lsa — уезжа́л (НЕСОВ); agar hali yo'q bo'lsa — уе́хал (СОВ).
3.7. СОВ maxsus ma'nosi (4): ketma-ketlik ("Пришёл, увидел, победил")
Bir-birining ortidan yakunlanadigan harakatlar zanjiri — hikoyaning "suyagi". Har biri tugaydi, keyin keyingisi boshlanadi. Bu doim СОВ bilan beriladi:
Пришёл, уви́дел, победи́л. — Keldim, ko'rdim, yengdim. (Sezarning mashhur gapi)
Он вошёл, сел и на́чал говори́ть. — U kirdi, o'tirdi va gapira boshladi.
Я встал, оде́лся и вы́шел. — Turdim, kiyindim va chiqdim.
Она́ откры́ла дверь, вошла́ и включи́ла свет. — Eshikni ochdi, kirdi va chiroqni yoqdi.Bu zanjirda НЕСОВ faqat "har kuni takrorlanardi" ma'nosida bo'lardi. Bir martalik, ketma-ket voqealar uchun esa — СОВ.
НЕСОВ (fon) + СОВ (voqea) birga: ko'p hikoyalarda ikkalasi uchrashadi — НЕСОВ fon (nima kechayotgan edi), СОВ voqea (nima to'satdan sodir bo'ldi):
textЯ чита́л (fon, НЕСОВ), когда́ вдруг зазвони́л (voqea, СОВ) телефо́н. — O'qib o'tirgandim, birdan telefon jiringladi.
3.8. Chuqur signal so'zlar — mantiq bilan
A2 dagi ro'yxatni B1 mantig'i bilan chuqurlashtiramiz. Endi so'zni yodlash emas, uning ortidagi mantiqni tushunasiz:
| НЕСОВ ni chaqiradi | Nega? | СОВ ni chaqiradi | Nega? |
|---|---|---|---|
| ча́сто, регуля́рно | takror | вдруг, неожи́данно | to'satdan, bir zumda |
| до́лго, весь день | davomiylik | уже́, наконе́ц | natija bor |
| обы́чно, всегда́ | odat/takror | сра́зу, момента́льно | bir zumda tugadi |
| никогда́ не (tajriba) | fakt inkori | за час, до конца́ | chegara/yakun |
| ра́ньше (avvallari) | takror odat | вдруг, потом (zanjir) | ketma-ketlik |
Я никогда́ не был в Пари́же. — Parijda hech bo'lmaganman. (fakt inkori НЕСОВ)
Я до́лго реша́л зада́чу. — Masalani uzoq yechdim. (davomiylik НЕСОВ)
Я наконе́ц реши́л зада́чу. — Nihoyat masalani yechdim. (natija СОВ)
Он сра́зу поня́л оши́бку. — U xatoni darrov tushundi. (bir zumda СОВ)Chuqur maslahat: signal so'z — faqat ishora. Asosiy narsa — niyat: siz jarayon/takror/faktni aytmoqchimisiz (НЕСОВ), yoki natija/yakun/kutilmaganlikni (СОВ)? Signal so'z yo'q bo'lsa ham, shu savol javob beradi.
4. Ko'p misollar
НЕСОВ — umumiy fakt / tajriba:
Вы когда́-нибудь чита́ли Достое́вского? — Dostoyevskiyni o'qiganmisiz? (umuman)
Я уже́ ви́дел э́тот спекта́кль. — Bu spektaklni ko'rganman. (tajriba bor)
Кто стро́ил э́тот дом? — Bu uyni kim qurgan? (muallif fakti)
Мы обсужда́ли э́ту те́му на уро́ке. — Bu mavzuni darsda muhokama qilganmiz.НЕСОВ — bekor qilingan harakat (qaytarilgan):
Я открыва́л окно́ — ста́ло хо́лодно. — Derazani ochgandim — sovuq bo'ldi (yopdim).
К нам приезжа́ли го́сти. — Bizga mehmonlar kelgan edi (keldi-ketdi).
Он включа́л телеви́зор и вы́ключил. — Televizorni yoqdi va o'chirdi.
Я брал зонт, но верну́л. — Soyabon olgandim, lekin qaytardim.НЕСОВ — takror / davomiylik:
В де́тстве мы ча́сто ходи́ли в лес. — Bolalikda o'rmonga tez-tez borardik.
Она́ до́лго смотре́ла в окно́. — U uzoq derazaga qaradi.
Ка́ждое ле́то мы е́здили на мо́ре. — Har yozda dengizga borardik.СОВ — yagona natija:
Я наконе́ц сдал экза́мен. — Nihoyat imtihon topshirdim.
Она́ пригото́вила прекра́сный у́жин. — U ajoyib kechki ovqat tayyorladi.
Мы купи́ли но́вую кварти́ру. — Yangi kvartira sotib oldik.СОВ — kutilmagan / to'satdan:
Вдруг в ко́мнате пога́с свет. — Birdan xonada chiroq o'chdi.
Она́ неожи́данно замолча́ла. — U kutilmaganda jim bo'ldi.
Вдруг я по́нял, что оши́бся. — Birdan adashganimni tushundim.СОВ — natija hozir saqlanadi:
Роди́тели уе́хали в дере́вню. — Ota-onam qishloqqa ketdi (hali yo'q).
Я забы́л ключи́ до́ма. — Kalitlarni uyda unutdim (menda yo'q).
Он вы́рос и стал инжене́ром. — U o'sib, muhandis bo'ldi (hozir shunday).СОВ — ketma-ketlik:
Он проснулся, встал и пошёл на ку́хню.
— U uyg'ondi, turdi va oshxonaga ketdi.
Я написа́л письмо́, положи́л его́ в конве́рт и отпра́вил.
— Xatni yozdim, konvertga soldim va yubordim.Juft-juft solishtirish (eng muhim):
Я откры́л окно́. Я открыва́л окно́. (ochiq ochib-yopgan)
Он пришёл. Он приходи́л. (shu yerda keldi-ketdi)
Она́ уе́хала. Она́ уезжа́ла. (hali yo'q ketib-qaytgan)
Он дал мне де́ньги. Он дава́л мне де́ньги. (menda berib-qaytarib olgan)E'tibor bering: har juftlikda СОВ — "natija saqlanadi / hozirgi holat", НЕСОВ — "bo'ldi va bekor qilindi / faqat fakt". Bu farqni his qilish — B1 darajaning belgisi.
5. Talaffuz bo'limi
Bu darsdagi kalit juftliklar — НЕСОВ (uzunroq, ko'p bo'g'inli) va СОВ (qisqaroq) shakllar. Urg'uga alohida e'tibor bering.
- открыва́л /at-kri-VÁL/ — urg'u oxirgidan oldingi bo'g'inda (-ва́-): "at-kri-val". НЕСОВ shakli uzun.
- откры́л /at-KRÍL/ — urg'u o'zakda (-кры́-): "at-kril". СОВ shakli qisqa. Prefiks от- urg'usiz.
- приходи́л /pri-ha-DÍL/ — urg'u oxirda (-ди́л): "pri-ha-dil". НЕСОВ, uzun.
- пришёл /pri-SHÓL/ — urg'u ё da (ё doim urg'uli): "pri-shol". Qisqa СОВ.
- уезжа́л /u-yi-ZHÁL/ — urg'u oxirda; зж birikmasi uzun yumshoq "жж" bo'lib eshitiladi: "u-yizh-zhal".
- уе́хал /u-YÉ-hal/ — urg'u boshda (-е́-): "u-ye-hal". х — o'zbekcha "x" (халқ dagi kabi).
- чита́л /chi-TÁL/ прочита́л /pra-chi-TÁL/ — ikkalasida ham urg'u -та́- da; prefiks про- urg'uni ko'chirmaydi.
Asosiy talaffuz qoidasi (A2 dan): СОВ prefikslari (про-, на-, с-, по-, от-, у-, при-) deyarli hech qachon urg'uni o'ziga tortmaydi. Shuning uchun juftlikda urg'u o'zak/oxirgi bo'g'inda qoladi: чита́л прочита́л, писа́л написа́л.
Reduksiya: urg'usiz о har doim "a" bo'lib o'qiladi: открыва́л "atkrival", приходи́л "prihadil". Urg'usiz е esa "i" ga yaqinlashadi: уе́хал — bu yerda "е" urg'uli, shuning uchun toza "ye".
Topshiriq: har juftlikni ovoz chiqarib ketma-ket ayting, uzunlik va urg'uni his qiling: открыва́л — откры́л, приходи́л — пришёл, уезжа́л — уе́хал, дава́л — дал.
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| открыва́л | от-кры-ва́л | ochib-yopdi (НЕСОВ, bekor) | Я открыва́л окно́. — Ochib, yopdim. |
| откры́л | от-кры́л | ochdi (СОВ, ochiq) | Я откры́л окно́. — Ochdim, ochiq. |
| приходи́л | при-хо-ди́л | keldi-ketdi (НЕСОВ, bekor) | Ко мне приходи́л друг. — Keldi-ketdi. |
| пришёл | при-шёл | keldi (СОВ, shu yerda) | Друг пришёл. — Keldi, shu yerda. |
| уезжа́л | у-е-зжа́л | ketib-qaytdi (НЕСОВ, bekor) | Он уезжа́л. — Ketib qaytdi. |
| уе́хал | у-е́-хал | ketdi (СОВ, hali yo'q) | Он уе́хал. — Ketdi, yo'q. |
| дава́л | да-ва́л | berib-oldi (НЕСОВ, bekor) | Он дава́л мне кни́гу. — Berib qaytarib oldi. |
| дал | дал | berdi (СОВ, menda) | Он дал мне кни́гу. — Berdi, menda. |
| включа́л | вклю-ча́л | yoqib-o'chirdi (НЕСОВ) | Он включа́л свет. — Yoqib, o'chirdi. |
| включи́л | вклю-чи́л | yoqdi (СОВ, yonyapti) | Он включи́л свет. — Yoqdi, yonyapti. |
| чита́л | чи-та́л | o'qidi (НЕСОВ, fakt) | Вы чита́ли Толсто́го? — O'qiganmisiz? |
| прочита́л | про-чи-та́л | o'qib tugatdi (СОВ) | Я прочита́л кни́гу. — O'qib bitdim. |
| вдруг | вдруг | to'satdan (СОВ signali) | Вдруг он поня́л. — To'satdan tushundi. |
| неожи́данно | не-о-жи́-дан-но | kutilmaganda (СОВ signali) | Она́ неожи́данно ушла́. — Kutilmaganda ketdi. |
| ра́ньше | ра́нь-ше | avvallari (НЕСОВ signali) | Ра́ньше я ча́сто ходи́л туда́. — Avvallari borardim. |
| никогда́ не | ни-ко-гда́ не | hech qachon (НЕСОВ, fakt) | Я никогда́ не был там. — Hech bo'lmaganman. |
| до конца́ | до кон-ца́ | oxirigacha (СОВ signali) | Я прочита́л до конца́. — Oxirigacha o'qidim. |
| потеря́л | по-те-ря́л | yo'qotdi (СОВ, hali yo'q) | Я потеря́л ключи́. — Kalitni yo'qotdim. |
Yodlash qoidasi: bu darsda so'zni juftlik va nuansi bilan yodlang — nafaqat "открыва́л / откры́л = ochmoq", balki "открыва́л = ochib-yopdim (bekor), откры́л = ochdim (ochiq turibdi)". Nuans — kartaning yuragi.
7. Dialog
— Приве́т! Ты не зна́ешь, Анто́н до́ма? — Salom! Anton uydami, bilasanmi?
— Нет, он уе́хал в Москву́. — Yo'q, u Moskvaga ketdi. (СОВ — hali yo'q)
— Совсе́м уе́хал? — Butunlay ketdimi?
— Да, на неде́лю. А что? — Ha, bir haftaga. Nima edi?
— Он вчера́ приходи́л ко мне, оста́вил кни́гу. — U kecha oldimga kelgandi, kitob qoldirdi. (приходи́л — keldi-ketdi)
— А, ты про ту кни́гу? Ты её прочита́л? — A, o'sha kitobmi? O'qib bo'ldingmi? (СОВ — tugatdingmi)
— Ещё нет. Я чита́л её то́лько в метро́. — Hali yo'q. Faqat metroda o'qidim. (НЕСОВ — jarayon/fakt)
— А «Войну́ и мир» ты чита́л? — «Urush va tinchlik»ни o'qiganmisan? (НЕСОВ — umuman)
— Чита́л, но давно́, ещё в шко́ле. — O'qiganman, lekin ancha oldin, maktabda.
— Слу́шай, а почему́ здесь так хо́лодно? — Eshit, nega bu yer bunchalik sovuq?
— А, э́то я открыва́л окно́, потом закры́л. — A, men derazani ochgandim, keyin yopdim. (открыва́л — bekor)
— Поня́тно. Ла́дно, я пошёл. Когда́ Анто́н — Tushunarli. Mayli, men ketdim. Anton
вернётся, скажи́, что я приходи́л. qaytsa, kelganimni ayt. (приходи́л — keldi-ketdi)E'tibor bering: dialogda B1 nuanslar to'la ishlagan: уе́хал (ketdi, hali yo'q — natija saqlanadi), приходи́л (keldi-ketdi — bekor qilingan), прочита́л (aynan tugatdingmi — natija), чита́л (umuman o'qiganmi — fakt), открыва́л окно́, потом закры́л (ochib, yopgan — bekor qilingan harakat). Bir dialogda A2 dagidan ancha nozik ma'nolar.
8. Tipik xatolar + mini-mashq
"Umuman o'qiganmisiz?" ma'nosiga СОВ ishlatish: Вы прочита́ли Толсто́го? (hayotiy tajriba haqida). Вы чита́ли Толсто́го? Sabab: umumiy tajriba/fakt — НЕСОВ. прочита́ли aynan bir kitobni oxirigacha tugatishni so'raydi, umumiy "o'qiganmisiz"ni emas.
Odam hozir shu yerda bo'lsa ham СОВ уе́хал ishlatish: Он уе́хал, но сейча́с здесь (ziddiyat!). Он уезжа́л, а тепе́рь сно́ва здесь. Sabab: ketib qaytgan bo'lsa — harakat bekor qilingan, НЕСОВ (уезжа́л). уе́хал — hali yo'qligini bildiradi.
Deraza hozir ochiq turgani muhim bo'lsa НЕСОВ ishlatish: Я открыва́л окно́, тепе́рь све́жий во́здух (natija saqlanadi). Я откры́л окно́, тепе́рь све́жий во́здух. Sabab: natija (ochiqlik) hozir ham bor — СОВ (откры́л). открыва́л — ochib, keyin yopganini bildiradi.
Davomiylikka (до́лго, два часа́) СОВ ishlatish: Я до́лго сде́лал э́то. Я до́лго де́лал э́то. Sabab: "qancha vaqt" urg'usi — jarayon, НЕСОВ. Natijani alohida aytish kerak bo'lsa: до́лго де́лал, но сде́лал ("uzoq qildim, lekin qildim").
To'satdan/kutilmagan harakatga НЕСОВ ishlatish: Вдруг он понима́л всё. Вдруг он по́нял всё. Sabab: вдруг — bir zumda sodir bo'lgan, tugagan harakat, СОВ.
Ketma-ket yakunlangan voqealarni НЕСОВ bilan berish: Он входи́л, сади́лся и начина́л говори́ть (bir martalik voqea sifatida). Он вошёл, сел и на́чал говори́ть. Sabab: bir marta ketma-ket tugagan harakatlar — СОВ zanjiri.
Mini-mashq: qaysi vid kerak — НЕСОВ mi, СОВ mi? Nuansini ayting.
1. Ты ___ «Анну Каренину»? (umuman o'qiganmisan)
2. Он ___ в Ки́ев, верне́тся че́рез неде́лю. (ketdi, hali yo'q)
3. Кто-то ___ окно́, потом закры́л. (ochib-yopgan)
4. Вдруг она́ ___, что забы́ла телефо́н. (to'satdan tushundi)(Javoblar 11-bo'limda.)
9. Mashqlar
Mashq 1. Nuansga qarab to'g'ri vidni tanlang (НЕСОВ / СОВ) va sababini yozing:
1. Он ___ в Москву́ (uch kunga ketdi, hali yo'q). (уезжа́л / уе́хал)
2. Он ___ в Москву́ (ketgandi, kecha qaytdi). (уезжа́л / уе́хал)
3. Я ___ окно́ (hozir ochiq turibdi). (открыва́л / откры́л)
4. Я ___ окно́ (ochgandim, keyin yopdim). (открыва́л / откры́л)Mashq 2. "Umumiy fakt" (НЕСОВ) yoki "aniq natija" (СОВ)? To'g'ri variantni tanlang:
1. Вы ___ э́тот фильм? (umuman ko'rganmisiz) (смотре́ли / посмотре́ли)
2. Я уже́ ___ э́тот фильм, идём на друго́й. (aynan shuni ko'rib bo'ldim) (смотре́л / посмотре́л)
3. Кто ___ э́ту статью́? (muallif kim) (писа́л / написа́л)
4. Я наконе́ц ___ статью́ и отпра́вил. (tugatdim) (писа́л / написа́л)Mashq 3. Signal so'ziga qarab to'g'ri vidni qo'ying:
1. Ра́ньше мы ча́сто ___ туда́. (ходи́ли / пошли́)
2. Вдруг он ___ и вы́шел. (встава́л / встал)
3. Я никогда́ не ___ в Пари́же. (был / побыва́л)
4. Наконе́ц я ___ э́ту зада́чу. (реша́л / реши́л)Mashq 4. Juftlikni to'ldiring va har birining nuansini yozing:
открыва́л (___) / откры́л (___)
приходи́л (___) / пришёл (___)
уезжа́л (___) / уе́хал (___)
дава́л (___) / дал (___)Mashq 5. Ketma-ket harakatlar zanjirini СОВ da to'ldiring (o'tgan zamon, u — он):
Он ___ (проснуться), ___ (встать), ___ (умы́ться) и ___ (пойти́) на рабо́ту.Mashq 6. Xatoni toping va to'g'rilang:
1. Вы прочита́ли Достое́вского? (umuman o'qiganmisiz)
2. Он уе́хал, но сейча́с уже́ до́ма.
3. Я до́лго сде́лал дома́шнее зада́ние.
4. Вдруг он понима́л свою́ оши́бку.
5. Он входи́л, сади́лся и начина́л говори́ть. (kecha, bir marta)Mashq 7. O'zbekchani ruschaga o'giring, to'g'ri vidni tanlab (urg'u bilan):
1. Bu kitobni o'qiganmisiz? (umuman) = ___
2. Derazani ochdim — hozir ochiq turibdi. = ___
3. Oldimga do'stim keldi va ketdi. = ___
4. U Moskvaga ketdi, hali qaytmadi. = ___
5. Birdan u hammasini tushundi. = ___Mashq 8. Kontekstga qarab, bir xil fe'lni ikki vidda qo'ying va farqini izohlang:
Он (дава́л / дал) мне де́ньги — hozir menda turibdi. ___
Он (дава́л / дал) мне де́ньги — keyin qaytarib oldi. ___10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
- Nuans o'yini: Wisar AIdan 10 ta gap berishni so'rang, har birida "открыва́л / откры́л", "приходи́л / пришёл", "уезжа́л / уе́хал" kabi juftlik bo'lsin. Siz kontekstga qarab to'g'ri vidni tanlang va nega shundayligini ("natija saqlanadi" yoki "bekor qilingan") tushuntiring. AI baholasin.
- Fakt yoki natija: AIga o'zingiz ko'rgan/o'qigan narsalar haqida 6 ta gap yozing — 3 tasi umumiy fakt (НЕСОВ: Я чита́л..., Я ви́дел...), 3 tasi aniq natija (СОВ: Я прочита́л..., Я посмотре́л...). AI aspekt to'g'rimi tekshirsin.
- "Bekor qilingan harakat" mashqi: AIdan "ochdi-yopdi", "keldi-ketdi", "yoqdi-o'chirdi" kabi juft harakatli 5 ta vaziyat berishini so'rang; siz har birini НЕСОВ (bekor qilingan) shaklda gap qiling — masalan Я открыва́л окно́ (потом закры́л).
- Ketma-ketlik hikoyasi: AIga ertangi yoki kechagi kuningizni 4–5 ta ketma-ket harakat bilan СОВ zanjirida yozing (Я встал, поза́втракал, оде́лся и пошёл...). AI zanjir to'g'ri qurilganini tekshirsin.
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim): 1. чита́л (umumiy fakt НЕСОВ); 2. уе́хал (ketdi, hali yo'q СОВ); 3. открыва́л (ochib-yopgan, bekor НЕСОВ); 4. поняла́ (to'satdan tushundi СОВ).
Mashq 1: 1. уе́хал (hali yo'q, natija saqlanadi СОВ); 2. уезжа́л (ketib qaytgan, bekor НЕСОВ); 3. откры́л (ochiq turibdi, natija СОВ); 4. открыва́л (ochib-yopgan, bekor НЕСОВ).
Mashq 2: 1. смотре́ли (umumiy fakt НЕСОВ); 2. смотре́л (aynan shu filmni ko'rib bo'ldim СОВ; ba'zan посмотре́л ham); 3. писа́л (muallif kim — fakt НЕСОВ); 4. написа́л (tugatdim СОВ).
Mashq 3: 1. ходи́ли (ра́ньше + ча́сто — takror НЕСОВ); 2. встал (вдруг — to'satdan СОВ); 3. был (никогда́ не — fakt НЕСОВ); 4. реши́л (наконе́ц — natija СОВ).
Mashq 4: открыва́л (ochib-yopgan, bekor) / откры́л (ochiq turibdi, natija); приходи́л (keldi-ketdi, bekor) / пришёл (shu yerda, natija); уезжа́л (ketib-qaytgan, bekor) / уе́хал (hali yo'q, natija); дава́л (berib-qaytarib olgan, bekor) / дал (menda turibdi, natija).
Mashq 5: Он просну́лся, встал, умы́лся и пошёл на рабо́ту.
Mashq 6:
- Вы чита́ли Достое́вского? (umuman — fakt НЕСОВ.)
- Он уезжа́л, но сейча́с уже́ до́ма. (ketib qaytgan НЕСОВ.)
- Я до́лго де́лал дома́шнее зада́ние. (до́лго — davomiylik НЕСОВ.)
- Вдруг он поня́л свою́ оши́бку. (вдруг — to'satdan СОВ.)
- Он вошёл, сел и на́чал говори́ть. (bir marta ketma-ket СОВ.)
Mashq 7 (namuna javoblar):
- Вы чита́ли э́ту кни́гу?
- Я откры́л окно́ — сейча́с оно́ откры́то.
- Ко мне приходи́л друг. (keldi-ketdi НЕСОВ.)
- Он уе́хал в Москву́, ещё не верну́лся.
- Вдруг он всё по́нял.
Mashq 8: Он дал мне де́ньги — hozir menda (natija saqlanadi СОВ); Он дава́л мне де́ньги — keyin qaytarib oldi (bekor qilingan harakat НЕСОВ).
12. Xulosa va keyingi dars
- Aspekt A2 dagi "jarayon vs natija"dan ancha nozikroq — har vid bir nechta maxsus ma'noga ega.
- НЕСОВ maxsus ma'nolari: (1) umumiy fakt/tajriba (Вы чита́ли «Войну́ и мир»?); (2) bekor qilingan harakat (Я открыва́л окно́ — ochib, yopdim); (3) takroriylik (Я ча́сто ходи́л туда́); (4) davomiylik urg'usi (Я до́лго де́лал э́то).
- СОВ maxsus ma'nolari: (1) yagona natija (Я сде́лал); (2) kutilmagan/to'satdan (Вдруг он по́нял); (3) natija hozir saqlanadi (Он уе́хал — ketdi, hali yo'q); (4) ketma-ketlik (Пришёл, уви́дел, победи́л).
- Eng muhim nuans — откры́л vs открыва́л: откры́л (natija saqlanadi, ochiq) открыва́л (bekor qilingan, ochib-yopgan). Xuddi shunday уе́хал (hali yo'q) уезжа́л (qaytib kelgan), пришёл (shu yerda) приходи́л (keldi-ketdi).
- O'zbek tilida bu nozik farqlar ajratilmaydi — shuning uchun kontekstga (holat hozir saqlanyaptimi?) qarab tanlang.
- Signal so'zlar mantiqi: ча́сто/до́лго/ра́ньше/никогда́ не НЕСОВ; вдруг/неожи́данно/наконе́ц/до конца́ СОВ.
Keyingi dars — B1 — 3-dars: Aspekt va infinitiv (начина́ть/продолжа́ть/конча́ть + несов; успе́ть/забы́ть + сов). Bugun siz aspektning nozik ma'nolarini his qildingiz; endi ko'rasiz: ba'zi fe'llar o'zidan keyin faqat НЕСОВ infinitiv talab qiladi (на́чал чита́ть, продолжа́л рабо́тать, ко́нчил писа́ть), boshqalari esa faqat СОВ infinitiv (успе́л сде́лать, забы́л закры́ть). Bugungi vid tuyg'usi u yerda bevosita ishga tushadi — chunki "boshlash/davom etish/tugatish" fe'llari jarayonni (НЕСОВ) chaqirsa, "ulgurish/unutish" fe'llari natijani (СОВ) chaqiradi.
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!