B1 — 3-dars: Aspekt va infinitiv (вид и инфинити́в)
B1 — O'RTA · 3-dars
1. Dars nomi va maqsad
Bu dars — aspekt (вид) mavzusining eng amaliy va eng "hiyla-nayrangli" qismi. Mavzu: qaysi fe'l qaysi aspektli infinitiv talab qiladi — ya'ni ba'zi fe'llardan keyin faqat несоверше́нный вид (НСВ) infinitiv keladi, ba'zilaridan keyin faqat соверше́нный вид (СВ) infinitiv keladi.
Gap nima haqida? Rus tilida ko'p gaplar ikki fe'ldan tuziladi: birinchi fe'l tuslanadi, ikkinchisi infinitivda qoladi:
- Я на́чал чита́ть — o'qiy boshladim.
- Я успе́л прочита́ть — o'qib bo'lishga ulgurdim.
Diqqat qiling: birinchi gapda чита́ть (НСВ), ikkinchi gapda прочита́ть (СВ). Nega bunday? Chunki начать fe'li faqat НСВ infinitiv "so'raydi", успеть fe'li esa faqat СВ infinitiv "so'raydi". Bu tasodif emas — bu qat'iy qoida, va uning aniq mantiqi bor.
A2-darsda siz aspektni tanidingiz (НСВ — jarayon, СВ — natija). B1 2-darsda nuanslarini ko'rdingiz. Endi 3-darsda: qaysi bosh fe'l qaysi aspektli infinitivni "boshqaradi".
Dars oxirida siz:
- начать / продолжать / кончить / перестать / прекратить dan keyin doim НСВ infinitiv qo'yishni bilasiz;
- успеть / забыть / удаться / остаться / суметь dan keyin doim СВ infinitiv qo'yishni bilasiz;
- хотеть / мочь ikkalasi bilan ham kelishini, lekin ma'no o'zgarishini tushunasiz;
- забыть fe'lining ikki ma'nosini (unutdim — СВ; esdan chiqardim, qanday qilishni — НСВ) farqlaysiz;
- nima uchun aynan shunday ekanini — mantig'ini — his qilasiz, quruq yodlab emas.
2. Avvalgi darslardan takror (aspekt)
Davom etishdan oldin ikki vidni bir zumda yangilaymiz:
| Vid | Ruscha | Ma'nosi | Nimani bildiradi |
|---|---|---|---|
| НСВ | несоверше́нный вид | tugallanmagan | jarayon, takror, davomiylik |
| СВ | соверше́нный вид | tugallangan | natija, bir martalik, tugatilgan ish |
- чита́ть (НСВ) — o'qimoq (jarayon). прочита́ть (СВ) — o'qib bo'lmoq (natija).
- де́лать (НСВ) — qilmoq. сде́лать (СВ) — qilib bo'lmoq.
- писа́ть (НСВ) — yozmoq. написа́ть (СВ) — yozib bo'lmoq.
Muhim eslatma: infinitiv ham vidga ega! чита́ть — НСВ infinitiv, прочита́ть — СВ infinitiv. Bugun aynan shu tanlov ustida ishlaymiz: bosh fe'ldan keyin qaysi vidli infinitivni qo'yish kerak.
- Tez mashq: har juftlikni ayting — чита́ть / прочита́ть, де́лать / сде́лать, учи́ть / вы́учить.
3. Asosiy tushuntirish
Bu — darsning yuragi. Shoshmang, har bo'limni sekin o'qing.
3.1. Muammo: bosh fe'l infinitiv vidini "boshqaradi"
O'zbek tilida biz "o'qiy boshladim", "o'qib bo'lishga ulgurdim" deymiz — infinitiv ("o'qish") o'zgarmaydi. Rus tilida esa bosh fe'l infinitivning vidini talab qiladi:
Я на́чал ЧИТА́ТЬ. (начать faqat НСВ)
Я на́чал ПРОЧИТА́ТЬ. (bunday deyilmaydi!)
Я успе́л ПРОЧИТА́ТЬ. (успеть faqat СВ)
Я успе́л ЧИТА́ТЬ. (bunday deyilmaydi!)Ya'ni siz bosh fe'lni ko'rgan zahoti infinitiv vidini oldindan bilishingiz kerak. Bu — mexanik qoida, lekin uning tabiiy mantig'i bor. Uni tushunsangiz, yodlash osonlashadi.
3.2. Oltin mantiq: fe'l nimaga ishora qiladi?
Bu darsning eng muhim g'oyasi. Bosh fe'lni ikki turga bo'ling:
┌─────────────────────────────┬─────────────────────────────┐
│ BOSHLANISH / JARAYON / │ NATIJA / MUVAFFAQIYAT / │
│ DAVOMIYLIK / TUGASH fe'li │ YAKUN fe'li │
│ ────────────────────────── │ ───────────────────────── │
│ keyin НСВ infinitiv │ keyin СВ infinitiv │
│ │ │
│ начать (boshlamoq), │ успеть (ulgurmoq), │
│ продолжать (davom etmoq), │ забыть (unutmoq), │
│ кончить (tugatmoq), │ удаться (uddasidan chiq.),│
│ перестать (to'xtamoq) │ остаться (qolib ketmoq) │
└─────────────────────────────┴─────────────────────────────┘Mantiq shunday:
- Agar bosh fe'l ishning boshlanishi, davomi yoki tugashi haqida bo'lsa — u ishga jarayon sifatida qaraydi. Jarayon esa НСВ bilan ifodalanadi. Shuning uchun начать, продолжать, кончить dan keyin НСВ.
- Agar bosh fe'l natija, muvaffaqiyat, yakuniy fakt haqida bo'lsa — u ishga butun, tugatilgan hodisa sifatida qaraydi. Bu esa СВ bilan ifodalanadi. Shuning uchun успеть, забыть, удаться dan keyin СВ.
Kalit fikr: "boshlash/davom etish/tugatish" — bularning hammasi jarayonga ishora qiladi (jarayonning boshi, o'rtasi, oxiri). Jarayon = НСВ. Aksincha, "ulgurmoq, uddasidan chiqmoq" — bir martalik natijaga ishora qiladi. Natija = СВ.
3.3. FAQAT НСВ infinitiv talab qiladigan fe'llar
Bu fe'llardan keyin doim НСВ infinitiv keladi. Ro'yxatni yodlab oling:
A) Boshlanish / davomiylik / tugash (fazaviy fe'llar):
| Bosh fe'l | O'zbekchasi | Misol |
|---|---|---|
| нача́ть / начина́ть | boshlamoq | Я на́чал чита́ть. |
| продолжа́ть | davom ettirmoq | Он продолжа́л говори́ть. |
| ко́нчить / конча́ть | tugatmoq | Я ко́нчил рабо́тать. |
| переста́ть / престава́ть | to'xtamoq (qilishdan) | Он переста́л кури́ть. |
| прекрати́ть / прекраща́ть | to'xtatmoq | Прекрати́те шуме́ть! |
| бро́сить / броса́ть | tashlamoq (odatni) | Она́ бро́сила кури́ть. |
| стать | (qila) boshlamoq | Он стал бо́льше рабо́тать. |
B) Munosabat / odat / ko'nikma fe'llari:
| Bosh fe'l | O'zbekchasi | Misol |
|---|---|---|
| привы́кнуть / привыка́ть | odatlanmoq | Я привы́к встава́ть ра́но. |
| надое́сть | jonga tegmoq | Мне надое́ло ждать. |
| уста́ть | charchamoq (qilishdan) | Я уста́л объясня́ть. |
| разучи́ться | qila olmay qolmoq | Я разучи́лся танцева́ть. |
| научи́ться | o'rganmoq (ko'nikma)* | Я научи́лся пла́вать. |
| люби́ть | yaxshi ko'rmoq | Я люблю́ чита́ть. |
| нра́виться | yoqmoq | Мне нра́вится гуля́ть. |
* научиться (o'rganmoq) — bu odat/ko'nikmaga ishora qilgani uchun ko'pincha НСВ oladi: научи́ться пла́вать, води́ть, гото́вить. Ko'nikma — bu takroriy jarayon, shuning uchun НСВ.
Nima uchun bularning hammasi НСВ? Chunki:
- начать / продолжать / кончить — jarayonning fazalarini (bosh, o'rta, oxir) bildiradi jarayon НСВ;
- привыкнуть / любить / надоесть — takroriy, muntazam ishga munosabatni bildiradi takror НСВ;
- устать / разучиться — uzoq davomiylik natijasini bildiradi davomiylik НСВ.
3.4. FAQAT СВ infinitiv talab qiladigan fe'llar
Bu fe'llardan keyin (odatda) СВ infinitiv keladi:
| Bosh fe'l | O'zbekchasi | Misol |
|---|---|---|
| успе́ть / успева́ть | ulgurmoq | Я успе́л прочита́ть кни́гу. |
| забы́ть / забыва́ть | unutmoq (qilishni) | Я забы́л купи́ть хлеб. |
| удаться / удава́ться | uddasidan chiqmoq | Мне удало́сь найти́ рабо́ту. |
| оста́ться / остава́ться | (qilish) qolmoq | Оста́лось то́лько подписа́ть. |
| суме́ть | eplay olmoq | Он суме́л реши́ть зада́чу. |
| успе́ть | (vaqtida) ulgurmoq | Мы успе́ли сесть на по́езд. |
Nima uchun bularning hammasi СВ? Chunki:
- успеть — "ishni tugatishga ulgurmoq" yakuniy natija СВ;
- забыть — "bir martalik ishni bajarishni unutmoq" bir martalik СВ;
- удаться / суметь — "muvaffaqiyat, natijaga erishish" natija СВ;
- остаться (ish qoldi ma'nosida) — "bajarilishi kerak bo'lgan yakuniy ish" СВ.
Solishtiring — bir zumda his qilinadi:
textЯ на́чал ЧИТА́ТЬ кни́гу. o'qiy boshladim (jarayon boshlandi) НСВ Я успе́л ПРОЧИТА́ТЬ кни́гу. o'qib bo'lishga ulgurdim (tugatdim) СВначать — jarayonga qaraydi (НСВ). успеть — natijaga qaraydi (СВ).
3.5. IKKALASI bilan keladi, LEKIN ma'no o'zgaradi
Ba'zi fe'llar ikki vidli infinitiv bilan ham keladi — lekin vid o'zgarganda ma'no ham o'zgaradi. Eng muhim ikkitasi:
A) забыть — ikki xil ma'no:
Я забы́л КУПИ́ТЬ хлеб. (СВ)
Non sotib olishni UNUTDIM. (bir martalik ishni bajarmadim)
Я забы́л, как э́то ДЕ́ЛАЕТСЯ. (НСВ — bu yerda infinitiv emas, fe'l)
Я забы́л ВОДИ́ТЬ маши́ну. (НСВ)
Mashina HAYDASHNI esdan chiqardim. (ko'nikmani, qanday qilishni yodimdan chiqardi)- забыть + СВ = bir martalik ishni bajarishni unutmoq (non olishni unutdim).
- забыть + НСВ = qanday qilishni, ko'nikmani esdan chiqarmoq (haydashni unutdim = endi hayday olmayman).
B) хотеть va мочь — ikkalasi bilan, kontekstga qarab:
Bu fe'llar neytral: ular jarayonga ham, natijaga ham qarashi mumkin. Vidni kontekst hal qiladi:
Я хочу́ ЧИТА́ТЬ (люблю́ э́то, вообще́). umuman o'qishni istayman (jarayon) НСВ
Я хочу́ ПРОЧИТА́ТЬ э́ту кни́гу. aynan bu kitobni o'qib bo'lishni istayman (natija) СВ
Я не могу́ РЕША́ТЬ таки́е зада́чи. bunday masalalarni yecha olmayman (umuman) НСВ
Я не могу́ РЕШИ́ТЬ э́ту зада́чу. aynan bu masalani yecha olmayapman (natija) СВQoida: хотеть/мочь dan keyin — umuman, jarayon, takror bo'lsa НСВ; aniq, bir martalik, natija bo'lsa СВ. Bu — A2 va B1 2-darsdagi asosiy aspekt qoidasining o'zi.
3.6. Umumlashtiruvchi sxema
BOSH FE'L INFINITIV VIDI
────────── ──────────────
начать, продолжать, кончить,
перестать, прекратить, бросить ─────► НСВ (faqat)
привыкнуть, устать, надоесть,
разучиться, любить, нравиться
успеть, забыть(=bajarmadim),
удаться, остаться, суметь ─────► СВ (faqat)
хотеть, мочь ─────► НСВ yoki СВ (ma'noga qarab)
забыть(=ko'nikma) ─────► НСВAmaliy maslahat: yangi fe'l uchragunicha, uni "jarayon fe'limi (boshlash/davom/tugash) yoki natija fe'limi (ulgurdi/uddaladi)?" deb tekshiring. Jarayon НСВ, natija СВ. Bu savol sizni ro'yxatni yodlamasdan ham to'g'ri javobga olib boradi.
4. Ko'p misollar
начать (boshlamoq) НСВ:
В сентябре́ я на́чал учи́ть ру́сский язы́к. Sentabrda rus tilini o'rgana boshladim.
Она́ начала́ гото́вить у́жин. U kechki ovqat pishira boshladi.
Мы на́чали смотре́ть но́вый сериа́л. Yangi serialni ko'ra boshladik.продолжать (davom etmoq) НСВ:
Он продолжа́л рабо́тать до́поздна. U kechgacha ishlashda davom etdi.
Продолжа́йте чита́ть, пожа́луйста. O'qishda davom eting, iltimos.
Несмотря́ на дождь, мы продолжа́ли идти́. Yomg'irga qaramay, yurishda davom etdik.кончить / перестать (tugatmoq / to'xtamoq) НСВ:
Я ко́нчил писа́ть докла́д. Ma'ruzani yozib tugatdim.
Он переста́л кури́ть два го́да наза́д. U ikki yil oldin chekishni tashladi.
Прекрати́те шуме́ть! Shovqin qilishni to'xtating!привыкнуть / устать (odatlanmoq / charchamoq) НСВ:
Я привы́к встава́ть в шесть утра́. Ertalab oltida turishga odatlandim.
Мне надое́ло ждать авто́бус. Avtobus kutish jonimga tegdi.
Я уста́л повторя́ть одно́ и то же. Bir gapni takrorlashdan charchadim.успеть (ulgurmoq) СВ:
Я успе́л прочита́ть всю кни́гу за ночь. Butun kitobni bir kechada o'qib ulgurdim.
Мы успе́ли ку́пить биле́ты. Chiptalarni sotib olishga ulgurdik.
Ты успе́ешь сде́лать э́то до за́втра? Buni ertaga qadar qilib ulgurasanmi?забыть (unutmoq) СВ:
Я забы́л закры́ть окно́. Derazani yopishni unutdim.
Она́ забы́ла позвони́ть ма́ме. Onasiga qo'ng'iroq qilishni unutdi.
Не забу́дь вы́ключить свет! Chiroqni o'chirishni unutma!удаться / суметь (uddasidan chiqmoq) СВ:
Мне удало́сь найти́ хоро́шую рабо́ту. Yaxshi ish topishga muvaffaq bo'ldim.
Он суме́л убеди́ть всех. U hammani ishontira oldi.
Нам удало́сь реши́ть э́ту пробле́му. Bu muammoni hal qila oldik.остаться (qolmoq — ish qoldi) СВ:
Оста́лось то́лько подписа́ть догово́р. Faqat shartnomani imzolash qoldi.
Мне оста́лось прочита́ть две страни́цы. Ikki bet o'qishim qoldi.Ma'no o'zgarishi — забыть:
Я забы́л купи́ть соль. (СВ) Tuz sotib olishni unutdim. (bugun bajarmadim)
Я забы́л води́ть маши́ну. (НСВ) Mashina haydashni unutdim. (ko'nikma yo'qoldi)E'tibor bering: har misolda bosh fe'lning "tabiati" infinitiv vidini belgilaydi. начал / продолжал / устал doim НСВ. успел / забыл(bajarmadim) / удалось doim СВ.
5. Talaffuz bo'limi
- нача́ть /na-CHAT/ — urg'u oxirgi bo'g'inda. O'tgan zamonda urg'u siljiydi: на́чал /NA-chal/, lekin начала́ /na-cha-LA/ (ayol rodda oxirga ko'chadi!).
- продолжа́ть /pra-dal-ZHAT/ — urg'u oxirda; birinchi "о" susayib "a" bo'lib eshitiladi.
- переста́ть /pi-ri-STAT/ — urg'u -ста́ть da; urg'usiz "е" lar "i" ga yaqin.
- успе́ть /us-PYET/ — urg'u -пе́ть da; "с" jarangsiz.
- забы́ть /za-BYT/ — urg'u -бы́ть da; "ы" — o'zbekchada yo'q tovush, "i" va "u" orasida.
- удаться /u-DA-tsa/ — -ться qismi "-tsa" bo'lib qo'shilib o'qiladi; удало́сь /u-da-LOS/ — urg'u oxirda.
- привы́кнуть /pri-VYK-nut/ — urg'u -вы́к- da.
Muhim: на́чал / начала́ / на́чали — bu fe'lda urg'u o'tgan zamonda "sakraydi": erkak va ko'plikda old tomonda (на́чал, на́чали), ayol rodda esa oxirda (начала́). Bu — juda ko'p uchraydigan urg'u, uni alohida yodlang.
Topshiriq: ovoz chiqarib ayting va urg'uni his qiling: на́чал чита́ть — начала́ чита́ть — успе́л прочита́ть — забы́л купи́ть — удало́сь найти́.
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| начать | нача́ть | boshlamoq | Я на́чал чита́ть. |
| продолжать | продолжа́ть | davom ettirmoq | Он продолжа́л говори́ть. |
| кончить | ко́нчить | tugatmoq | Я ко́нчил рабо́тать. |
| перестать | переста́ть | to'xtamoq (qilishdan) | Он переста́л кури́ть. |
| прекратить | прекрати́ть | to'xtatmoq | Прекрати́те шуме́ть! |
| бросить | бро́сить | tashlamoq (odatni) | Она́ бро́сила кури́ть. |
| привыкнуть | привы́кнуть | odatlanmoq | Я привы́к встава́ть ра́но. |
| надоесть | надое́сть | jonga tegmoq | Мне надое́ло ждать. |
| устать | уста́ть | charchamoq | Я уста́л объясня́ть. |
| разучиться | разучи́ться | qila olmay qolmoq | Я разучи́лся танцева́ть. |
| успеть | успе́ть | ulgurmoq | Я успе́л прочита́ть кни́гу. |
| забыть | забы́ть | unutmoq | Я забы́л купи́ть хлеб. |
| удаться | уда́ться | uddasidan chiqmoq | Мне удало́сь найти́ рабо́ту. |
| суметь | суме́ть | eplay olmoq | Он суме́л реши́ть зада́чу. |
| остаться | оста́ться | (qilish) qolmoq | Оста́лось подписа́ть догово́р. |
Yodlash qoidasi: har fe'lni infinitiv namunasi bilan yodlang — quruq "успеть" emas, balki "успе́ть прочита́ть". Shunda vid avtomatik yodda qoladi: успеть СВ, начать НСВ.
7. Dialog
— Ты на́чал чита́ть ту кни́гу? — O'sha kitobni o'qiy boshladingmi?
— Да, на́чал вчера́. О́чень интере́сно. — Ha, kecha boshladim. Juda qiziq.
(начать НСВ: чита́ть)
— И как, продолжа́ешь чита́ть? — Xo'sh, o'qishda davom etyapsanmi?
— Коне́чно! Я не могу́ останови́ться. — Albatta! To'xtay olmayapman.
— А до́лгую статью́ ты успе́л прочита́ть? — Uzun maqolani o'qib ulgurdingmi?
(успеть СВ: прочита́ть)
— Ой, нет. Я забы́л распеча́тать её. — Voy, yo'q. Uni chop etishni unutibman.
(забыть СВ: распеча́тать)
— Ничего́. Тебе́ оста́лось то́лько — Hechqisi yo'q. Senga faqat uni
откры́ть файл на телефо́не. telefonda ochish qoldi.
(остаться СВ: откры́ть)
— То́чно! Кста́ти, я привы́к чита́ть — To'g'ri! Aytgancha, men telefonda
с телефо́на. o'qishga odatlanganman.
(привыкнуть НСВ: чита́ть)
— А я уста́л сиде́ть в телефо́не, — Men esa telefonda o'tirishdan charchadim,
поэ́тому верну́лся к бума́жным кни́гам. shuning uchun qog'oz kitoblarga qaytdim.
(устать НСВ: сиде́ть)E'tibor bering: начал чита́ть, продолжаешь чита́ть, привык чита́ть, устал сиде́ть — hammasi НСВ (jarayon/odat fe'llari). успел прочита́ть, забыл распеча́тать, осталось откры́ть — hammasi СВ (natija fe'llari). Bosh fe'l vidni qanday "boshqarayotganini" kuzating.
8. Tipik xatolar + mini-mashq
начать / продолжать dan keyin СВ qo'yish: Я на́чал прочита́ть кни́гу. Я на́чал чита́ть кни́гу. Sabab: начать — jarayonning boshlanishi, u faqat НСВ infinitiv oladi. "Boshlash" natija emas — jarayon.
успеть dan keyin НСВ qo'yish: Я успе́л чита́ть кни́гу. Я успе́л прочита́ть кни́гу. Sabab: успеть — "tugatishga ulgurmoq" (natija), u faqat СВ infinitiv oladi.
забыть ni doim НСВ bilan ishlatish: Я забы́л покупа́ть хлеб (non olishni unutdim demoqchi bo'lib). Я забы́л купи́ть хлеб. Sabab: bir martalik ishni bajarishni unutsangiz — СВ. НСВ (забыл покупать) esa "sotib olish ko'nikmasini unutdim" degan g'alati ma'no beradi.
перестать / бросить dan keyin СВ: Он переста́л покури́ть. Он переста́л кури́ть. Sabab: перестать — takroriy ish (odat) to'xtashini bildiradi, odat НСВ.
удаться / суметь dan keyin НСВ: Мне удало́сь находи́ть рабо́ту. Мне удало́сь найти́ рабо́ту. Sabab: удаться — muvaffaqiyat, natija, u СВ oladi.
Mini-mashq: infinitivning to'g'ri vidini tanlang (НСВ / СВ):
1. Я на́чал (чита́ть / прочита́ть) рома́н.
2. Мы успе́ли (сади́ться / сесть) на по́езд.
3. Он переста́л (звони́ть / позвони́ть) мне.
4. Я забы́л (закрыва́ть / закры́ть) дверь.(Javoblar 11-bo'limda.)
9. Mashqlar
Mashq 1. Har bosh fe'l qaysi vidli infinitiv oladi? (НСВ / СВ / ikkalasi):
начать = ___, успеть = ___, продолжать = ___, забыть = ___, хотеть = ___, удаться = ___, привыкнуть = ___, суметь = ___
Mashq 2. Qavs ichidan to'g'ri vidli infinitivni tanlang:
1. Она́ начала́ (гото́вить / пригото́вить) обе́д.
2. Я успе́л (де́лать / сде́лать) дома́шнее зада́ние.
3. Он продолжа́л (писа́ть / написа́ть) письмо́.
4. Мы забы́ли (выключа́ть / вы́ключить) плиту́.
5. Мне удало́сь (реша́ть / реши́ть) зада́чу.
6. Я привы́к (встава́ть / встать) ра́но.Mashq 3. Infinitivni to'g'ri vidga qo'ying (qavsdagi fe'ldan):
1. Я на́чал ______ (учи́ть / вы́учить) слова́.
2. Ты успе́л ______ (покупа́ть / купи́ть) биле́ты?
3. Он переста́л ______ (опа́здывать / опозда́ть).
4. Оста́лось ______ (подпи́сывать / подписа́ть) докуме́нт.Mashq 4. Bosh fe'lni to'g'ri guruhga joylang (НСВ oladi / СВ oladi):
начать, успеть, продолжать, забыть, кончить,
удаться, перестать, суметь, привыкнуть, остатьсяMashq 5. забыть fe'li: qaysi gapda "bajarmadim" (СВ), qaysida "ko'nikmani unutdim" (НСВ)?
1. Я забы́л позвони́ть врачу́.
2. Я забы́л говори́ть по-неме́цки.
3. Она́ забы́ла закры́ть газ.
4. Он забы́л ката́ться на велосипе́де.Mashq 6. Xatoni toping va to'g'rilang:
1. Я на́чал прочита́ть кни́гу.
2. Я успе́л де́лать всё.
3. Он переста́л покури́ть.
4. Мне удало́сь находи́ть отве́т.Mashq 7. хотеть/мочь — ma'noga qarab vidni tanlang va sababini yozing:
1. Я хочу́ (отдыха́ть / отдохну́ть) сейча́с, я о́чень уста́л. ___
2. Я люблю́ (гуля́ть / погуля́ть) по ве́чера́м. ___
3. Я не могу́ (реши́ть / реша́ть) и́менно э́ту зада́чу. ___Mashq 8. Gap tuzing: berilgan bosh fe'l + mos infinitiv bilan (o'zingiz to'ldiring):
1. начать + ______ (masalan: Я на́чал ______.)
2. успеть + ______
3. забыть + ______
4. продолжать + ______10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
- Vid tanlash o'yini: Wisar AIdan 15 ta gap berishini so'rang — har birida bosh fe'l bor, infinitiv tushirib qoldirilgan. Siz to'g'ri vidli infinitivni qo'ying. AI xatolaringizni mantiq bilan (jarayon fe'limi yoki natija fe'limi?) tushuntirsin.
- Ro'yxatni mustahkamlash: AIdan tasodifiy bosh fe'l aytishni so'rang (начать, успеть, забыть, продолжать...); siz darrov "НСВ oladi" yoki "СВ oladi" deb javob bering. Tezlikni oshiring.
- забыть ustida: AIdan забыть bilan 6 ta gap tuzishini so'rang — 3 tasi "bajarmadim" (СВ), 3 tasi "ko'nikmani unutdim" (НСВ) ma'nosida. Siz har birini izohlang.
- O'z hikoyangiz: bugungi kuningiz haqida 5 ta gap yozing, har birida bosh fe'l + infinitiv ishlating (на́чал рабо́тать, успе́л пообе́дать, забы́л позвони́ть...). AI vid tanlovingizni baholasin.
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim): 1. чита́ть (начать НСВ); 2. сесть (успеть СВ); 3. звони́ть (перестать НСВ); 4. закры́ть (забыть/bajarmadim СВ).
Mashq 1: начать = НСВ; успеть = СВ; продолжать = НСВ; забыть = СВ (asosiy ma'noda); хотеть = ikkalasi; удаться = СВ; привыкнуть = НСВ; суметь = СВ.
Mashq 2: 1. гото́вить (НСВ); 2. сде́лать (СВ); 3. писа́ть (НСВ); 4. вы́ключить (СВ); 5. реши́ть (СВ); 6. встава́ть (НСВ).
Mashq 3: 1. учи́ть (начать НСВ); 2. купи́ть (успеть СВ); 3. опа́здывать (перестать НСВ); 4. подписа́ть (остаться СВ).
Mashq 4:
- НСВ oladi: начать, продолжать, кончить, перестать, привыкнуть.
- СВ oladi: успеть, забыть, удаться, суметь, остаться.
Mashq 5: 1. СВ (bajarmadim — qo'ng'iroq qilmadi); 2. НСВ (ko'nikma — nemischa gapirishni unutdi); 3. СВ (bajarmadim — gazni yopmadi); 4. НСВ (ko'nikma — velosiped hayday olmay qoldi).
Mashq 6: 1. Я на́чал чита́ть кни́гу (начать НСВ); 2. Я успе́л сде́лать всё (успеть СВ); 3. Он переста́л кури́ть (перестать НСВ); 4. Мне удало́сь найти́ отве́т (удаться СВ).
Mashq 7: 1. отдохну́ть (СВ — "hozir, aniq, bir martalik" dam olmoqchi); 2. гуля́ть (НСВ — люблю́ + takror/odat); 3. реши́ть (СВ — и́менно э́ту aniq masala, natija).
Mashq 8: namunalar — 1. Я на́чал изуча́ть ру́сский (НСВ); 2. Я успе́л написа́ть отчёт (СВ); 3. Я забы́л взять зонт (СВ); 4. Он продолжа́л рабо́тать (НСВ). (Sizniki boshqacha bo'lishi mumkin — asosiysi vid to'g'ri bo'lsin.)
12. Xulosa va keyingi dars
- Rus tilida ko'p gaplar "tuslangan bosh fe'l + infinitiv" dan tuziladi, va bosh fe'l infinitivning vidini talab qiladi.
- Faqat НСВ infinitiv oladigan fe'llar: начать, продолжать, кончить, перестать, прекратить, бросить (boshlanish/davom/tugash) va привыкнуть, устать, надоесть, разучиться, любить, нравиться (odat/munosabat). Sabab: bularning hammasi jarayonga ishora qiladi.
- Faqat СВ infinitiv oladigan fe'llar: успеть, забыть, удаться, остаться, суметь. Sabab: bularning hammasi natija/muvaffaqiyatga ishora qiladi.
- Ikkalasi bilan, lekin ma'no o'zgaradi: хотеть / мочь — kontekstga qarab (umuman НСВ, aniq natija СВ); забыть — bajarmadim (СВ) yoki ko'nikmani unutdim (НСВ).
- Oltin mantiq: bosh fe'l "jarayon fe'limi (boshlash/davom/tugash) yoki natija fe'limi (ulgurdi/uddaladi)?" Jarayon НСВ, natija СВ. Bu savol ro'yxatni yodlamasdan ham to'g'ri javob beradi.
Keyingi dars — B1 — 4-dars: Aspekt buyruq maylida (вид в повели́тельном наклоне́нии). Bugun siz infinitiv vidini bosh fe'l boshqarishini ko'rdingiz; keyingi darsda aspekt buyruqda qanday ishlashini o'rganamiz: де́лай (НСВ — jarayonga da'vat) va сде́лай (СВ — natijaga buyruq); ayniqsa muhim farq — не де́лай (taqiq: "qilma!") va не забу́дь сде́лать (ogohlantirish: "unutma!"). Bugungi "qaysi fe'l qaysi vidni chaqiradi" mantig'i o'sha yerda ham bevosita ishga tushadi.
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!