WisarWisar
Rus tili kursi/B1 Orta21 daqiqa

B1 — 10-dars: Sifatdosh — o'tgan zamon aktiv (действи́тельное прича́стие проше́дшего вре́мени): чита́вший, прочита́вший, прише́дший

B1 — O'RTA · 10-dars


1. Dars nomi va maqsad

O'tgan darsda (9-dars) siz sifatdoshning birinchi turini — hozirgi zamon aktiv sifatdoshini (действи́тельное прича́стие настоя́щего вре́мени) o'rgandingiz: чита́ющий (o'qiyotgan), рабо́тающий (ishlayotgan), говоря́щий (gapirayotgan). Bu shakl fe'lni sifatga aylantirib, hozir harakatni bajarayotgan shaxs yoki narsani tasvirlaydi: студе́нт, чита́ющий кни́гуhozir kitob o'qiyotgan talaba. Yasalishi: hozirgi zamon 3-shaxs ko'plik o'zagi + -щ- (чита́ют чита́ющий).

Bugun esa uning egizaginio'tgan zamon aktiv sifatdoshini o'rganamiz. Bu shakl ham xuddi shunday ish qiladi (harakatni o'zi bajargan shaxs/narsani tasvirlaydi), faqat harakat o'tmishda bo'lgan: чита́вшийo'qigan / o'qiyotgan bo'lgan, прише́дшийkelgan. O'zbekchada bu — eng ko'p ishlatiladigan "-gan" qo'shimchasi:

text
челове́к, чита́ющий кни́гу     hozir kitob O'QIYOTGAN odam       (9-dars — hozirgi)
челове́к, чита́вший кни́гу      kitob O'QIGAN / o'qib o'tirgan odam  (10-dars — o'tgan)

Bu shaklning kuchi shundaki, u кото́рый (25-dars, A2) bilan tuzilgan o'tgan zamonli ergash gapni bir so'zga siqadi: челове́к, кото́рый прочита́л кни́гу = челове́к, прочита́вший кни́гу (kitobni o'qib bo'lgan odam). Bu — kitobiy, rasmiy va ilmiy uslubning belgisi; matbuot, adabiyot va hujjatlarda qadamba-qadam uchraydi.

Dars oxirida siz:

  1. Har qanday fe'ldan o'tgan zamon aktiv sifatdoshini yasay olasiz (-вш- va -ш- qo'shimchalari);
  2. НЕСОВ (чита́вший) va СОВ (прочита́вший) aspekt farqini his qilasiz;
  3. Uni rod, son va kelishik bo'yicha to'g'ri turlaysiz;
  4. кото́рый + o'tgan zamon qurilmasini sifatdoshga aylantira olasiz.

2. Avvalgi darslardan takror (hozirgi zamon aktiv sifatdosh)

Bugungi mavzu — 9-darsning bevosita davomi, shuning uchun hozirgi zamon sifatdoshini bir daqiqada esga olamiz.

2.1. Hozirgi aktiv sifatdosh — yasalishi va ma'nosi

Hozirgi zamon aktiv sifatdoshi harakatni ayni damda bajarayotgan shaxs/narsani bildiradi. Yasalishi — hozirgi zamon 3-shaxs ko'plik shaklidan ni olib tashlab, o'rniga -щ- + sifat oxiri qo'yiladi:

Fe'l 3-shaxs ko'plik Sifatdosh O'zbekcha
чита́ть чита́ют чита́ющий o'qiyotgan
рабо́тать рабо́тают рабо́тающий ishlayotgan
говори́ть говоря́т говоря́щий gapirayotgan
нести́ несу́т несу́щий ko'tarib ketayotgan

Eng muhim eslatma: hozirgi zamon aktiv sifatdoshi faqat НЕСОВ (tugallanmagan) fe'ldan yasaladi. СОВ (tugallangan) fe'lning hozirgi zamoni yo'q, shuning uchun undan hozirgi sifatdosh ham yasalmaydi. Bu — bugungi mavzuning kaliti: o'tgan zamon sifatdoshi esa ikkala aspektdan ham yasaladi.

2.2. Sifatdosh — bu sifat kabi turlanadi

Sifatdosh gapda sifat kabi ishlaydi: u tasvirlayotgan otga rod, son va kelishik bo'yicha moslashadi. 9-darsdan esingizda: студе́нт, чита́ющий (m) · де́вушка, чита́ющая (ж) · де́ти, чита́ющие (mn.). Bugun ham aynan shu moslashuv ishlaydi — faqat o'zak boshqa (-вш- / -ш-).

Muhim bog'lanish: кото́рый (A2, 25-dars) bir butun ergash gap ochadi, sifatdosh esa o'sha ergash gapni qisqartiradi. Челове́к, кото́рый чита́ет = челове́к, чита́ющий (hozir). Bugun buni o'tgan zamon uchun qilamiz: челове́к, кото́рый чита́л = челове́к, чита́вший.

Tez mashq — aytib ko'ring: чита́ющий чита́вший · рабо́тающий рабо́тавший · несу́щий нёсший. Hozirgidan o'tganga o'tayotganingizni his qiling.


3. Asosiy tushuntirish

3.1. Ma'nosi — harakatni o'tmishda BAJARGAN shaxs/narsa

O'tgan zamon aktiv sifatdoshi otdan harakatni o'tmishda o'zi bajargan belgi yasaydi. "Aktiv" degani — bu ot harakatni o'zi qiladi (undan boshqasiga o'tmaydi). O'zbekchada bu — "-gan":

text
студе́нт, реши́вший зада́чу      — masalani YECHGAN talaba      (talaba o'zi yechdi)
де́вушка, написа́вшая письмо́     — xat YOZGAN qiz                (qiz o'zi yozdi)
де́ти, игра́вшие во дворе́        — hovlida O'YNAGAN bolalar      (bolalar o'zlari o'ynadi)
по́езд, прише́дший из Москвы́     — Moskvadan KELGAN poyezd       (poyezd o'zi keldi)

Har bir misolda ot harakatning bajaruvchisi (ega) — bu "aktiv" sifatdoshning mohiyati. (11-darsda esa harakat unga tushgan — passiv sifatdoshini ko'ramiz: прочи́танная кни́га — o'qib bo'lingan kitob.)

3.2. Yasalish — asosiy qoida: o'tgan zamon o'zagi + -вш-

O'tgan zamon aktiv sifatdoshi o'tgan zamon shaklidan yasaladi. Retsept oddiy:

text
   O'TGAN ZAMON (erkak, -л)    -л ni olib tashlang    + вш + sifat oxiri (-ий/-ая/-ее/-ие)
   чита́л        чита́ + вш + ий   =  чита́вший
   рабо́тал      рабо́та + вш + ий  =  рабо́тавший
   ви́дел        ви́де + вш + ий    =  ви́девший

Ya'ni o'tgan zamon erkak shaklidagi ni -вший ga almashtirasiz. Unlidan keyin doim -вш- keladi:

Fe'l O'tgan zamon (m) Sifatdosh O'zbekcha
чита́ть чита́л чита́вший o'qigan
рабо́тать рабо́тал рабо́тавший ishlagan
ви́деть ви́дел ви́девший ko'rgan
жить жил жи́вший yashagan
писа́ть писа́л писа́вший yozgan
говори́ть говори́л говори́вший gapirgan
купи́ть купи́л купи́вший sotib olgan
стро́ить стро́ил стро́ивший qurgan

Kalit qoida: o'tgan zamon bilan tugasa (deyarli hamma fe'l), sifatdosh -вший bilan yasaladi. Formula: o'tgan zamon (m) − л + вший. Urg'u o'tgan zamondagi joyida qoladi: чита́л чита́вший, рабо́тал рабо́тавший.

3.3. -ш- qoidasi — undoshli o'zaklar (istisnolar)

Ba'zi fe'llarning o'tgan zamon erkak shaklida -л yo'q — o'zak undoshga tugaydi (нёс, вёз, шёл). Bunday fe'llarda -вш- emas, faqat -ш- qo'shiladi (o'zakning o'ziga):

Fe'l O'tgan zamon (m) Sifatdosh O'zbekcha
нести́ нёс нёсший ko'tarib ketgan
везти́ вёз вёзший (transportda) olib ketgan
расти́ рос росший o'sgan
бере́чь берёг берёгший asragan

Eng muhim istisno — идти́ va uning prefiksli oilalari. Bu yerda o'zak butunlay o'zgaradi (шёл шед-):

Fe'l O'tgan zamon (m) Sifatdosh O'zbekcha
идти́ шёл ше́дший ketgan / borgan
прийти́ пришёл прише́дший kelgan
уйти́ ушёл уше́дший ketib qolgan
найти́ нашёл наше́дший topgan
произойти́ произошёл произоше́дший sodir bo'lgan

Diqqat: прише́дший, уше́дший, ше́дший — bu shakllarni yodlab qo'ying, ular juda ko'p uchraydi. Urg'u -ше- bo'g'inga tushadi: при-ше́д-ший. Yana bir alohida shakl: умере́ть у́мер уме́рший (o'lgan / marhum) — bu yerda ham -ш-.

3.4. Aspekt — НЕСОВ va СОВ farqi saqlanadi

Bu — bugungi darsning eng nozik joyi. Fe'l qaysi aspektda bo'lsa, sifatdosh ham o'sha aspektni saqlaydi. Ma'no jiddiy farq qiladi:

text
НЕСОВ:  чита́ть     чита́л       чита́вший     — O'QIYOTGAN bo'lgan / o'qigan (jarayon, davomiylik)
СОВ:    прочита́ть   прочита́л    прочита́вший  — O'QIB BO'LGAN (natija, tugagan)

Solishtiring:

Sifatdosh Aspekt Ma'no O'zbekcha
чита́вший кни́гу НЕСОВ jarayonda edi, tugalligi noma'lum kitob o'qib o'tirgan
прочита́вший кни́гу СОВ oxirigacha o'qib bo'lgan kitobni o'qib bo'lgan
писа́вший письмо́ НЕСОВ yozib o'tirgan edi xat yozayotgan bo'lgan
написа́вший письмо́ СОВ yozib tugatgan xatni yozib bo'lgan
реша́вший зада́чу НЕСОВ ustida ishlagan masalani yechayotgan bo'lgan
реши́вший зада́чу СОВ yechib bo'lgan masalani yechgan (yechimi bor)

Asosiy tamoyil: прочита́вший — ish tugagan (kitob o'qib bitirilgan); чита́вший — ish jarayonda bo'lgan (tugagan-tugamagani muhim emas). O'zbekchada ikkalasi ham ko'pincha "-gan" bilan beriladi, lekin СОВ da "…ib bo'lgan / …ib bitirgan" ma'nosi kuchli. Kontekstdan ajrating.

Muhim: hozirgi bilan taqqoslash. СОВ fe'lda hozirgi aktiv sifatdosh yo'q (9-dars), lekin o'tgan aktiv sifatdosh bor:

text
чита́ть (НЕСОВ):   чита́ющий (hozir)   ·  чита́вший (o'tgan)     — IKKALASI bor
прочита́ть (СОВ):  —  (hozirgi yo'q)    ·  прочита́вший (o'tgan)  — FAQAT o'tgan

3.5. Turlanish — rod, son va kelishik bo'yicha

Sifatdosh sifat kabi turlanadi va tasvirlayotgan otiga moslashadi. -ший oxiri -ший / -шая / -шее / -шие ko'rinishida rod-songa moslashadi (хоро́ший sifati kabi):

Rod va son (Имени́тельный — bosh kelishik):

Rod / son Oxir Misol
erkak (m) -вший / -ший студе́нт, чита́вший кни́гу
ayol (ж) -вшая / -шая студе́нтка, чита́вшая кни́гу
o'rta (с) -вшее / -шее дитя́, чита́вшее кни́гу
ko'plik (mn.) -вшие / -шие студе́нты, чита́вшие кни́гу

Kelishiklar (erkak rod, чита́вший namunasida):

Kelishik Shakl Misol
И. (bosh) чита́вший студе́нт, чита́вший кни́гу, — мой брат
Р. (qaratqich) чита́вшего Я не зна́ю студе́нта, чита́вшего э́ту кни́гу
Д. (jo'nalish) чита́вшему Я помога́л студе́нту, чита́вшему кни́гу
В. (tushum) чита́вшего* Я ви́жу студе́нта, чита́вшего кни́гу
Т. (vosita) чита́вшим Я говори́л со студе́нтом, чита́вшим кни́гу
П. (o'rin) (о) чита́вшем Я ду́маю о студе́нте, чита́вшем кни́гу

Diqqat: sifatdoshning kelishigi — u tasvirlayotgan otning kelishigiga moslashadi (sifat kabi), кото́рый dagidek "ergash gapdagi rol" bo'yicha emas. Я ви́жу студе́нта (В.), чита́вшего кни́густуде́нта tushum kelishigida, shuning uchun sifatdosh ham tushum shaklida (jonli erkak: В. = Р. чита́вшего). Bu — sifatning oddiy moslashuvi.

3.6. кото́рый + o'tgan zamon sifatdosh (asosiy amaliy ko'nikma)

Sifatdoshning bosh vazifasi — кото́рый bilan tuzilgan o'tgan zamonli ergash gapni qisqartirish. Buni faqat bitta holatda qilish mumkin: кото́рый ergash gapda EGA (И. kelishigi) bo'lsa. Retsept:

text
   [ot] + ,кото́рый + [o'tgan zamon fe'l]...      [ot] + [sifatdosh]...
   челове́к, кото́рый прочита́л кни́гу               челове́к, прочита́вший кни́гу
   же́нщина, кото́рая рабо́тала здесь               же́нщина, рабо́тавшая здесь
   де́ти, кото́рые игра́ли во дворе́                де́ти, игра́вшие во дворе́

Bosqichlar: (1) кото́рый ni olib tashlang; (2) o'tgan zamon fe'lni sifatdoshga aylantiring; (3) sifatdoshni otning rod-son-kelishigiga moslang.

кото́рый bilan Sifatdosh bilan O'zbekcha
врач, кото́рый вы́лечил меня́ врач, вы́лечивший меня́ meni tuzatgan shifokor
студе́нты, кото́рые сдали́ экза́мен студе́нты, сда́вшие экза́мен imtihon topshirgan talabalar
пи́сьма, кото́рые пришли́ вчера́ пи́сьма, прише́дшие вчера́ kecha kelgan xatlar

Muhim cheklov: faqat кото́рый ega (И.) bo'lganda almashtirish mumkin. Agar кото́рый obyekt bo'lsa (кни́га, кото́рую я чита́л — men o'qigan kitob), aktiv sifatdosh ishlamaydi — u yerda passiv sifatdosh (11-dars) yoki кото́рый ning o'zi kerak.

3.7. -ся qo'shimchasi saqlanadi

O'zlik (qaytim) fe'llarida -ся sifatdoshda ham saqlanadi va u doim -ся ko'rinishda qoladi (hech qachon -сь emas, unlidan keyin ham):

text
улыба́ться    улыба́лся    улыба́вший + ся  =  улыба́вшийся    (jilmaygan)
верну́ться    верну́лся    верну́вший + ся  =  верну́вшийся    (qaytgan)
роди́ться     роди́лся     роди́вший + ся   =  роди́вшийся     (tug'ilgan)
занима́ться   занима́лся   занима́вший + ся =  занима́вшийся   (shug'ullangan)
text
челове́к, верну́вшийся из А́рмии    — armiyadan qaytgan odam
де́вушка, улыба́вшаяся мне          — menga jilmaygan qiz     (ж: -вшаяся)
студе́нт, занима́вшийся спо́ртом    — sport bilan shug'ullangan talaba

Diqqat: -ся har doim sifatdoshning eng oxiriga, kelishik oxiridan keyin qo'shiladi va o'zgarmaydi: верну́вшийся (m), верну́вшаяся (ж), верну́вшиеся (mn.), верну́вшегося (Р.). Umumiy nutqda -ся li fe'llardan doim -ся (не -сь).

3.8. Jamlangan mantiq — yasalish algoritmi

Har qanday fe'ldan o'tgan zamon aktiv sifatdoshini yasashda uch savol bering:

text
1-SAVOL: o'tgan zamon (m) qanday tugaydi?
          -Л bilan (чита́л)        -л ni olib + ВШ + ий  (чита́вший)
          undoshga (нёс, шёл)      o'zak + Ш + ий         (нёсший, ше́дший)
2-SAVOL: aspekt qaysi?
          НЕСОВ (чита́вший — jarayon)  ·  СОВ (прочита́вший — natija)
3-SAVOL: qaysi otni tasvirlaydi?  rod-son-kelishikni o'shanga moslang
          -ся bo'lsa, oxirga -ся qo'shing

Misol: студе́нтка, кото́рая написа́ла письмо́ sifatdoshga aylantiring:

  • 1-savol: написа́ла написа́л (unlidan keyin) -вш- написа́вш-
  • 2-savol: написа́ть — СОВ (yozib bo'lgan)
  • 3-savol: студе́нтка — ayol -шая написа́вшая
  • Natija: студе́нтка, написа́вшая письмо́.

4. Ko'p misollar (ruscha + o'zbekcha)

НЕСОВ (jarayon, davomiylik) — "…gan / …ib o'tirgan":

text
Челове́к, чита́вший газе́ту, вдруг встал.          — Gazeta o'qib o'tirgan odam to'satdan turdi.
Де́ти, игра́вшие в па́рке, устали.                 — Parkda o'ynagan bolalar charchadi.
Же́нщина, рабо́тавшая здесь, уе́хала.              — Bu yerda ishlagan ayol ketib qoldi.
Студе́нт, жи́вший в общежи́тии, стал врачо́м.       — Yotoqxonada yashagan talaba shifokor bo'ldi.
Тури́сты, смотре́вшие на мо́ре, молча́ли.           — Dengizga qarab turgan sayyohlar jim edi.

СОВ (natija, tugagan ish) — "…ib bo'lgan / …ib bitirgan":

text
Студе́нт, реши́вший все зада́чи, получи́л «пять».   — Barcha masalani yechgan talaba "besh" oldi.
Челове́к, прочита́вший э́ту кни́гу, всё по́нял.      — Bu kitobni o'qib bo'lgan odam hammasini tushundi.
Врач, вы́лечивший меня́, — о́чень до́брый.           — Meni tuzatgan shifokor juda mehribon.
Де́вушка, написа́вшая э́то письмо́, — моя́ сестра́.  — Bu xatni yozgan qiz — singlim.
Инжене́ры, постро́ившие мост, получи́ли награ́ду.   — Ko'prikni qurgan muhandislar mukofot oldi.

-ш- shakli (undoshli o'zak, идти́ oilasi):

text
По́езд, прише́дший из Москвы́, опозда́л на час.      — Moskvadan kelgan poyezd bir soatga kechikdi.
Го́сти, уше́дшие ра́но, не ви́дели салю́т.           — Erta ketgan mehmonlar salyutni ko'rmadi.
Челове́к, нашёдший мои́ ключи́, верну́л их.          — Kalitimni topgan odam uni qaytardi.
Мужчи́на, нёсший тяжёлый чемода́н, останови́лся.    — Og'ir chamadon ko'tarib ketgan erkak to'xtadi.

-ся li sifatdosh:

text
Солда́т, верну́вшийся с войны́, обня́л мать.         — Urushdan qaytgan askar onasini quchoqladi.
Де́ти, роди́вшиеся в э́том году́, — счастли́вые.     — Bu yili tug'ilgan bolalar — baxtli.
Челове́к, улыба́вшийся мне, оказа́лся сосе́дом.      — Menga jilmaygan odam qo'shni bo'lib chiqdi.

Turli kelishiklarda (moslashuv):

text
Я поблагодари́л врача́, вы́лечившего меня́.          — Meni tuzatgan shifokorga rahmat aytdim. (В./Р. — врача́)
Мы говори́ли о студе́нте, сда́вшем экза́мен.         — Imtihon topshirgan talaba haqida gaplashdik. (П. — студе́нте)
Кни́гу дали́ студе́нту, прочита́вшему её пе́рвым.     — Kitobni uni birinchi o'qib bo'lgan talabaga berdi. (Д. — студе́нту)

E'tibor bering: har misolda sifatdosh o'zi tasvirlayotgan otga rod-son-kelishik bo'yicha to'liq moslashadi va harakatni o'tmishda ko'rsatadi. НЕСОВ — jarayon, СОВ — tugagan natija.


5. Talaffuz bo'limi

  • чита́вший /chi-TAV-shij/ — urg'u -та́- bo'g'inda; "в" jarangsizlashib "f" ga yaqin: "chitáfshij".
  • прочита́вший /pra-chi-TAV-shij/ — urg'usiz "о" "a": "prachitáfshij".
  • рабо́тавший /ra-BO-taf-shij/ — urg'u -бо́-; oxirgi qism "-tafshij".
  • прише́дший /pri-SHED-shij/ — urg'u -ше́-; "дш" birikmasi "tsh" emas, ikki tovush aniq: "prishédshij".
  • уше́дший /u-SHED-shij/ — urg'u -ше́-: "ushédshij".
  • нёсший /NYOS-shij/ — "ё" urg'uli "yo"; qo'sh "сш" cho'zilgan "sh": "nyósshij".
  • верну́вшийся /vir-NUV-shij-sa/ — urg'u -ну́-; oxirgi -ся "sa": "virnúfshijsa".
  • уме́рший /u-MYER-shij/ — urg'u -ме́-: "umyérshij".

Urg'u qoidasi: o'tgan zamon aktiv sifatdoshda urg'u odatda o'tgan zamon shaklidagi joyida qoladi: чита́л чита́вший, рабо́тал рабо́тавший, реши́л реши́вший. Faqat идти́ oilasida urg'u -ше́- ga tushadi: пришёл прише́дший, ушёл уше́дший, нашёл наше́дший. Barcha shakllarda urg'u kelishik o'zgarsa ham ko'chmaydi: чита́вший чита́вшего чита́вшим.

Topshiriq: ovoz chiqarib ayting: чита́л – чита́вший · рабо́тал – рабо́тавший · реши́л – реши́вший · пришёл – прише́дший · верну́лся – верну́вшийся.


6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)

Ruscha Urg'u O'zbekcha Misol
чита́вший чи-та́в-ший o'qigan (НЕСОВ) челове́к, чита́вший газе́ту — gazeta o'qigan odam
прочита́вший про-чи-та́в-ший o'qib bo'lgan (СОВ) студе́нт, прочита́вший кни́гу — kitobni o'qib bo'lgan talaba
рабо́тавший ра-бо́-тав-ший ishlagan же́нщина, рабо́тавшая здесь — bu yerda ishlagan ayol
написа́вший на-пи-са́в-ший yozib bo'lgan де́вушка, написа́вшая письмо́ — xat yozgan qiz
реши́вший ре-ши́в-ший (masalani) yechgan студе́нт, реши́вший зада́чу — masalani yechgan talaba
прише́дший при-ше́д-ший kelgan по́езд, прише́дший из Москвы́ — Moskvadan kelgan poyezd
уше́дший у-ше́д-ший ketib qolgan го́сти, уше́дшие ра́но — erta ketgan mehmonlar
наше́дший на-ше́д-ший topgan челове́к, наше́дший ключи́ — kalitni topgan odam
нёсший нёс-ший ko'tarib ketgan мужчи́на, нёсший су́мку — sumka ko'tarib ketgan erkak
верну́вшийся вер-ну́в-ший-ся qaytgan солда́т, верну́вшийся домо́й — uyga qaytgan askar
роди́вшийся ро-ди́в-ший-ся tug'ilgan ребёнок, роди́вшийся весно́й — bahorda tug'ilgan bola
уме́рший у-ме́р-ший vafot etgan / marhum писа́тель, уме́рший в про́шлом году́ — o'tgan yili vafot etgan yozuvchi
вы́лечивший вы́-ле-чив-ший tuzatgan (shifokor) врач, вы́лечивший меня́ — meni tuzatgan shifokor
постро́ивший по-стро́-ив-ший qurgan инжене́р, постро́ивший мост — ko'prikni qurgan muhandis
сда́вший сда́в-ший (imtihon) topshirgan студе́нт, сда́вший экза́мен — imtihon topshirgan talaba
жи́вший жи́в-ший yashagan сосе́д, жи́вший ря́дом — yonimda yashagan qo'shni
ви́девший ви́-дев-ший ko'rgan свиде́тель, ви́девший ава́рию — avariyani ko'rgan guvoh
произоше́дший про-и-зо-ше́д-ший sodir bo'lgan слу́чай, произоше́дший вчера́ — kecha sodir bo'lgan hodisa

Yodlash qoidasi: har sifatdoshni fe'ldan yodlang, alohida emas: чита́л чита́вший, пришёл прише́дший. Ikkita naqshni ajrating — -вш- (unlidan keyin, ko'pchilik) va -ш- (undoshdan keyin: нёсший, прише́дший). -ся li fe'lda oxirga -ся qo'shing va uni o'zgartirmang.


7. Dialog

text
— Ты ви́дел но́вости? Учёный, откры́вший но́вое      — Yangiliklarni ko'rdingmi? Yangi dori
   лека́рство, получи́л пре́мию.                        kashf etgan olim mukofot oldi.
— Да! Э́то же челове́к, рабо́тавший ра́ньше            — Ha! Bu — ilgari bizning
   в на́шем университе́те?                              universitetimizda ishlagan odam-ku?
— И́менно он. Профе́ссор, написа́вший де́сять книг    — Aynan o'sha. O'nta kitob yozgan va
   и вы́лечивший ты́сячи люде́й.                         minglab odamni tuzatgan professor.
— Я по́мню студе́нтов, учи́вшихся у него́.             — Undan o'qigan talabalarni eslayman.
   Все они́ ста́ли врача́ми.                             Ularning hammasi shifokor bo'ldi.
— Кста́ти, друг, верну́вшийся из Москвы́,             — Aytgancha, Moskvadan qaytgan do'stim
   расска́зывал о его́ ле́кции.                          uning ma'ruzasi haqida aytib berdi.
— А лю́ди, прише́дшие на ту ле́кцию, говоря́т,         — O'sha ma'ruzaga kelgan odamlar aytishicha,
   что она́ была́ гениа́льной.                           u dahoyona bo'lgan ekan.
— Не удиви́тельно. Челове́к, посвяти́вший жизнь       — Ajablanarli emas. Butun umrini fanga
   нау́ке, зна́ет, как говори́ть.                        bag'ishlagan odam gapirishni biladi.

E'tibor bering: dialogda sifatdoshning turli shakllari ishlatildi — откры́вший (СОВ, m), рабо́тавший (НЕСОВ, m), написа́вший · вы́лечивший (СОВ), учи́вшихся (-ся, Р. ko'plik), верну́вшийся (-ся, m), прише́дшие (-ш-, ko'plik), посвяти́вший (СОВ). Har biri o'z otiga rod-son-kelishik bo'yicha mos, harakati o'tmishda.


8. Tipik xatolar + mini-mashq

  • ni saqlab qolish: чита́лший, рабо́талший. чита́вший, рабо́тавший. Sabab: o'tgan zamon ni olib tashlab, o'rniga -вш- qo'yiladi (чита + вший). -лший degan shakl yo'q.

  • Undoshli o'zakka -вш- qo'shish: нёсвший, прише́лший. нёсший, прише́дший. Sabab: o'tgan zamon siz (undoshga) tugasa faqat -ш-. идти́ oilasida o'zak шед-: пришёл прише́д-ший.

  • Aspektni chalkashtirish: студе́нт, чита́вший кни́гу за час ("bir soatda o'qib bo'lgan" ma'nosida). студе́нт, прочита́вший кни́гу за час. Sabab: "bir soatda" — natija, tugagan ish СОВ (прочита́вший). чита́вший — jarayon, davomiylik.

  • -ся ni tushirib qoldirish: челове́к, верну́вший из А́рмии. челове́к, верну́вшийся из А́рмии. Sabab: fe'l верну́ться (-ся li), demak sifatdoshda ham -ся saqlanadi. -сяsiz верну́вший — "kimnidir qaytargan" degan boshqa ma'no.

  • Sifatdoshni otga moslashtirmaslik: же́нщина, рабо́тавший здесь. же́нщина, рабо́тавшая здесь. Sabab: же́нщина — ayol, demak sifatdosh ham ayol shaklida: -вшая.

  • Passiv o'rnida aktiv ishlatish: кни́га, прочита́вшая мной ("men o'qigan kitob"). кни́га, прочи́танная мной (passiv, 11-dars) yoki кни́га, кото́рую я прочита́л. Sabab: kitob harakatni o'zi bajarmaydi (uni o'qishdi) aktiv sifatdosh ishlamaydi.

Mini-mashq (og'zaki): har fe'ldan o'tgan zamon aktiv sifatdoshini yasang (m shakli):

1. писа́ть  ___        (НЕСОВ)
2. прийти́  ___        (СОВ, -ш-)
3. верну́ться  ___     (-ся)
4. реши́ть  ___        (СОВ)

(Javoblar 11-bo'limda.)


9. Mashqlar

Mashq 1. Fe'ldan o'tgan zamon aktiv sifatdoshini (m shakli) yasang:

чита́ть  ___        рабо́тать  ___        ви́деть  ___
купи́ть  ___        реши́ть  ___          написа́ть  ___

Mashq 2. -вш- yoki -ш- — to'g'ri qo'shimchani tanlab, sifatdosh yasang:

1. нести́  ___
2. прийти́  ___
3. говори́ть  ___
4. уйти́  ___
5. жить  ___

Mashq 3. Aspektni aniqlang va to'g'ri sifatdoshni tanlang (НЕСОВ jarayon / СОВ natija):

1. Студе́нт, ___ зада́чу за пять мину́т, — у́мный.     (реша́вший / реши́вший)
2. Челове́к, ___ газе́ту, не заме́тил меня́.           (чита́вший / прочита́вший)
3. Де́вушка, ___ письмо́ и отпра́вившая его́.          (писа́вшая / написа́вшая)
4. Тури́сты, ___ на мо́ре весь день.                  (смотре́вшие / посмотре́вшие)

Mashq 4. Sifatdoshni otning rod-soniga moslang:

1. же́нщина, ___ (рабо́тать) в шко́ле
2. де́ти, ___ (игра́ть) во дворе́
3. по́езд, ___ (прийти́) из Ки́ева
4. де́вушка, ___ (верну́ться) домо́й

Mashq 5. кото́рый + o'tgan zamon qurilmasini sifatdoshga aylantiring:

1. челове́к, кото́рый прочита́л кни́гу
2. студе́нты, кото́рые сдали́ экза́мен
3. же́нщина, кото́рая рабо́тала здесь
4. по́езд, кото́рый пришёл у́тром
5. друг, кото́рый верну́лся из А́рмии

Mashq 6. O'zbekchadan ruschaga tarjima qiling (sifatdosh ishlating):

1. Kitobni o'qib bo'lgan talaba hammasini tushundi.
2. Bu yerda ishlagan ayol ketib qoldi.
3. Moskvadan kelgan poyezd kechikdi.
4. Meni tuzatgan shifokor juda mehribon.
5. Uyga qaytgan askar onasini quchoqladi.

Mashq 7. Xatoni toping va to'g'rilang:

1. Челове́к, чита́лший газе́ту, встал.
2. Же́нщина, рабо́тавший здесь, уе́хала.
3. Солда́т, верну́вший из А́рмии, обня́л мать.
4. По́езд, прише́лший из Москвы́, опозда́л.

Mashq 8. Kichik matn tuzing (kamida 5 gap): o'zingiz bilgan bir mashhur odam (yozuvchi, olim, sportchi) haqida yozing. Kamida to'rt ta o'tgan zamon aktiv sifatdosh ishlating: nima qilgan (написа́вший, откры́вший, вы́игравший), qayerda yashagan (жи́вший), qachon tug'ilgan yoki vafot etgan (роди́вшийся, уме́рший). НЕСОВ va СОВ ni aralashtiring.


10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)

  1. Yasalish drilli: Wisar AIdan 10 ta fe'l berishni so'rang (aralash: unlili o'zak — чита́ть, писа́ть; undoshli o'zak — нести́, прийти́; -ся li — верну́ться). Har biridan o'tgan zamon aktiv sifatdoshni yasang va ovoz chiqarib ayting. AI -вш-/-ш- tanlovini va urg'uni tekshirsin.
  2. Aspekt tuyg'usi: AIdan 6 juft gap so'rang — bir gapda НЕСОВ, ikkinchisida СОВ sifatdosh kerak bo'lsin (masalan чита́вший прочита́вший). Siz kontekstga qarab to'g'risini tanlang; AI aspekt farqini tushuntirsin.
  3. кото́рый sifatdosh: AIdan кото́рый + o'tgan zamon bilan 6 ta gap so'rang (hammasida кото́рый ega bo'lsin). Har birini sifatdoshga aylantiring. Keyin AIdan o'zingiz haqingizda qisqa matn (5-6 gap) tuzishni so'rang — unda kamida 4 ta o'tgan zamon aktiv sifatdosh turli rod-son-kelishikda bo'lsin — va uni ovoz chiqarib o'qing.

11. Javoblar kaliti

Mini-mashq (8-bo'lim):

  1. писа́ть писа́вший · 2. прийти́ прише́дший · 3. верну́ться верну́вшийся · 4. реши́ть реши́вший.

Mashq 1: чита́ть чита́вший; рабо́тать рабо́тавший; ви́деть ви́девший; купи́ть купи́вший; реши́ть реши́вший; написа́ть написа́вший.

Mashq 2: 1. нести́ нёсший (-ш-); 2. прийти́ прише́дший (-ш-, o'zak шед-); 3. говори́ть говори́вший (-вш-); 4. уйти́ уше́дший (-ш-); 5. жить жи́вший (-вш-).

Mashq 3: 1. реши́вший (за пять мину́т — natija СОВ); 2. чита́вший (jarayon, "не заме́тил" — davomiylik НЕСОВ); 3. написа́вшая (yozib bo'lib jo'natgan СОВ); 4. смотре́вшие (весь день — davomiylik НЕСОВ).

Mashq 4: 1. же́нщина, рабо́тавшая в шко́ле (ж); 2. де́ти, игра́вшие во дворе́ (mn.); 3. по́езд, прише́дший из Ки́ева (m, -ш-); 4. де́вушка, верну́вшаяся домо́й (ж, -ся -вшаяся).

Mashq 5: 1. челове́к, прочита́вший кни́гу; 2. студе́нты, сда́вшие экза́мен; 3. же́нщина, рабо́тавшая здесь; 4. по́езд, прише́дший у́тром; 5. друг, верну́вшийся из А́рмии.

Mashq 6 (tarjima):

  1. Студе́нт, прочита́вший кни́гу, всё по́нял. · 2. Же́нщина, рабо́тавшая здесь, уе́хала. · 3. По́езд, прише́дший из Москвы́, опозда́л. · 4. Врач, вы́лечивший меня́, о́чень до́брый. · 5. Солда́т, верну́вшийся домо́й, обня́л мать.

Mashq 7 (xatolar):

  1. Челове́к, чита́вший газе́ту (-л ni olib + вш, чита́лший emas). · 2. Же́нщина, рабо́тавшая здесь (ayol -вшая). · 3. Солда́т, верну́вшийся из А́рмии (-ся saqlanadi). · 4. По́езд, прише́дший из Москвы́ (o'zak шед- прише́дший, прише́лший emas).

Mashq 8 (namuna): Алише́р Навои́ — вели́кий поэ́т, роди́вшийся в 1441 году́. Э́то челове́к, написа́вший мно́го книг и стихо́в на тюрки́. Поэ́т, жи́вший в Гера́те, слу́жил при дворе́. Навои́, посвяти́вший жизнь литерату́ре и нау́ке, стал изве́стным во всём ми́ре. Поэ́т, уме́рший в 1501 году́, оста́вил бога́тое насле́дие.


12. Xulosa va keyingi dars

  • O'tgan zamon aktiv sifatdoshi (действи́тельное прича́стие проше́дшего вре́мени) — harakatni o'tmishda o'zi bajargan shaxs/narsani tasvirlaydi: o'zbekcha "-gan". студе́нт, прочита́вший кни́гу — kitobni o'qib bo'lgan talaba.
  • Yasalish — ikki naqsh: (1) o'tgan zamon ni olib + -вш- + ий (unlidan keyin): чита́л чита́вший, прочита́л прочита́вший; (2) undoshli o'zak (-л yo'q) -ш- + ий: нёс нёсший, пришёл прише́дший (istisno, o'zak шед-).
  • Aspekt saqlanadi: НЕСОВ — jarayon (чита́вший — o'qib o'tirgan); СОВ — natija (прочита́вший — o'qib bo'lgan). СОВ fe'lda faqat o'tgan aktiv sifatdosh bor (hozirgi yo'q).
  • Turlanadi — rod, son, kelishik bo'yicha, xuddi sifat kabi: чита́вший / чита́вшая / чита́вшее / чита́вшие; чита́вшего, чита́вшим...
  • -ся saqlanadi va doim -ся ko'rinishda qoladi: верну́ться верну́вшийся, роди́ться роди́вшийся.
  • кото́рый + o'tgan zamon (ega bo'lganda) sifatdosh: челове́к, кото́рый прочита́л = челове́к, прочита́вший. Bu — kitobiy, rasmiy uslub belgisi.

Keyingi dars — B1 — 11-dars: Sifatdosh — passiv (страда́тельное прича́стие): прочи́танный, напи́санный, откры́тый. Bugun siz harakatni o'zi bajargan belgi (aktiv) bilan ishladingiz. Keyingi darsda buning teskarisini — harakat unga tushgan belgini o'rganamiz: прочи́танная кни́га (o'qib bo'lingan kitob), напи́санное письмо́ (yozilgan xat), постро́енный дом (qurilgan uy). Aktiv "kim qildi", passiv "nimani qildilar" — ikkalasini birga bilsangiz, rus tili grammatikasining eng kuchli qatlami — sifatdoshlar to'liq qo'lingizda bo'ladi. Уда́чи! (Omad!)

Izohlar (0)

Izoh yozish uchun kiring.

  • Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!
B1 — 10-dars: Sifatdosh — o'tgan zamon aktiv (действи́тельное прича́стие проше́дшего вре́мени): чита́вший, прочита́вший, прише́дший — Wisar