WisarWisar
Rus tili kursi/B1 Orta22 daqiqa

B1 — 27-dars: Modal ma'nolar — должен, обязан, вынужден, стоит, следует, приходится, нужно/надо nuanslari

B1 — O'RTA · 27-dars


1. Dars nomi va maqsad

Bu darsda siz rus tilidagi majburiyat va zaruriyatning nozik darajalarini — ya'ni "kerak", "shart", "majbur", "lozim", "arziydi" degan ma'nolarning bir-biridan qanday farq qilishini o'rganasiz.

A1 darajasida siz мочь (imkoniyat), хоте́ть (xohish) va ну́жно / на́до (kerak) so'zlarini o'rgangan edingiz. Ular kundalik nutqning asosi. Ammo real hayotda rus tili majburiyatni bitta so'z bilan emas, balki butun bir so'zlar oilasi bilan ifodalaydi va har biri boshqacha kuch, boshqacha ohang va boshqacha grammatik naqsh talab qiladi:

  • до́лжен — kuchli majburiyat, burch ("kerak / …ishim kerak"): Я до́лжен идти́ — "Men ketishim kerak".
  • обя́зан — rasmiy, qat'iy burch ("majburman / burchliman"): Я обя́зан помо́чь — "Men yordam berishga majburman".
  • вы́нужден — noiloj majburiyat ("majbur bo'lib qoldim"): Я вы́нужден отказа́ться — "Men rad etishga majbur bo'ldim".
  • сле́дует — rasmiy maslahat ("lozim / kerak"): Вам сле́дует отдохну́ть — "Sizga dam olish lozim".
  • сто́ит — tavsiya, "arziydi / …gan ma'qul": Сто́ит попро́бовать — "Sinab ko'rishga arziydi".
  • прихо́дится / пришло́сь — vaziyat taqozosi ("majbur bo'lmoq"): Мне пришло́сь ждать — "Men kutishga majbur bo'ldim".
  • ну́жно / на́до / необходи́мо — zaruriyatning uch darajasi ("kerak zarur").

Dars oxirida siz nafaqat "kerak" deb ayta olasiz, balki majburiyat kimdan chiqayotganini (o'z burchimi, tashqi qonunmi, noiloj vaziyatmi) va uning kuchini to'g'ri tanlay olasiz. Bu — B1 darajasining ajralib turadigan belgisi.


2. Avvalgi darajadan takror (мочь / хоте́ть / нужно — A1 asos)

A1 17-darsdan eslang — modal ma'nolarning uchta asosiy ustuni bor edi:

So'z Ma'no Naqsh Misol
мочь (могу́, мо́жешь...) imkoniyat ("-a olmoq") shaxsli + infinitiv Я могу́ помо́чь.
хоте́ть (хочу́, хо́чешь...) xohish shaxsli + infinitiv Я хочу́ отдыха́ть.
ну́жно / на́до zaruriyat ("kerak") impersonal + Д + infinitiv Мне ну́жно идти́.

Ikki muhim naqshni yodda tuting, chunki bugungi barcha so'zlar shu ikki naqshdan biriga tegishli:

1-naqsh — SHAXSLI (kesim ega bilan mos keladi): so'z egaga qarab o'zgaradi.

text
Я могу́.    Ты мо́жешь.    Он мо́жет.    (мочь — ega bilan tuslanadi)

2-naqsh — IMPERSONAL / SHAXSSIZ (ega DATIVda): so'z o'zgarmaydi, odam DATIVda (мне, тебе́, ему́...).

text
Мне ну́жно.    Тебе́ на́до.    Ему́ ну́жно.    (ну́жно — o'zgarmaydi, odam DATIVda)

Muhim bog'lanish (A2 16-dars): Мне ну́жно идти́ — bu shaxssiz (безли́чная) konstruksiya. Odam bosh kelishikda emas, DATIVda (мне, я emas). Bugun ko'radigan сле́дует, сто́ит, прихо́дится ham xuddi shu shaxssiz naqshda ishlaydi — odam doim DATIVda. Ammo до́лжен, обя́зан, вы́нужден — teskarisi: ular shaxsli (ega bilan mos keladi). Mana shu farq — butun darsning kaliti.


3. Asosiy tushuntirish

3.1. Ikki katta lager: SHAXSLI kesim vs SHAXSSIZ so'z

Bugungi barcha so'zlarni ikki guruhga bo'lib qo'ying — bu grammatikaning yuragi:

text
┌─ SHAXSLI (ega bilan mos, EGA bosh kelishikda) ────────────┐
│   до́лжен / должна́ / должно́ / должны́                       │
│   обя́зан / обя́зана / обя́зано / обя́заны                    │
│   вы́нужден / вы́нуждена / вы́нуждено / вы́нуждены            │
│   Naqsh:  Я до́лжен идти́.  (я — bosh kelishik)             │
└────────────────────────────────────────────────────────────┘

┌─ SHAXSSIZ (odam DATIVda, so'z o'zgarmaydi) ───────────────┐
│   ну́жно / на́до / необходи́мо                              │
│   сле́дует / сто́ит                                         │
│   прихо́дится / пришло́сь                                   │
│   Naqsh:  Мне ну́жно идти́.  (мне — датив)                 │
└────────────────────────────────────────────────────────────┘

Oltin qoida: Я до́лжен (shaxsli), lekin Я ну́жно (shaxssiz so'z bilan я ishlatilmaydi, faqat мне). Bu ikki lagerni aralashtirish — o'zbek o'quvchining eng ko'p uchraydigan xatosi.

3.2. ДО́ЛЖЕН — kuchli majburiyat, burch (shaxsli, EGA bilan mos)

до́лжен — bu fe'l emas, balki qisqa sifat (kratkoye prilagatelnoye) kabi ishlaydigan kesim. U egaga — uning rodi va soniga — mos bo'lishi shart. Ma'nosi: kuchli majburiyat, ichki yoki tashqi burch, "…ishim/…ishing kerak".

Ega Shakl Urg'u Misol O'zbekcha
erkak (он, я (erkak)) до́лжен до́л-жен Он до́лжен рабо́тать. U ishlashi kerak.
ayol (она́, я (ayol)) должна́ долж-на́ Она́ должна́ рабо́тать. U ishlashi kerak.
narsa/o'rta (оно́) должно́ долж-но́ Всё должно́ быть гото́во. Hammasi tayyor bo'lishi kerak.
ko'plik (они́, мы, вы) должны́ долж-ны́ Они́ должны́ рабо́тать. Ular ishlashi kerak.

Diqqat — urg'u ko'chadi: до́лжен (urg'u boshda) должна́, должно́, должны́ (urg'u oxirda). Bu farqni yodda tuting.

Naqsh: EGA (bosh kelishik) + до́лжен/должна́/должны́ + INFINITIV.

text
Я до́лжен идти́.            Men ketishim kerak.        (я (erkak)  до́лжен)
Я должна́ идти́.            Men ketishim kerak.        (я (ayol)  должна́)
Ты до́лжен позвони́ть.      Sen qo'ng'iroq qilishing kerak.
Мы должны́ помо́чь им.      Biz ularga yordam berishimiz kerak.

Zamon — ГЛАГОЛ "быть" bilan: до́лжен o'zi zamonni ko'rsatmaydi. O'tgan zamon uchun был / была́ / бы́ло / бы́ли, kelasi zamon uchun бу́дет / бу́дут qo'shiladi (bular ham egaga mos):

text
Я до́лжен был позвони́ть.       Men qo'ng'iroq qilishim kerak edi.   (o'tgan, erkak)
Она́ должна́ была́ прийти́.       U kelishi kerak edi.                 (o'tgan, ayol)
Мы должны́ бы́ли зако́нчить.      Biz tugatishimiz kerak edi.          (o'tgan, ko'plik)
Ты бу́дешь до́лжен реши́ть.       Sen hal qilishing kerak bo'ladi.     (kelasi)

Nozik ma'no: до́лжен ko'pincha "qarzdorlik" ohangini ham beradi — burch, mas'uliyat. Alohida ma'noda Я до́лжен тебе́ де́ньги = "Men senga pul qarzdorman". Kontekst farqni ko'rsatadi.

3.3. ОБЯ́ЗАН — rasmiy, qat'iy burch (shaxsli, kuchliroq)

обя́зан ham shaxsli, egaga mos keladi (обя́зан / обя́зана / обя́зано / обя́заны). Ma'nosi до́лженdan kuchliroq va rasmiyroq: "majburman", "burchliman", "vazifamdir". Ko'pincha qonun, shartnoma, kasbiy vazifa yoki axloqiy qarz haqida gapiriladi.

Ega Shakl Urg'u
erkak обя́зан о-бя́-зан
ayol обя́зана о-бя́-за-на
ko'plik обя́заны о-бя́-за-ны
text
Я обя́зан вам помо́чь.            Men sizga yordam berishga majburman. (burch)
Води́тель обя́зан останови́ться.  Haydovchi to'xtashga majbur (qonunan).
Мы обя́заны соблюда́ть пра́вила.  Biz qoidalarga rioya qilishga majburmiz.
Я обя́зана э́тим успе́хом ма́ме.   Men bu muvaffaqiyat uchun onamdan qarzdorman.

до́лжен vs обя́зан: Я до́лжен помо́чь — "yordam berishim kerak" (oddiy burch, ko'ngil amri ham bo'lishi mumkin). Я обя́зан помо́чь — "yordam berishga majburman" (kuchliroq, rasmiy majburiyat, ba'zan "boshqa yo'lim yo'q" ohangi). Rasmiy hujjatlar, qonunlar, qat'iy va'dalarda обя́зан ishlatiladi.

3.4. ВЫ́НУЖДЕН — noiloj majburiyat (shaxsli, "majbur bo'lib qoldim")

вы́нужден (вы́нужден / вы́нуждена / вы́нуждено / вы́нуждены) — shaxsli, egaga mos. Ma'nosi: noiloj, tashqi sharoit tufayli majbur bo'lib qoldim, o'z xohishimga qarshi. Bu — eng "istaksiz" majburiyat.

Ega Shakl Urg'u
erkak вы́нужден вы́-нуж-ден
ayol вы́нуждена вы́-нуж-де-на
ko'plik вы́нуждены вы́-нуж-де-ны
text
Я вы́нужден отказа́ться.          Men rad etishga majbur bo'ldim. (istamasam ham)
Мы вы́нуждены отмени́ть встре́чу.  Biz uchrashuvni bekor qilishga majburmiz.
Она́ была́ вы́нуждена уйти́ ра́ньше. U erta ketishga majbur bo'lgan edi.
Из-за дождя́ мы вы́нуждены оста́ться. Yomg'ir tufayli qolishga majburmiz.

Uch shaxsli so'z farqi (kuch va ohang):

  • до́лжен — burch, kerak (neytral): Я до́лжен рабо́тать.
  • обя́зан — qat'iy, rasmiy majburiyat: Я обя́зан рабо́тать (masalan, shartnomaga ko'ra).
  • вы́нужден — noiloj, o'z ixtiyoriga qarshi: Я вы́нужден рабо́тать (dam olishni xohlardim, lekin majburman).

3.5. СЛЕ́ДУЕТ — rasmiy maslahat, "lozim / kerak" (shaxssiz, Д)

сле́дует — bu shaxssiz fe'l (o'zgarmaydi), odam DATIVda turadi. Ma'nosi: "lozim", "kerak" — lekin rasmiy, kitobiy, maslahat ohangida. Kundalik so'zlashuvda kamroq, rasmiy nutqda, ko'rsatmalarda ko'p ishlatiladi. на́доning muloyim, rasmiy varianti.

Naqsh: DATIV + сле́дует + INFINITIV.

text
Вам сле́дует отдохну́ть.          Sizga dam olish lozim.        (muloyim maslahat)
Тебе́ сле́дует извини́ться.        Senga uzr so'rash kerak.
Не сле́дует так говори́ть.        Bunday gapirmaslik kerak.     (inkor — tavsiya etilmaydi)
Студе́нтам сле́дует чита́ть бо́льше. Talabalarga ko'proq o'qish lozim.

O'tgan zamon: сле́довало (bo'lardi / kerak edi):

text
Вам сле́довало предупреди́ть.     Sizga ogohlantirish kerak edi. (afsus ohangi)

сле́дует vs на́до: ma'no yaqin, lekin на́до — kundalik, so'zlashuv ("borish kerak"); сле́дует — rasmiy, muloyim, maslahat ("borish lozim / borsangiz ma'qul"). Rasmiy xat yoki ko'rsatmada сле́дует, do'stga esa на́до deysiz.

3.6. СТО́ИТ — tavsiya, "arziydi / …gan ma'qul" (shaxssiz, Д)

сто́ит — shaxssiz, odam DATIVda (ko'pincha датив tushirib qoldiriladi ham). Ma'nosi: "arziydi", "…gan ma'qul", "sinab ko'rsa bo'ladi" — yumshoq tavsiya. Bu majburiyat emas, balki maslahat.

Naqsh: (DATIV) + сто́ит + INFINITIV.

text
Сто́ит попро́бовать.             Sinab ko'rishga arziydi.
Вам сто́ит посмотре́ть э́тот фильм. Sizga bu filmni ko'rish ma'qul.
Э́ту кни́гу сто́ит прочита́ть.     Bu kitobni o'qishga arziydi.
Не сто́ит волнова́ться.          Xavotir olishga arzimaydi. (kerak emas)
Не сто́ит.                       Arzimaydi. / Kerak emas. (rad javobi)

Diqqat — omonim ("сто́ит"): сто́ит boshqa ma'noda "turadi / narxi" degani ham: Кни́га сто́ит 200 рубле́й — "Kitob 200 rubl turadi". Modal ma'noda esa doim infinitiv bilan keladi: сто́ит + infinitiv = "arziydi". Kontekst va infinitiv borligi farqni ko'rsatadi.

Не сто́ит — juda ko'p ishlatiladigan muloyim rad: kimdir minnatdorchilik bildirsa yoki ortiqcha tashvishlansa, Не сто́ит = "Arzimaydi / Kerak emas".

3.7. ПРИХО́ДИТСЯ / ПРИШЛО́СЬ — vaziyat taqozosi (shaxssiz, Д)

прихо́дится (hozirgi/kelasi) va пришло́сь (o'tgan) — shaxssiz, odam DATIVda. Ma'nosi: vaziyat taqozosi bilan majbur bo'lmoq — hech kim buyurmaydi, lekin sharoit shunday, iloji yo'q. вы́нужденga yaqin, lekin so'zlashuvroq va shaxssiz.

Naqsh: DATIV + прихо́дится / пришло́сь + INFINITIV.

text
Мне прихо́дится мно́го рабо́тать.  Menga ko'p ishlashga to'g'ri keladi. (majburman)
Мне пришло́сь ждать час.          Men bir soat kutishga majbur bo'ldim.
Ему́ прихо́дится встава́ть ра́но.   Unga erta turishga to'g'ri keladi.
Нам придётся отмени́ть пое́здку.   Bizga safarni bekor qilishga to'g'ri keladi. (kelasi)

Zamon shakllari:

Zamon Shakl Misol
hozirgi прихо́дится Мне прихо́дится ждать.
o'tgan пришло́сь Мне пришло́сь ждать.
kelasi придётся Мне придётся ждать.

вы́нужден vs прихо́дится: ma'no juda yaqin ("noiloj majburiyat"). Farqi uslubda: вы́нужден — rasmiyroq, kitobiyroq, shaxsli (Я вы́нужден); прихо́дится — so'zlashuvroq, tabiiyroq, shaxssiz (Мне прихо́дится). Kundalik nutqda прихо́дится ancha ko'p eshitiladi.

3.8. НУ́ЖНО / НА́ДО / НЕОБХОДИ́МО — zaruriyatning uch darajasi (shaxssiz, Д)

Uchalasi ham shaxssiz, odam DATIVda, infinitiv bilan. Farqi — kuch darajasi va uslub:

So'z Daraja Uslub Misol
на́до oddiy kerak so'zlashuv Мне на́до идти́.
ну́жно kerak neytral/rasmiyroq Мне ну́жно идти́.
необходи́мо zarur, shart rasmiy, kuchli Необходи́мо срочно де́йствовать.
text
На́до купи́ть хлеб.               Non olish kerak.            (kundalik)
Ну́жно подгото́виться к экза́мену. Imtihonga tayyorlanish kerak.
Необходи́мо предъяви́ть па́спорт.  Pasport ko'rsatish shart.   (rasmiy, majburiy)

Uch daraja o'sish tartibida: на́до (kerak, yengil) < ну́жно (kerak, neytral) < необходи́мо (zarur, majburiy — "shartdir"). необходи́мо — rasmiy e'lonlar, qoidalar, ko'rsatmalarda ishlatiladi.

3.9. ДО́ЛЖЕН (shaxsli) vs НУ́ЖНО (shaxssiz) — asosiy farq

Bu o'zbek o'quvchi uchun eng muhim solishtirma. Ikkovi ham "kerak" deb tarjima qilinadi, lekin grammatikasi butunlay boshqa:

text
    SHAXSLI (до́лжен)               SHAXSSIZ (ну́жно)
    Я до́лжен идти́.                 Мне ну́жно идти́.
    (я — bosh kelishik)            (мне — датив)
    ega bilan mos: до́лжен/должна́   o'zgarmaydi
  • до́лжен — majburiyat, burch, mas'uliyat ohangi kuchliroq; ega aniq (kim majbur — ko'rinadi).
  • ну́жно — zaruriyat, ehtiyoj; ko'proq neytral, ba'zan umumiy ("borish kerak" — kim ekani muhim emas).
text
Я до́лжен рабо́тать.     Men ishlashim kerak.    (burch, mas'uliyat)
Мне ну́жно рабо́тать.    Menga ishlash kerak.    (ehtiyoj, zaruriyat)

Grammatik xato ogohlantirishi: Я ну́жно идти́ (shaxssiz so'z bilan я bo'lmaydi), Мне до́лжен идти́ (shaxsli so'z bilan датив bo'lmaydi). To'g'risi: Я до́лжен идти́ yoki Мне ну́жно идти́.

3.10. O'zbekcha bilan solishtirish — qaysi so'z qaysiga to'g'ri keladi

O'zbekcha Ruscha Ohang Naqsh
…ishim kerak до́лжен / ну́жно burch / ehtiyoj shaxsli / shaxssiz
majburman (rasmiy) обя́зан qat'iy burch shaxsli
majbur bo'ldim (noiloj) вы́нужден / пришло́сь istaksiz shaxsli / shaxssiz
lozim (rasmiy maslahat) сле́дует muloyim shaxssiz (Д)
arziydi / …gan ma'qul сто́ит tavsiya shaxssiz (Д)
shart / zarur необходи́мо kuchli shaxssiz (Д)
to'g'ri keladi прихо́дится vaziyat shaxssiz (Д)

3.11. Hammasini bir joyda — umumiy jadval

So'z Ma'no Shaxsli? Naqsh Ohang
до́лжен kerak, burch ega bilan mos Я до́лжен + inf kuchli, neytral
обя́зан majburman ega bilan mos Я обя́зан + inf rasmiy, qat'iy
вы́нужден noiloj majburman ega bilan mos Я вы́нужден + inf istaksiz
сле́дует lozim shaxssiz Вам сле́дует + inf rasmiy maslahat
сто́ит arziydi shaxssiz Вам сто́ит + inf tavsiya
прихо́дится to'g'ri keladi shaxssiz Мне прихо́дится + inf vaziyat, so'zlashuv
ну́жно / на́до kerak shaxssiz Мне ну́жно + inf neytral / so'zlashuv
необходи́мо shart, zarur shaxssiz Мне необходи́мо + inf rasmiy, kuchli

4. Misollar

до́лжен (burch, egaga mos):

text
Я до́лжен зако́нчить рабо́ту сего́дня.  Men bugun ishni tugatishim kerak.
Она́ должна́ верну́ть кни́гу в библиоте́ку. U kitobni kutubxonaga qaytarishi kerak.
Мы должны́ уважа́ть ста́рших.           Biz kattalarni hurmat qilishimiz kerak.
Де́ти должны́ слу́шать роди́телей.       Bolalar ota-onasini eshitishi kerak.
Он до́лжен был извини́ться, но не сде́лал. U uzr so'rashi kerak edi, lekin qilmadi.

обя́зан (rasmiy, qat'iy burch):

text
Ка́ждый граждани́н обя́зан плати́ть нало́ги.  Har bir fuqaro soliq to'lashga majbur.
Врач обя́зан помо́чь больно́му.              Shifokor bemorga yordam berishga majbur.
Вы обя́заны соблюда́ть тишину́.              Siz jimlikni saqlashga majborsiz.
Я обя́зан ему́ жи́знью.                       Men unga hayotim uchun qarzdorman.

вы́нужден (noiloj):

text
Я вы́нужден призна́ть свою́ оши́бку.        Men xatomni tan olishga majburman.
Компа́ния вы́нуждена сократи́ть расхо́ды.   Kompaniya xarajatlarni qisqartirishga majbur.
Из-за боле́зни он вы́нужден оста́ться до́ма. Kasallik tufayli u uyda qolishga majbur.
Мы вы́нуждены бы́ли измени́ть план.        Biz rejani o'zgartirishga majbur bo'ldik.

сле́дует (rasmiy maslahat):

text
Вам сле́дует обрати́ться к врачу́.         Sizga shifokorga murojaat qilish lozim.
Не сле́дует спеши́ть с реше́нием.          Qaror bilan shoshilmaslik kerak.
Студе́нтам сле́дует гото́виться зара́нее.   Talabalarga oldindan tayyorlanish lozim.
Вам сле́довало сказа́ть об э́том ра́ньше.   Sizga bu haqda oldinroq aytish kerak edi.

сто́ит (tavsiya, arziydi):

text
Сто́ит прочита́ть э́ту статью́.            Bu maqolani o'qishga arziydi.
Вам сто́ит отдохну́ть немно́го.           Sizga bir oz dam olsangiz ma'qul.
Не сто́ит из-за э́того расстра́иваться.    Buning uchun xafa bo'lishga arzimaydi.
Э́то ме́сто сто́ит посети́ть.             Bu joyni ziyorat qilishga arziydi.

прихо́дится / пришло́сь (vaziyat taqozosi):

text
Мне прихо́дится рабо́тать по выходны́м.    Menga dam olish kunlari ishlashga to'g'ri keladi.
Нам пришло́сь идти́ пешко́м.               Bizga piyoda yurishga to'g'ri keldi.
Из-за про́бок мне придётся вы́ехать ра́но. Tirbandlik tufayli erta chiqishga to'g'ri keladi.
Ему́ прихо́дится изуча́ть три языка́.       Unga uch tilni o'rganishga to'g'ri keladi.

ну́жно / на́до / необходи́мо (zaruriyat darajalari):

text
Мне на́до позвони́ть домо́й.              Menga uyga qo'ng'iroq qilish kerak.
Ну́жно реши́ть э́тот вопро́с сего́дня.      Bu masalani bugun hal qilish kerak.
Необходи́мо соблюда́ть пра́вила безопа́сности. Xavfsizlik qoidalariga rioya qilish shart.

5. Talaffuz bo'limi

  • до́лжен /DOL-zhen/ — urg'u boshda, "ж" — o'zbekcha "j" (jurnal) kabi jarangli; "-ен" yumshoq "e" bilan.
  • должна́ /dolzh-NA/ — urg'u oxirda! (до́лжен boshda, должна́ oxirda). Bu ko'chishni yodda tuting.
  • должны́ /dolzh-NY/ — urg'u oxirda, "ы" — o'zbekcha "i" va "u" orasidagi qattiq tovush.
  • обя́зан /a-BYA-zan/ — urg'usiz boshdagi "о" "a" bo'lib o'qiladi; urg'u ikkinchi bo'g'inda ("бя"), "б" yumshoq.
  • вы́нужден /VY-nuzh-den/ — urg'u birinchi bo'g'inda ("вы"); "ы" qattiq tovush; keyingi bo'g'inlar urg'usiz.
  • сле́дует /SLYE-du-yet/ — urg'u boshda; "-ует" ikki bo'g'in: "du-yet".
  • сто́ит /STO-it/ — urg'u boshda, "о" aniq "o"; ikki bo'g'in: "sto-it".
  • прихо́дится /pri-KHO-dit-sa/ — urg'u ikkinchi bo'g'inda ("хо"); oxiridagi -тся "tsa" bo'lib o'qiladi (qat'iy qoida: -ться/-тся doim "tsa").
  • пришло́сь /prish-LOS/ — urg'u oxirda; "-сь" yumshatadi, "s" bo'lib eshitiladi.
  • придётся /pri-DYO-tsa/ — "ё" doim urg'uli va "yo" bo'lib o'qiladi; oxiri yana "-tsa".
  • необходи́мо /ne-ap-kha-DI-ma/ — uzun so'z, urg'u "ди"da; urg'usiz "о"lar "a" bo'lib eshitiladi.

Muhim qoida: urg'usiz о har doim "a" bo'lib o'qiladi. Shuning uchun обя́зан "a-bya-zan", необходи́мо oxiri "-ma", до́лжно "dolzh-na".

Topshiriq: до́лжен to'rtligini ovoz chiqarib ayting, urg'u ko'chishiga e'tibor bering: до́лжен (boshda) — должна́ (oxirda) — должно́ (oxirda) — должны́ (oxirda). Keyin uch shaxsli so'zni ketma-ket ayting: до́лжен — обя́зан — вы́нужден va ohang farqini his qiling.


6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)

Ruscha Urg'u O'zbekcha Misol
до́лжен до́л-жен kerak, majbur (erkak) Я до́лжен идти́.
должна́ долж-на́ kerak, majbur (ayol) Она́ должна́ идти́.
должны́ долж-ны́ kerak, majbur (ko'plik) Мы должны́ помо́чь.
обя́зан о-бя́-зан majbur, burchli (rasmiy) Я обя́зан помо́чь.
обя́зана о-бя́-за-на majbur (ayol) Она́ обя́зана прийти́.
вы́нужден вы́-нуж-ден noiloj majbur Я вы́нужден отказа́ться.
вы́нуждена вы́-нуж-де-на noiloj majbur (ayol) Она́ вы́нуждена уйти́.
сле́дует сле́-ду-ет lozim, kerak (rasmiy) Вам сле́дует отдохну́ть.
сто́ит сто́-ит arziydi, ma'qul Сто́ит попро́бовать.
прихо́дится при-хо́-дит-ся to'g'ri keladi (majbur) Мне прихо́дится ждать.
пришло́сь приш-ло́сь majbur bo'ldim Мне пришло́сь ждать.
придётся при-дётся to'g'ri keladi (kelasi) Мне придётся уйти́.
необходи́мо не-об-хо-ди́-мо shart, zarur Необходи́мо де́йствовать.
обя́зан (быть до́лжным) qarzdor bo'lmoq Я обя́зан вам.
отказа́ться от-ка-за́ть-ся rad etmoq Я вы́нужден отказа́ться.
соблюда́ть со-блю-да́ть rioya qilmoq Обя́заны соблюда́ть пра́вила.
призна́ть приз-на́ть tan olmoq Я вы́нужден призна́ть.
извини́ться из-ви-ни́ть-ся uzr so'ramoq Вам сле́дует извини́ться.
попро́бовать по-про́-бо-вать sinab ko'rmoq Сто́ит попро́бовать.
обрати́ться об-ра-ти́ть-ся murojaat qilmoq Вам сле́дует обрати́ться.

Yodlash qoidasi: shaxsli so'zlarni (до́лжен, обя́зан, вы́нужден) to'rt shakli bilan (erkak – ayol – o'rta – ko'plik) yodlang, chunki ular egaga mos keladi. Shaxssiz so'zlarni (сле́дует, сто́ит, прихо́дится, необходи́мо) esa "датив + so'z + infinitiv" naqshi bilan yodlang.


7. Dialog

text
— Приве́т, Ма́ша! Ты придёшь на встре́чу за́втра?  — Salom, Masha! Ertaga uchrashuvga kelasanmi?
— Хочу́, но, ка́жется, я вы́нуждена отказа́ться.     — Xohlayman, lekin, chamasi, rad etishga majburman.
— Почему́? Что случи́лось?                          — Nega? Nima bo'ldi?
— Мне прихо́дится рабо́тать в суббо́ту. Нача́льник — Menga shanba kuni ishlashga to'g'ri kelyapti.
  сказа́л, что э́то необходи́мо.                       Boshliq buni shart dedi.
— Поня́тно. Но ты не должна́ рабо́тать так мно́го!  — Tushunarli. Lekin sen bunchalik ko'p ishlamasliging kerak!
— Зна́ю. Врач то́же сказа́л, что мне сле́дует        — Bilaman. Shifokor ham menga ko'proq dam olish
  бо́льше отдыха́ть.                                   lozim dedi.
— Тебе́ сто́ит поговори́ть с нача́льником открове́нно. — Senga boshliq bilan ochiq gaplashish ma'qul.
— Ты прав. Я должна́ защища́ть своё вре́мя.          — Haqsan. Men o'z vaqtimni himoya qilishim kerak.
  Пожа́луй, придётся так и сде́лать.                   Aftidan, shunday qilishga to'g'ri keladi.
— Обяза́тельно! Здоро́вье важне́е.                    — Albatta! Sog'liq muhimroq.

E'tibor bering: вы́нуждена отказа́ться (noiloj), прихо́дится рабо́тать (vaziyat), необходи́мо (shart), не должна́ (kerak emas), сле́дует отдыха́ть (rasmiy maslahat), сто́ит поговори́ть (tavsiya), должна́ защища́ть (burch), придётся сде́лать (kelasi majburiyat) — bir dialogda majburiyatning butun palitrasi.


8. O'zbekcha-ruscha tipik xatolar

  • Shaxssiz so'z bilan я ishlatish: Я ну́жно идти́, Я сле́дует отдохну́ть, Я прихо́дится ждать. Мне ну́жно идти́, Мне сле́дует отдохну́ть, Мне прихо́дится ждать. Sabab: ну́жно, сле́дует, сто́ит, прихо́дится, необходи́мо — shaxssiz, odam doim DATIVda (мне), я emas.

  • Shaxsli so'z bilan датив ishlatish: Мне до́лжен идти́, Мне обя́зан помо́чь. Я до́лжен идти́, Я обя́зан помо́чь. Sabab: до́лжен, обя́зан, вы́нужден — shaxsli, ega bosh kelishikda (я), egaga mos keladi.

  • до́лженni egaga moslashtirmaslik: Она́ до́лжен рабо́тать, Они́ до́лжен идти́. Она́ должна́ рабо́тать, Они́ должны́ идти́. Sabab: до́лжен eganing rodi/soniga mos: до́лжен (m) / должна́ (f) / должны́ (pl).

  • Zamon uchun до́лженni o'zi o'zgartirishga urinish: Я должа́л идти́. Я до́лжен был идти́. Sabab: до́лжен zamonni o'zi ko'rsatmaydi — o'tgan zamon uchun был/была́/бы́ли, kelasi uchun бу́дет qo'shiladi.

  • сто́ит (arziydi) va сто́ит (narxi)ni aralashtirib, infinitivsiz ishlatish: modal ma'noda Э́ту кни́гу сто́ит (infinitivsiz noaniq). Э́ту кни́гу сто́ит прочита́ть. Sabab: modal "arziydi" ma'nosida сто́ит doim infinitiv bilan keladi.

  • прихо́дитсяning zamonini adashtirish: o'tgan zamon uchun Мне прихо́дилось o'rniga noto'g'ri shakl. Hozirgi прихо́дится, o'tgan пришло́сь, kelasi придётся. Sabab: bu shakllarni butun qator sifatida yodlash kerak.

Mini-mashq: quyidagi gaplarni to'g'rilang:

text
1) Я ну́жно рабо́тать за́втра.
2) Она́ до́лжен верну́ться ра́но.
3) Мне до́лжен позвони́ть врачу́.
4) Я до́лжен был идти́ — o'tgan zamon: "Я должа́л идти́".
5) Вам сто́ит э́тот фильм.
6) Мне вы́нужден отказа́ться.

9. Mashqlar

Mashq 1. Qavsdagi egaga qarab до́лжен / должна́ / должны́ ni to'g'ri qo'ying:

Он ___ зако́нчить рабо́ту.        (erkak)
Она́ ___ прийти́ во́время.         (ayol)
Мы ___ помо́чь дру́гу.            (ko'plik)
Ты ___ извини́ться.              (erkak)
Они́ ___ уважа́ть пра́вила.        (ko'plik)

Mashq 2. Ma'noga qarab до́лжен, обя́зан yoki вы́нужден ni tanlang:

Врач ___ помо́чь больно́му.          (rasmiy, qat'iy burch)
Из-за дождя́ я ___ оста́ться до́ма.   (noiloj)
Ты ___ верну́ть мне кни́гу.          (oddiy burch, kerak)
Ка́ждый граждани́н ___ плати́ть нало́ги. (qonuniy majburiyat)
Компа́ния ___ сократи́ть расхо́ды.    (noiloj, majbur bo'lib qoldi)

Mashq 3. Bo'sh joyga mos датив olmoshni qo'ying va gapni to'ldiring (мне, тебе́, ему́, ей, нам, вам, им):

___ сле́дует отдохну́ть.          (sizga)
___ прихо́дится мно́го рабо́тать.  (menga)
___ сто́ит попро́бовать.          (senga)
___ пришло́сь ждать час.          (bizga)
___ необходи́мо предъяви́ть па́спорт. (ularga)

Mashq 4. сле́дует (rasmiy maslahat) yoki сто́ит (arziydi/ma'qul) — ma'noga qarab tanlang (ba'zan ikkovi ham mumkin, mosini qo'ying):

Вам ___ обрати́ться к специали́сту.   (rasmiy tavsiya)
Э́ту статью́ ___ прочита́ть.           (arziydi)
Не ___ так волнова́ться.             (arzimaydi)
Студе́нтам ___ гото́виться зара́нее.   (rasmiy, lozim)

Mashq 5. прихо́дится / пришло́сь / придётся — zamonga qarab tanlang:

Сейча́с мне ___ рабо́тать по ноча́м.     (hozirgi)
Вчера́ нам ___ идти́ пешко́м.            (o'tgan)
За́втра ему́ ___ вы́ехать ра́но.          (kelasi)
Ка́ждый день ей ___ встава́ть в шесть.  (hozirgi)

Mashq 6. O'zbekchadan ruschaga tarjima qiling:

1) Men bugun ishni tugatishim kerak. (erkak)
2) Sizga dam olish lozim.
3) Bu kitobni o'qishga arziydi.
4) Men rad etishga majbur bo'ldim. (noiloj, erkak)
5) Menga ertaga erta turishga to'g'ri keladi.
6) Xavfsizlik qoidalariga rioya qilish shart.

Mashq 7. Xatoni toping va to'g'rilang:

1) Я ну́жно идти́ домо́й.
2) Она́ до́лжен рабо́тать за́втра.
3) Мне сле́дует помо́чь — я э́то сде́лаю.  (to'g'ri, lekin: "Я сле́дует помо́чь" bo'lsa nima?)
4) Мне до́лжен позвони́ть.
5) Вчера́ мне прихо́дится ждать.
6) Вам сто́ит э́тот музе́й.

Mashq 8. Gapdagi majburiyat kuchini ohangiga qarab to'g'ri so'z bilan to'ldiring (до́лжен / обя́зан / вы́нужден / сле́дует / сто́ит / прихо́дится):

1) ___ попро́бовать э́то блю́до — оно́ о́чень вку́сное.  (yumshoq tavsiya)
2) Я ___ вам жи́знью, вы меня́ спасли́.               (kuchli qarz, rasmiy)
3) Из-за боле́зни она́ ___ отмени́ть пое́здку.         (noiloj)
4) Тебе́ ___ бо́льше занима́ться спо́ртом.            (rasmiy maslahat)
5) Мне ___ ка́ждый день гото́вить обе́д.              (vaziyat taqozosi)

10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)

  1. Kuch darajasini tanlash: Wisar AIdan 6 ta vaziyat berishini so'rang (masalan, "shifokor bemorga...", "yomg'ir tufayli men...", "qonun bo'yicha haydovchi..."). Har biriga majburiyat kuchiga qarab до́лжен / обя́зан / вы́нужден / прихо́дится dan mosini tanlab gap tuzing; AI to'g'ri tanlaganingizni izohlab bersin.

  2. Shaxsli vs shaxssiz mashqi: o'zingiz haqingizda 6 ta gap tuzing — 3 tasi shaxsli (Я до́лжен... / Я вы́нужден...), 3 tasi shaxssiz (Мне ну́жно... / Мне прихо́дится... / Мне сле́дует...). AIdan я va датив to'g'ri qo'llanilganini tekshirishni so'rang.

  3. Maslahat rolli o'yin: AI "do'st" bo'lsin, siz undan biror muammo bilan maslahat so'rang. Javoblarni сто́ит (arziydi) va сле́дует (lozim) bilan bering: Тебе́ сто́ит..., Тебе́ сле́дует.... Kamida 5 ta maslahat tuzing, har birida to'g'ri infinitiv ishlating.


11. Javoblar kaliti

Mashq 1: до́лжен; должна́; должны́; до́лжен; должны́.

Mashq 2: обя́зан (rasmiy burch); вы́нужден (noiloj); до́лжен (oddiy burch); обя́зан (qonuniy); вы́нуждена (noiloj — компа́ния ayol rodida).

Mashq 3: Вам сле́дует; Мне прихо́дится; Тебе́ сто́ит; Нам пришло́сь; Им необходи́мо.

Mashq 4: сле́дует (rasmiy tavsiya); сто́ит (arziydi); сто́ит (не сто́ит — arzimaydi); сле́дует (rasmiy, lozim).

Mashq 5: прихо́дится (hozirgi); пришло́сь (o'tgan); придётся (kelasi); прихо́дится (hozirgi).

Mashq 6: 1) Я до́лжен зако́нчить рабо́ту сего́дня. 2) Вам сле́дует отдохну́ть. 3) Э́ту кни́гу сто́ит прочита́ть. 4) Я вы́нужден отказа́ться. 5) Мне придётся за́втра встава́ть ра́но. 6) Необходи́мо соблюда́ть пра́вила безопа́сности.

Mashq 7: 1) Мне ну́жно идти́ домо́й (shaxssiz датив). 2) Она́ должна́ рабо́тать за́втра (ayol должна́). 3) "Я сле́дует помо́чь" Мне сле́дует помо́чь (сле́дует — shaxssiz, датив). 4) Я до́лжен позвони́ть (до́лжен — shaxsli, я). 5) Вчера́ мне пришло́сь ждать (o'tgan zamon пришло́сь). 6) Вам сто́ит посети́ть э́тот музе́й (сто́ит + infinitiv shart).

Mashq 8: 1) Сто́ит попро́бовать (yumshoq tavsiya). 2) Я обя́зан вам жи́знью (kuchli qarz). 3) она́ вы́нуждена отмени́ть (noiloj). 4) Тебе́ сле́дует бо́льше занима́ться (rasmiy maslahat). 5) Мне прихо́дится гото́вить (vaziyat).

Mini-mashq (8-bo'lim) javoblari: 1) Мне ну́жно рабо́тать за́втра. 2) Она́ должна́ верну́ться ра́но. 3) Я до́лжен позвони́ть врачу́. 4) Я до́лжен был идти́ (был qo'shiladi, "должа́л" so'zi yo'q). 5) Вам сто́ит посмотре́ть э́тот фильм (infinitiv shart). 6) Я вы́нужден отказа́ться (shaxsli я).


12. Xulosa va keyingi dars

  • Majburiyat/zaruriyat rus tilida bitta so'z bilan emas, butun so'zlar oilasi bilan ifodalanadi — har biri boshqa kuch va ohang beradi.
  • Ikki lager: SHAXSLI (до́лжен, обя́зан, вы́нужден — ega bosh kelishikda, egaga mos) va SHAXSSIZ (ну́жно, на́до, необходи́мо, сле́дует, сто́ит, прихо́дится — odam DATIVda, so'z o'zgarmaydi). Aralashtirmaslik shart: Я до́лжен / Мне ну́жно, Я ну́жно / Мне до́лжен.
  • до́лжен — kuchli burch, egaga mos (до́лжен/должна́/должны́), zamon был/бу́дет bilan. обя́зан — rasmiy, qat'iy burch. вы́нужден — noiloj, istaksiz majburiyat.
  • сле́дует — rasmiy maslahat ("lozim"); сто́ит — tavsiya ("arziydi", doim infinitiv bilan); прихо́дится/пришло́сь/придётся — vaziyat taqozosi ("to'g'ri keladi").
  • Zaruriyat darajalari: на́до (yengil) < ну́жно (neytral) < необходи́мо (shart, rasmiy).

Keyingi dars — B1 — 28-dars: Passiv konstruksiyalar (страда́тельные констру́кции). Endi ish-harakatni bajaruvchidan ko'ra obyektga urg'u beradigan gaplarni o'rganamiz — Дом стро́ится рабо́чими (Uy ishchilar tomonidan qurilmoqda), Кни́га напи́сана изве́стным а́втором (Kitob mashhur muallif tomonidan yozilgan). Bu — rasmiy va yozma nutqning muhim quroli.

Izohlar (0)

Izoh yozish uchun kiring.

  • Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!
B1 — 27-dars: Modal ma'nolar — должен, обязан, вынужден, стоит, следует, приходится, нужно/надо nuanslari — Wisar