B1 — 4-dars: Aspekt buyruq maylida (вид в повели́тельном наклоне́нии)
B1 — O'RTA · 4-dars
1. Dars nomi va maqsad
Bu darsda siz buyruq maylida aspekt tanlashni o'rganasiz — rus tilida bu вид в повели́тельном наклоне́нии deb ataladi. Mavzu bir qarashda kichkina ko'rinadi, aslida esa rus nutqining eng nozik va eng ko'p xato qilinadigan joylaridan biri.
Gap shundaki, buyruqda aspekt shunchaki grammatika emas — u MA'NOni o'zgartiradi. Bitta fe'lning ikki vidi ikki xil buyruq beradi:
- Чита́й! (НСВ) — "o'qiyver, davom et, umuman o'qib yur"
- Прочита́й! (СВ) — "buni o'qib chiq, oxirigacha, bir marta, natijasini ko'r"
Ikkalasining ham o'zbekchasi "o'qi" — lekin ruslar bularni teng deb his qilmaydi. Xuddi shunday, inkor buyruqda ham vid ma'noni tubdan o'zgartiradi:
- Не де́лай э́того! (НСВ) — "buni qilma" — bu taqiq.
- Не забу́дь! (СВ) — "unutib qo'yma" — bu ogohlantirish, taqiq emas.
Sizga tanish bo'lgan uch bilim bu yerda birlashadi: buyruq mayli (A1, 18-dars), fe'l aspekti (A2, 10-dars) va aspektning nozik ma'nolari (B1, 2-dars). Dars oxirida siz tasdiq va inkor buyruqda to'g'ri vidni ongli ravishda tanlaysiz — natijaga yo'naltirilgan buyruqni taklifdan, taqiqni ogohlantirishdan ajratasiz.
2. Avvalgi darslardan takror
Bu dars ikki eski bilimni bir joyga bog'laydi. Ikkalasini ham qisqa eslab olamiz.
a) Buyruq mayli — shakl (A1, 18-dars).
- ты (samimiy): asosiy shakl — чита́й, говори́, сде́лай.
- вы (hurmat / ko'plik): shu shakl + -те — чита́йте, говори́те, сде́лайте.
- Inkor: oldiga не — не чита́й, не говори́.
b) Fe'l aspekti — ma'no (A2, 10-dars; B1, 2-dars).
| Vid | Ma'nosi | Nimani bildiradi |
|---|---|---|
| НСВ (несоверше́нный) | tugallanmagan | jarayon, takror, davomiylik, umumiy ish |
| СВ (соверше́нный) | tugallangan | natija, bir martalik, oxiriga yetkazish |
Tez mashq. Har juftlikdan ты buyrug'ini ikkala vidda ayting: де́лать / сде́лать де́лай / сде́лай; чита́ть / прочита́ть чита́й / прочита́й; писа́ть / написа́ть пиши́ / напиши́.
Muhim bog'lanish. Shu paytgacha siz buyruq shaklini yasashni bilardingiz, aspektni esa alohida o'rgangan edingiz. Bugun ular birlashadi: har buyruq uchun avval "qaysi vid?" degan savolga javob berasiz, keyingina shakl yasaysiz. Buyruqda vid tanlash — bu shakl emas, ma'no masalasi.
3. Asosiy tushuntirish
Bu — darsning yuragi. Shoshmang. Avval tasdiq buyruqni, keyin inkor buyruqni alohida ko'ramiz — chunki ularda vid tamomila teskari ishlaydi.
3.1. Katta manzara — bitta jadval
Butun darsni bitta jadvalga sig'dirsak, shunday ko'rinadi. Uni yodda tuting, qolgan hamma narsa shuning izohi:
| НСВ (несов.) | СВ (сов.) | |
|---|---|---|
| TASDIQ buyruq | taklif, davom et, umumiy, takror, "boshla" | aniq natija, bir marta, "oxirigacha qil" |
| INKOR buyruq | TAQIQ — "qilma!" | OGOHLANTIRISH — "unutib/yiqilib qo'yma!" |
Diqqat. E'tibor bering — vidlar tasdiq va inkorda o'rin almashadi. Tasdiqda СВ "kuchli, aniq buyruq"; inkorda esa aynan СВ "yumshoq ogohlantirish"ga aylanadi, "kuchli taqiq"ni esa НСВ beradi. Aynan shu almashish o'zbeklar uchun eng chalkash joy. Har ikkisini alohida mustahkamlaymiz.
3.2. TASDIQ buyruq: СВ — aniq, bir martalik natija
СВ buyrug'i — bu aniq, bir martalik, natijaga yo'naltirilgan iltimos yoki buyruq. So'zlovchi ma'lum bir ishni oxiriga yetkazishingizni kutadi:
Прочита́й э́то письмо́. — Bu xatni o'qib chiq. (aynan shu xatni, oxirigacha, bir marta)
Напиши́ мне сообще́ние. — Menga xabar yoz. (yozib, natijani yubor)
Купи́ хлеб. — Non sotib ol. (aniq topshiriq, natija kerak)
Закро́й окно́. — Deraza(ni) yop. (bir harakat, natija: yopilsin)
Откро́й дверь. — Eshik(ni) och.
Сде́лай уро́ки. — Darslarni bajar. (tugat, natija bo'lsin)СВ buyrug'ining "ruhi" — "buni bajar va tamom". Unda aniq bir predmet, aniq bir natija bor: прочита́й э́то письмо́ (mana bu xatni), купи́ хлеб (nonni olib kel).
3.3. TASDIQ buyruq: НСВ — taklif, davom, umumiylik, "boshla"
НСВ buyrug'i esa boshqa ma'nolar beradi. Bir necha nozik holat bor — har birini alohida ko'ring.
a) Umumiy taklif, mehmondo'stlik (eng muhim!). НСВ buyrug'i ko'pincha quruq buyruq emas, samimiy taklif bo'ladi. U "hoziroq mana buni qil" demaydi, "marhamat, bemalol" deydi:
Заходи́те, пожа́луйста! — Kiring, marhamat! (mehmondo'stlik, umumiy taklif)
Сади́тесь. — O'tiring. (iltimos, samimiy)
Бери́те, не стесня́йтесь. — Oling, tortinmang.
Приходи́те к нам в го́сти. — Biznikiga mehmonga keling.Juda muhim nozik farq. Сади́тесь (НСВ) — iliq, samimiy "o'tiring". Ся́дьте (СВ) — quruq, qat'iy "o'tir(ing)!", buyruq ohangida (masalan, o'qituvchi tartibga chaqirganda). Xuddi shunday заходи́те (marhamat, kiring) va зайди́те (kiring — aniq topshiriq, masalan boshliq chaqirganda). Mehmondo'stlik va iltimosda — НСВ.
b) Ishni boshlashga undash, "kirish". НСВ ko'pincha "boshla, kirishaver" ma'nosini beradi:
Чита́й! — O'qiyver! / O'qishni boshla! (davom et yoki boshla)
Расска́зывай, что случи́лось. — Ayt-chi, nima bo'ldi. (boshla, gapiraver)
Ешь, ешь, не жди. — Ye, yeyaver, kutma.c) Takror, muntazam harakat, umumiy maslahat. Har doim, ko'pincha yoki umuman bajariladigan ish uchun НСВ:
Всегда́ говори́ пра́вду. — Doim rost gapir. (umumiy hayotiy maslahat)
Чи́сти зу́бы ка́ждое у́тро. — Har tong tish yuv. (takror, odat)
Занима́йся спо́ртом. — Sport bilan shug'ullan. (umumiy tavsiya)d) Davom etishga undash. Boshlangan ishni davom ettirish:
Продолжа́й, я слу́шаю. — Davom et, tinglayapman.
Пиши́, пиши́, не отвлека́йся. — Yozaver, chalg'ima.Solishtiring — bir vaziyat, ikki ma'no:
- Чита́й. (НСВ) — "o'qiyver, o'qishda davom et / kitob o'qib yur" — jarayonga urg'u.
- Прочита́й. (СВ) — "buni o'qib chiq, oxirigacha" — natijaga urg'u.
3.4. INKOR buyruq: НСВ — TAQIQ ("qilma!")
Endi eng muhim qismga o'tamiz. Inkorda vid ma'nosi butunlay o'zgaradi.
Инкор + НСВ = TAQIQ. Bu odam bilib turib, ataylab qilishi mumkin bo'lgan ishni ta'qiqlash:
Не де́лай э́того! — Buni qilma! (taqiq)
Не говори́ так гро́мко. — Bunchalik baland gapirma.
Не опа́здывай на рабо́ту. — Ishga kechikma. (umumiy taqiq / odatga qarshi)
Не кури́ здесь. — Bu yerda chekma.
Не бери́ мои́ ве́щи. — Mening narsalarimni olma.
Не звони́ мне ве́чером. — Menga kechqurun qo'ng'iroq qilma.Inkor taqiqda deyarli doim НСВ ishlatiladi. Bu — asosiy, "sukut bo'yicha" (default) qoida: "qilma" degani — не + НСВ.
Nega НСВ? Chunki taqiq — bu "bu harakatni umuman qilma, hech qachon, jarayonini ham boshlama". Bu umumiy, davomli ma'no — u НСВ ga tabiiy mos keladi. Не де́лай = "qilish jarayonini boshlama".
3.5. INKOR buyruq: СВ — OGOHLANTIRISH ("...ib qo'yma!")
Endi eng nozik joy. Инкор + СВ = OGOHLANTIRISH (предостереже́ние). Bu taqiq emas! Bu — odam ataylab emas, tasodifan, beixtiyor qilib qo'yishi mumkin bo'lgan yomon, kutilmagan natijadan ogohlantirish:
Не забу́дь ключи́! — Kalitlarni unutib qo'yma! (ataylab unutmaysiz — ogohlantirish)
Не упади́! — Yiqilib tushma! (ataylab yiqilmaysiz)
Не потеря́й де́ньги. — Pulni yo'qotib qo'yma.
Не опозда́й на по́езд! — Poyezdga kechikib qolma! (bir martalik, aniq vaziyat)
Не разбе́й ча́шку. — Piyolani sindirib qo'yma.
Не простуди́сь. — Shamollab qolma.
Не пора́нься. — Yaralanib qolma.Bu buyruqlar aslida g'amxo'rlik: so'zlovchi sizga yomonlik bo'lishini istamaydi va ehtiyot bo'lishga chaqiradi. O'zbekchada bu ohang "...ib qo'yma", "...ib qol" bilan beriladi: unutib qo'yma, yiqilib tushma, kechikib qolma.
НСВ taqiq СВ ogohlantirish — asosiy juftlik:
- Не па́дай! (НСВ) — "yiqilma" (masalan, konkida: umuman yiqilmaslikka harakat qil, jarayon) — kam ishlatiladi.
- Не упади́! (СВ) — "yiqilib tushma!" (mana shu zumda, tasodifan) — eng tabiiy ogohlantirish. Real hayotda odam pastdan tushayotganda "Не упади́!" deydi — bu СВ, ogohlantirish. Buni yodlab qo'ying.
3.6. Muloyimlik va ohang — vid his-tuyg'uni ko'rsatadi
Vid tanlash odob va ohangni ham ko'rsatadi. Buni bilish sizni "quruq" yoki "qo'pol" ko'rinishdan saqlaydi.
- Taklifda НСВ — iliqroq, samimiyroq. Сади́сь, пожа́луйста ("o'tir, marhamat") — mehmondo'st. Сядь! ("o'tir!") — quruq buyruq.
- СВ tasdiq — aniq, ishchan. Boshliq, o'qituvchi, aniq topshiriq berayotganda: Зайди́те ко мне в кабине́т ("kabinetimga kiring").
- Пожа́луйста ikkala vidga ham muloyimlik qo'shadi, lekin НСВ taklifni u yanada yumshatadi.
Amaliy tuyg'u. Mehmonni kutib olayotganda — НСВ: Проходи́те, раздева́йтесь, сади́тесь! ("O'ting, kiyimingizni yeching, o'tiring!"). Bular quruq buyruq emas — mehmondo'stlik "musiqasi". Agar bularni СВ da aytsangiz (пройди́те, разде́ньтесь, ся́дьте), ohang birdan quruq, hatto qo'pol bo'lib qoladi.
3.7. Umumlashtiruvchi mantiq — "qaysi vid?" degan savolga javob
Buyruq yasashdan oldin o'zingizga savol bering:
TASDIQ buyruqmi?
├─ aniq bir ishni oxiriga yetkaz, natija kerak СВ (прочита́й, купи́, закро́й)
└─ taklif / davom / boshla / takror / umumiy НСВ (заходи́те, чита́й, всегда́ говори́)
INKOR buyruqmi?
├─ ataylab qilinadigan ishni ta'qiqla ("qilma") НСВ (не де́лай, не опа́здывай)
└─ tasodifan bo'ladigan yomon natijadan ogohlantir СВ (не забу́дь, не упади́)
("...ib qo'yma")4. Ko'p misollar
TASDIQ — СВ (aniq natija, bir marta):
Прочита́й э́ту статью́ к за́втрашнему дню. — Bu maqolani ertaga(cha) o'qib chiq.
Позвони́ мне ве́чером. — Menga kechqurun qo'ng'iroq qil.
Закро́й, пожа́луйста, окно́ — хо́лодно. — Iltimos, derazani yop — sovuq.
Купи́ два биле́та в теа́тр. — Teatrga ikkita chipta ol.
Объясни́ мне э́то пра́вило ещё раз. — Bu qoidani menga yana bir bor tushuntir.
Принеси́ мне стака́н воды́. — Menga bir stakan suv olib kel.TASDIQ — НСВ (taklif, davom, umumiylik):
Заходи́те, пожа́луйста, я вас жду. — Kiring, marhamat, sizni kutyapman.
Сади́тесь побли́же, здесь тепле́е. — Yaqinroq o'tiring, bu yer issiqroq.
Расска́зывай, как прошёл о́тпуск. — Ta'til qanday o'tganini aytib ber.
Всегда́ проверя́й дверь пе́ред ухо́дом. — Ketishdan oldin doim eshikni tekshir.
Занима́йся ка́ждый день хотя́ бы час. — Har kuni hech bo'lmaganda bir soat shug'ullan.
Не стесня́йся, бери́ ещё. — Tortinma, yana ol.INKOR — НСВ (taqiq):
Не опа́здывай на встре́чу. — Uchrashuvga kechikma.
Не расска́зывай никому́ об э́том. — Bu haqda hech kimga aytma.
Не переби́вай меня́, когда́ я говорю́. — Men gapirayotganda meni bo'lma.
Не сиди́ так до́лго за компью́тером. — Kompyuter oldida buncha uzoq o'tirma.
Не шуми́, де́ти спят. — Shovqin qilma, bolalar uxlayapti.INKOR — СВ (ogohlantirish, "...ib qo'yma"):
Не забу́дь вы́ключить утю́г! — Dazmolni o'chirishni unutma!
Не опозда́й на самолёт — регистра́ция в семь. — Samolyotga kechikma — ro'yxatdan o'tish soat yettida.
Не потеря́й па́спорт в аэропорту́. — Aeroportda pasportni yo'qotib qo'yma.
Осторо́жно, не упади́ — здесь ско́льзко. — Ehtiyot bo'l, yiqilib tushma — bu yer sirpanchiq.
Не разбуди́ ребёнка, он то́лько усну́л. — Bolani uyg'otib yuborma, endi uxlab qoldi.
Не простуди́сь, наде́нь ша́пку. — Shamollab qolma, shapka kiy.Juftliklarni yonma-yon his qiling:
- Чита́й (o'qiyver) Прочита́й (o'qib chiq)
- Не де́лай (qilma — taqiq) Не сде́лай оши́бку (xato qilib qo'yma — ogohlantirish)
- Сади́сь (o'tir, marhamat) Сядь (o'tir! — qat'iy)
5. Talaffuz bo'limi
- прочита́й /pra-chi-TAY/ — prefiks про- urg'usiz, "pra" bo'lib o'qiladi; urg'u oxirgi -та́йda.
- заходи́те /za-kha-DI-tye/ — urg'u **-ди́-**da; urg'usiz "о" **"a"**ga aylanadi: "za-kha-di-tye".
- сади́тесь /sa-DI-tyes/ — urg'u **-ди́-**da; oxiri -тесь yumshoq, "-tyes" bo'lib o'qiladi ("s" jarangsiz).
- не забу́дь /ni za-BUT/ — не urg'usiz "ni"; oxirgi -дь jarangsizlashib "t" bo'lib eshitiladi: "za-but".
- не упади́ /ni u-pa-DI/ — urg'u eng oxirgi -ди́da; ohang ogohlantiruvchi, cho'zilibroq.
- ся́дьте /SYAT-tye/ — urg'u boshda; "дь" yumshoq, keskin, qisqa buyruq ohangi.
Muhim ohang qoidasi. Inkor buyruqda ohang ma'noni ajratadi. Taqiqda (НСВ) ovoz qat'iy, pasayadi: Не де́лай! . Ogohlantirishda (СВ) ovoz ko'pincha cho'ziladi va yuqoriroq, xavotir bilan: Не упади́-и! . Ovoz chiqarib mashq qilganda shu farqni his qiling.
Topshiriq. Har juftlikni ketma-ket, ohangga e'tibor berib ayting: чита́й — прочита́й, сади́сь — сядь, не де́лай — не забу́дь, не опа́здывай — не опозда́й.
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| прочита́й / прочита́йте | про-чи-та́й | o'qib chiq (СВ, natija) | Прочита́й э́то письмо́. |
| напиши́ / напиши́те | на-пи-ши́ | yozib qo'y (СВ, natija) | Напиши́ мне а́дрес. |
| закро́й / закро́йте | за-кро́й | yop (СВ, natija) | Закро́й окно́. |
| откро́й / откро́йте | от-кро́й | och (СВ, natija) | Откро́й дверь. |
| заходи́ / заходи́те | за-хо-ди́ | kir (НСВ, taklif) | Заходи́те, пожа́луйста! |
| сади́сь / сади́тесь | са-ди́сь | o'tir (НСВ, taklif) | Сади́тесь побли́же. |
| расска́зывай / -йте | рас-ска́-зы-вай | aytib ber (НСВ, boshla) | Расска́зывай, что бы́ло. |
| не де́лай / не де́лайте | не де́-лай | qilma (НСВ, taqiq) | Не де́лай э́того. |
| не опа́здывай / -йте | не о-па́з-ды-вай | kechikma (НСВ, taqiq) | Не опа́здывай на уро́к. |
| не забу́дь / не забу́дьте | не за-бу́дь | unutib qo'yma (СВ, ogoh.) | Не забу́дь ключи́! |
| не упади́ / не упади́те | не у-па-ди́ | yiqilib tushma (СВ, ogoh.) | Не упади́, ско́льзко! |
| не потеря́й / -те | не по-те-ря́й | yo'qotib qo'yma (СВ, ogoh.) | Не потеря́й биле́т. |
| не опозда́й / -те | не о-поз-да́й | kechikib qolma (СВ, ogoh.) | Не опозда́й на по́езд! |
| осторо́жно | ос-то-ро́ж-но | ehtiyot bo'l, ehtiyotkorlik | Осторо́жно, не упади́! |
Yodlash qoidasi. Har buyruqni "vid + ma'no" yorlig'i bilan yodlang: прочита́й — "СВ, natija", не забу́дь — "СВ, ogohlantirish", не де́лай — "НСВ, taqiq". Shakl emas, aynan shu yorliq to'g'ri gapirishga yordam beradi.
7. Dialog
— Ма́ша, я ухожу́ на рабо́ту. — Masha, men ishga ketyapman.
— Хорошо́. Не забу́дь зонт, обеща́ли дождь. — Yaxshi. Soyabonni unutma, yomg'ir va'da qilishgan.
(СВ — ogohlantirish, tasodifan unutmaslik uchun)
— То́чно, спаси́бо. А ты купи́ хлеб по доро́ге. — To'g'ri, rahmat. Sen esa yo'lda non ol.
(СВ — aniq topshiriq, natija kerak)
— Ла́дно. И не опа́здывай ве́чером, придёт — Mayli. Va kechqurun kechikma, Anna
Анна. keladi. (НСВ — taqiq, umumiy)
— Не опозда́ю. Слу́шай, а посу́ду не мой, — Kechikmayman. Eshit, idishni yuvma,
я сам вы́мою. o'zim yuvaman. (НСВ — taqiq)
— Договори́лись. Осторо́жно на у́лице, там — Kelishdik. Ko'chada ehtiyot bo'l, u yer
гололёд — не упади́! muzloq — yiqilib tushma! (СВ — ogohl.)
— Не упаду́. Всё, пока́! Закро́й за мной — Yiqilmayman. Bo'ldi, xayr! Orqamdan
дверь. eshikni yop. (СВ — aniq natija)E'tibor bering. Bir dialogda to'rt xil vid-ma'no ishladi: не забу́дь / не упади́ (СВ — ogohlantirish, g'amxo'rlik), не опа́здывай / не мой (НСВ — taqiq), купи́ / закро́й (СВ — aniq topshiriq). Ohangni ham sezing: ogohlantirishlar iliq, taqiqlar esa xotirjam-qat'iy.
8. O'zbekcha-ruscha tipik xatolar
Aniq, bir martalik topshiriqda НСВ ishlatish: Чита́й э́то письмо́ (aynan shu xatni nazarda tutib). Прочита́й э́то письмо́. Sabab: aniq predmet + natija kerak СВ. Чита́й — "o'qiyver", topshiriq emas.
Taqiqni СВ da aytish: Не сде́лай э́того! ("buni qilma" ma'nosida). Не де́лай э́того! Sabab: ataylab qilinadigan ishni ta'qiqlash НСВ. Не сде́лай butunlay boshqa narsani — "qilib qo'yma"ni (ogohlantirish) bildiradi.
Ogohlantirishni НСВ da aytish: Не забыва́й ключи́! (hozir, shu safar unutmaslik haqida). Не забу́дь ключи́! Sabab: bir martalik, tasodifiy yomon natijadan ogohlantirish СВ. Не забыва́й = "umuman unutib yurma" (takroriy odat).
Mehmonni quruq СВ buyruq bilan kutib olish: Пройди́те, ся́дьте. Проходи́те, сади́тесь. Sabab: mehmondo'stlik va taklif НСВ, samimiy ohang. СВ bu yerda qo'pol eshitiladi.
"yiqilma" deganda НСВ ni tanlash: Не па́дай! (kimdir toyib ketayotganda). Не упади́! Sabab: shu zumda, tasodifan yiqilib tushishdan ogohlantirish СВ. Не па́дай umumiy/takroriy ma'noga ega, real ogohlantirishda g'alati.
Mini-mashq. To'g'rilang: Чита́й вот э́тот докуме́нт (aniq, oxirigacha) ______ ; Не сде́лай шум ______ ; Не забыва́й вы́ключить свет сейча́с ______ ; Пройди́те, ся́дьте, пожа́луйста (mehmonga) ______.
Javob: Прочита́й вот э́тот докуме́нт · Не шуми́ (taqiq НСВ) · Не забу́дь вы́ключить свет · Проходи́те, сади́тесь, пожа́луйста.
9. Mashqlar
Mashq 1. Tasdiq buyruq — vidni ma'noga qarab tanlang (НСВ / СВ):
(aniq: shu xatni oxirigacha) ___ письмо́. (чита́й / прочита́й)
(mehmonga: marhamat) ___, пожа́луйста! (заходи́ / зайди́)
(topshiriq: non olib kel) ___ хлеб. (покупа́й / купи́)
(taklif: bemalol o'tir) ___, пожа́луйста. (сади́сь / сядь)Mashq 2. Inkor buyruq — taqiqmi (НСВ) yoki ogohlantirishmi (СВ)? To'g'ri vidni tanlang:
Не ___ ключи́! (unutib qo'yma) (забыва́й / забу́дь)
Не ___ на рабо́ту. (kechikma — umumiy) (опа́здывай / опозда́й)
Не ___, здесь ско́льзко! (yiqilib tushma) (па́дай / упади́)
Не ___ никому́ об э́том. (aytma — taqiq) (расска́зывай / расскажи́)Mashq 3. Har bir buyruqning ma'nosini yozing (natija / taklif / taqiq / ogohlantirish):
Прочита́й ___
Заходи́те ___
Не опа́здывай ___
Не потеря́й ___Mashq 4. Juftni to'ldiring — bir vaziyat, ikki vid, ikki ma'no:
Не де́лай (taqiq) Не ___ оши́бку (ogohl.: xato qilib qo'yma)
Сади́сь (taklif) ___ (qat'iy: o'tir!)
Чита́й (o'qiyver) ___ (o'qib chiq)Mashq 5. Xatoni toping va to'g'rilang:
Не сде́лай э́того, э́то опа́сно! (taqiq demoqchi)
Чита́й вот э́ту инстру́кцию до конца́. (aniq, oxirigacha)
Не забыва́й па́спорт, мы уезжа́ем! (bir martalik ogohlantirish)
Пройди́те и ся́дьте, пожа́луйста. (mehmonga, samimiy)Mashq 6. O'zbekchadan ruschaga o'giring (vidga e'tibor bering):
Bu maqolani o'qib chiq. ___
Kiring, marhamat! ___
Ishga kechikma. ___
Pasportni yo'qotib qo'yma! ___Mashq 7. Vaziyat berildi — mos buyruqni (vid + shakl) yozing:
1. Do'stingiz zinapoyada toyib ketdi. ___
2. Bolaga har kuni tish yuvishni o'rgatyapsiz. ___
3. Mehmonni stolga taklif qilyapsiz. ___
4. Xodimga aniq bir hujjatni yuborishni topshiryapsiz. ___10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
- Vid-ma'no o'yini: Wisar AIdan 10 ta buyruq berishni so'rang (yarmi tasdiq, yarmi inkor); har biriga vid-ma'nosini ayting — "natija / taklif / taqiq / ogohlantirish". AI xatolaringizni tushuntirsin.
- Rolli suhbat — jo'natish: AIdan "kimdir uydan chiqib ketyapti" sahnasini o'ynashni so'rang. Siz unga kamida 5 ta ogohlantirish (не забу́дь, не опозда́й, не потеря́й, не упади́, не простуди́сь) va 2 ta taqiq (не опа́здывай, не звони́) bering.
- Mehmondo'stlik: AIga mehmon bo'lib "keldirmoq" rolini bering; siz uni НСВ takliflar bilan kutib oling — заходи́те, проходи́те, раздева́йтесь, сади́тесь, бери́те. AI ohang samimiymi yoki quruqmi — baholasin.
- Almashtirish mashqi: AIdan 6 ta СВ tasdiq buyruq berishni so'rang (прочита́й, купи́, закро́й...); har birini НСВ ga aylantirib, ma'no qanday o'zgarishini tushuntiring.
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim): Прочита́й вот э́тот докуме́нт · Не шуми́ · Не забу́дь вы́ключить свет · Проходи́те, сади́тесь, пожа́луйста.
Mashq 1: прочита́й письмо́ (aniq natija СВ); заходи́, пожа́луйста (taklif НСВ); купи́ хлеб (topshiriq СВ); сади́сь, пожа́луйста (taklif НСВ).
Mashq 2: Не забу́дь ключи́! (ogohl. СВ); Не опа́здывай на рабо́ту (taqiq НСВ); Не упади́, здесь ско́льзко! (ogohl. СВ); Не расска́зывай никому́ (taqiq НСВ).
Mashq 3: Прочита́й natija (aniq, bir martalik); Заходи́те taklif (mehmondo'stlik); Не опа́здывай taqiq; Не потеря́й ogohlantirish.
Mashq 4: Не де́лай Не сде́лай оши́бку; Сади́сь Сядь; Чита́й Прочита́й.
Mashq 5:
- Не сде́лай э́того Не де́лай э́того (taqiq НСВ).
- Чита́й вот э́ту инстру́кцию Прочита́й вот э́ту инстру́кцию до конца́ (aniq, oxirigacha СВ).
- Не забыва́й па́спорт Не забу́дь па́спорт (bir martalik ogohl. СВ).
- Пройди́те и ся́дьте Проходи́те и сади́тесь (samimiy taklif НСВ).
Mashq 6: Прочита́й э́ту статью́. · Заходи́те, пожа́луйста! · Не опа́здывай на рабо́ту. · Не потеря́й па́спорт!
Mashq 7: 1. Не упади́! (ogohl. СВ); 2. Чи́сти зу́бы ка́ждый день (takror/odat НСВ); 3. Сади́тесь, пожа́луйста / Проходи́те (taklif НСВ); 4. Отпра́вь э́тот докуме́нт (aniq natija СВ).
12. Xulosa va keyingi dars
- Buyruqda aspekt — ma'no masalasi, shakl emas. Bitta fe'lning ikki vidi ikki xil buyruq beradi.
- TASDIQ buyruq: aniq, bir martalik, natijaga yo'naltirilgan СВ (прочита́й, купи́, закро́й); taklif, davom, boshla, takror, mehmondo'stlik НСВ (заходи́те, чита́й, сади́сь, всегда́ говори́).
- INKOR buyruq — teskari mantiq: taqiq ("qilma") НСВ (не де́лай, не опа́здывай); ogohlantirish ("...ib qo'yma", tasodifiy yomon natijadan) СВ (не забу́дь, не упади́, не потеря́й).
- Ohang ham vidga bog'liq: taklifda НСВ iliq va samimiy (сади́сь), СВ esa quruq-qat'iy (сядь); ogohlantirishda ovoz cho'ziladi (не упади́-и!).
- Oltin qoida: buyruq yasashdan oldin ikki savol — "Tasdiqmi, inkormi?" va "Natijami / taqiqmi / ogohlantirishmi?" Javobdan keyingina vid, keyin shakl.
Keyingi dars — B1 — 5-dars: Harakat fe'llari — prefikslar 1: при-/у- (прийти́/уйти́, прие́хать/уе́хать). Bugun siz aspektni buyruqda egalladingiz; endi rus tilining yana bir "yuragiga" — harakat fe'llari va prefikslarga kiramiz. При- (kelish) va у- (ketish) prefikslari harakat yo'nalishini qanday o'zgarishini — прийти́ / уйти́, прие́хать / уе́хать — misollar va vaziyatlar orqali o'rganamiz.
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!