WisarWisar
Rus tili kursi/B1 Orta17 daqiqa

B1 — 4-dars: Aspekt buyruq maylida (вид в повели́тельном наклоне́нии)

B1 — O'RTA · 4-dars


1. Dars nomi va maqsad

Bu darsda siz buyruq maylida aspekt tanlashni o'rganasiz — rus tilida bu вид в повели́тельном наклоне́нии deb ataladi. Mavzu bir qarashda kichkina ko'rinadi, aslida esa rus nutqining eng nozik va eng ko'p xato qilinadigan joylaridan biri.

Gap shundaki, buyruqda aspekt shunchaki grammatika emas — u MA'NOni o'zgartiradi. Bitta fe'lning ikki vidi ikki xil buyruq beradi:

  • Чита́й! (НСВ) — "o'qiyver, davom et, umuman o'qib yur"
  • Прочита́й! (СВ) — "buni o'qib chiq, oxirigacha, bir marta, natijasini ko'r"

Ikkalasining ham o'zbekchasi "o'qi" — lekin ruslar bularni teng deb his qilmaydi. Xuddi shunday, inkor buyruqda ham vid ma'noni tubdan o'zgartiradi:

  • Не де́лай э́того! (НСВ) — "buni qilma" — bu taqiq.
  • Не забу́дь! (СВ) — "unutib qo'yma" — bu ogohlantirish, taqiq emas.

Sizga tanish bo'lgan uch bilim bu yerda birlashadi: buyruq mayli (A1, 18-dars), fe'l aspekti (A2, 10-dars) va aspektning nozik ma'nolari (B1, 2-dars). Dars oxirida siz tasdiq va inkor buyruqda to'g'ri vidni ongli ravishda tanlaysiz — natijaga yo'naltirilgan buyruqni taklifdan, taqiqni ogohlantirishdan ajratasiz.


2. Avvalgi darslardan takror

Bu dars ikki eski bilimni bir joyga bog'laydi. Ikkalasini ham qisqa eslab olamiz.

a) Buyruq mayli — shakl (A1, 18-dars).

  • ты (samimiy): asosiy shakl — чита́й, говори́, сде́лай.
  • вы (hurmat / ko'plik): shu shakl + -течита́йте, говори́те, сде́лайте.
  • Inkor: oldiga нене чита́й, не говори́.

b) Fe'l aspekti — ma'no (A2, 10-dars; B1, 2-dars).

Vid Ma'nosi Nimani bildiradi
НСВ (несоверше́нный) tugallanmagan jarayon, takror, davomiylik, umumiy ish
СВ (соверше́нный) tugallangan natija, bir martalik, oxiriga yetkazish

Tez mashq. Har juftlikdan ты buyrug'ini ikkala vidda ayting: де́лать / сде́лать де́лай / сде́лай; чита́ть / прочита́ть чита́й / прочита́й; писа́ть / написа́ть пиши́ / напиши́.

Muhim bog'lanish. Shu paytgacha siz buyruq shaklini yasashni bilardingiz, aspektni esa alohida o'rgangan edingiz. Bugun ular birlashadi: har buyruq uchun avval "qaysi vid?" degan savolga javob berasiz, keyingina shakl yasaysiz. Buyruqda vid tanlash — bu shakl emas, ma'no masalasi.


3. Asosiy tushuntirish

Bu — darsning yuragi. Shoshmang. Avval tasdiq buyruqni, keyin inkor buyruqni alohida ko'ramiz — chunki ularda vid tamomila teskari ishlaydi.

3.1. Katta manzara — bitta jadval

Butun darsni bitta jadvalga sig'dirsak, shunday ko'rinadi. Uni yodda tuting, qolgan hamma narsa shuning izohi:

НСВ (несов.) СВ (сов.)
TASDIQ buyruq taklif, davom et, umumiy, takror, "boshla" aniq natija, bir marta, "oxirigacha qil"
INKOR buyruq TAQIQ — "qilma!" OGOHLANTIRISH — "unutib/yiqilib qo'yma!"

Diqqat. E'tibor bering — vidlar tasdiq va inkorda o'rin almashadi. Tasdiqda СВ "kuchli, aniq buyruq"; inkorda esa aynan СВ "yumshoq ogohlantirish"ga aylanadi, "kuchli taqiq"ni esa НСВ beradi. Aynan shu almashish o'zbeklar uchun eng chalkash joy. Har ikkisini alohida mustahkamlaymiz.

3.2. TASDIQ buyruq: СВ — aniq, bir martalik natija

СВ buyrug'i — bu aniq, bir martalik, natijaga yo'naltirilgan iltimos yoki buyruq. So'zlovchi ma'lum bir ishni oxiriga yetkazishingizni kutadi:

text
Прочита́й э́то письмо́.     — Bu xatni o'qib chiq.  (aynan shu xatni, oxirigacha, bir marta)
Напиши́ мне сообще́ние.     — Menga xabar yoz.       (yozib, natijani yubor)
Купи́ хлеб.                 — Non sotib ol.          (aniq topshiriq, natija kerak)
Закро́й окно́.              — Deraza(ni) yop.         (bir harakat, natija: yopilsin)
Откро́й дверь.             — Eshik(ni) och.
Сде́лай уро́ки.             — Darslarni bajar.        (tugat, natija bo'lsin)

СВ buyrug'ining "ruhi" — "buni bajar va tamom". Unda aniq bir predmet, aniq bir natija bor: прочита́й э́то письмо́ (mana bu xatni), купи́ хлеб (nonni olib kel).

3.3. TASDIQ buyruq: НСВ — taklif, davom, umumiylik, "boshla"

НСВ buyrug'i esa boshqa ma'nolar beradi. Bir necha nozik holat bor — har birini alohida ko'ring.

a) Umumiy taklif, mehmondo'stlik (eng muhim!). НСВ buyrug'i ko'pincha quruq buyruq emas, samimiy taklif bo'ladi. U "hoziroq mana buni qil" demaydi, "marhamat, bemalol" deydi:

text
Заходи́те, пожа́луйста!     — Kiring, marhamat!       (mehmondo'stlik, umumiy taklif)
Сади́тесь.                  — O'tiring.               (iltimos, samimiy)
Бери́те, не стесня́йтесь.   — Oling, tortinmang.
Приходи́те к нам в го́сти.  — Biznikiga mehmonga keling.

Juda muhim nozik farq. Сади́тесь (НСВ) — iliq, samimiy "o'tiring". Ся́дьте (СВ) — quruq, qat'iy "o'tir(ing)!", buyruq ohangida (masalan, o'qituvchi tartibga chaqirganda). Xuddi shunday заходи́те (marhamat, kiring) va зайди́те (kiring — aniq topshiriq, masalan boshliq chaqirganda). Mehmondo'stlik va iltimosda — НСВ.

b) Ishni boshlashga undash, "kirish". НСВ ko'pincha "boshla, kirishaver" ma'nosini beradi:

text
Чита́й!                     — O'qiyver! / O'qishni boshla!   (davom et yoki boshla)
Расска́зывай, что случи́лось. — Ayt-chi, nima bo'ldi.         (boshla, gapiraver)
Ешь, ешь, не жди.          — Ye, yeyaver, kutma.

c) Takror, muntazam harakat, umumiy maslahat. Har doim, ko'pincha yoki umuman bajariladigan ish uchun НСВ:

text
Всегда́ говори́ пра́вду.     — Doim rost gapir.        (umumiy hayotiy maslahat)
Чи́сти зу́бы ка́ждое у́тро.   — Har tong tish yuv.       (takror, odat)
Занима́йся спо́ртом.        — Sport bilan shug'ullan.  (umumiy tavsiya)

d) Davom etishga undash. Boshlangan ishni davom ettirish:

text
Продолжа́й, я слу́шаю.       — Davom et, tinglayapman.
Пиши́, пиши́, не отвлека́йся. — Yozaver, chalg'ima.

Solishtiring — bir vaziyat, ikki ma'no:

  • Чита́й. (НСВ) — "o'qiyver, o'qishda davom et / kitob o'qib yur" — jarayonga urg'u.
  • Прочита́й. (СВ) — "buni o'qib chiq, oxirigacha" — natijaga urg'u.

3.4. INKOR buyruq: НСВ — TAQIQ ("qilma!")

Endi eng muhim qismga o'tamiz. Inkorda vid ma'nosi butunlay o'zgaradi.

Инкор + НСВ = TAQIQ. Bu odam bilib turib, ataylab qilishi mumkin bo'lgan ishni ta'qiqlash:

text
Не де́лай э́того!           — Buni qilma!             (taqiq)
Не говори́ так гро́мко.      — Bunchalik baland gapirma.
Не опа́здывай на рабо́ту.    — Ishga kechikma.          (umumiy taqiq / odatga qarshi)
Не кури́ здесь.             — Bu yerda chekma.
Не бери́ мои́ ве́щи.         — Mening narsalarimni olma.
Не звони́ мне ве́чером.      — Menga kechqurun qo'ng'iroq qilma.

Inkor taqiqda deyarli doim НСВ ishlatiladi. Bu — asosiy, "sukut bo'yicha" (default) qoida: "qilma" degani — не + НСВ.

Nega НСВ? Chunki taqiq — bu "bu harakatni umuman qilma, hech qachon, jarayonini ham boshlama". Bu umumiy, davomli ma'no — u НСВ ga tabiiy mos keladi. Не де́лай = "qilish jarayonini boshlama".

3.5. INKOR buyruq: СВ — OGOHLANTIRISH ("...ib qo'yma!")

Endi eng nozik joy. Инкор + СВ = OGOHLANTIRISH (предостереже́ние). Bu taqiq emas! Bu — odam ataylab emas, tasodifan, beixtiyor qilib qo'yishi mumkin bo'lgan yomon, kutilmagan natijadan ogohlantirish:

text
Не забу́дь ключи́!          — Kalitlarni unutib qo'yma!   (ataylab unutmaysiz — ogohlantirish)
Не упади́!                  — Yiqilib tushma!             (ataylab yiqilmaysiz)
Не потеря́й де́ньги.        — Pulni yo'qotib qo'yma.
Не опозда́й на по́езд!       — Poyezdga kechikib qolma!    (bir martalik, aniq vaziyat)
Не разбе́й ча́шку.          — Piyolani sindirib qo'yma.
Не простуди́сь.            — Shamollab qolma.
Не пора́нься.              — Yaralanib qolma.

Bu buyruqlar aslida g'amxo'rlik: so'zlovchi sizga yomonlik bo'lishini istamaydi va ehtiyot bo'lishga chaqiradi. O'zbekchada bu ohang "...ib qo'yma", "...ib qol" bilan beriladi: unutib qo'yma, yiqilib tushma, kechikib qolma.

НСВ taqiq СВ ogohlantirish — asosiy juftlik:

  • Не па́дай! (НСВ) — "yiqilma" (masalan, konkida: umuman yiqilmaslikka harakat qil, jarayon) — kam ishlatiladi.
  • Не упади́! (СВ) — "yiqilib tushma!" (mana shu zumda, tasodifan) — eng tabiiy ogohlantirish. Real hayotda odam pastdan tushayotganda "Не упади́!" deydi — bu СВ, ogohlantirish. Buni yodlab qo'ying.

3.6. Muloyimlik va ohang — vid his-tuyg'uni ko'rsatadi

Vid tanlash odob va ohangni ham ko'rsatadi. Buni bilish sizni "quruq" yoki "qo'pol" ko'rinishdan saqlaydi.

  • Taklifda НСВ — iliqroq, samimiyroq. Сади́сь, пожа́луйста ("o'tir, marhamat") — mehmondo'st. Сядь! ("o'tir!") — quruq buyruq.
  • СВ tasdiq — aniq, ishchan. Boshliq, o'qituvchi, aniq topshiriq berayotganda: Зайди́те ко мне в кабине́т ("kabinetimga kiring").
  • Пожа́луйста ikkala vidga ham muloyimlik qo'shadi, lekin НСВ taklifni u yanada yumshatadi.

Amaliy tuyg'u. Mehmonni kutib olayotganda — НСВ: Проходи́те, раздева́йтесь, сади́тесь! ("O'ting, kiyimingizni yeching, o'tiring!"). Bular quruq buyruq emas — mehmondo'stlik "musiqasi". Agar bularni СВ da aytsangiz (пройди́те, разде́ньтесь, ся́дьте), ohang birdan quruq, hatto qo'pol bo'lib qoladi.

3.7. Umumlashtiruvchi mantiq — "qaysi vid?" degan savolga javob

Buyruq yasashdan oldin o'zingizga savol bering:

text
TASDIQ buyruqmi?
   ├─ aniq bir ishni oxiriga yetkaz, natija kerak    СВ   (прочита́й, купи́, закро́й)
   └─ taklif / davom / boshla / takror / umumiy       НСВ  (заходи́те, чита́й, всегда́ говори́)

INKOR buyruqmi?
   ├─ ataylab qilinadigan ishni ta'qiqla ("qilma")    НСВ  (не де́лай, не опа́здывай)
   └─ tasodifan bo'ladigan yomon natijadan ogohlantir  СВ   (не забу́дь, не упади́)
      ("...ib qo'yma")

4. Ko'p misollar

TASDIQ — СВ (aniq natija, bir marta):

text
Прочита́й э́ту статью́ к за́втрашнему дню.   — Bu maqolani ertaga(cha) o'qib chiq.
Позвони́ мне ве́чером.                       — Menga kechqurun qo'ng'iroq qil.
Закро́й, пожа́луйста, окно́ — хо́лодно.       — Iltimos, derazani yop — sovuq.
Купи́ два биле́та в теа́тр.                   — Teatrga ikkita chipta ol.
Объясни́ мне э́то пра́вило ещё раз.           — Bu qoidani menga yana bir bor tushuntir.
Принеси́ мне стака́н воды́.                    — Menga bir stakan suv olib kel.

TASDIQ — НСВ (taklif, davom, umumiylik):

text
Заходи́те, пожа́луйста, я вас жду.           — Kiring, marhamat, sizni kutyapman.
Сади́тесь побли́же, здесь тепле́е.           — Yaqinroq o'tiring, bu yer issiqroq.
Расска́зывай, как прошёл о́тпуск.            — Ta'til qanday o'tganini aytib ber.
Всегда́ проверя́й дверь пе́ред ухо́дом.       — Ketishdan oldin doim eshikni tekshir.
Занима́йся ка́ждый день хотя́ бы час.         — Har kuni hech bo'lmaganda bir soat shug'ullan.
Не стесня́йся, бери́ ещё.                    — Tortinma, yana ol.

INKOR — НСВ (taqiq):

text
Не опа́здывай на встре́чу.                   — Uchrashuvga kechikma.
Не расска́зывай никому́ об э́том.             — Bu haqda hech kimga aytma.
Не переби́вай меня́, когда́ я говорю́.         — Men gapirayotganda meni bo'lma.
Не сиди́ так до́лго за компью́тером.          — Kompyuter oldida buncha uzoq o'tirma.
Не шуми́, де́ти спят.                        — Shovqin qilma, bolalar uxlayapti.

INKOR — СВ (ogohlantirish, "...ib qo'yma"):

text
Не забу́дь вы́ключить утю́г!                  — Dazmolni o'chirishni unutma!
Не опозда́й на самолёт — регистра́ция в семь. — Samolyotga kechikma — ro'yxatdan o'tish soat yettida.
Не потеря́й па́спорт в аэропорту́.            — Aeroportda pasportni yo'qotib qo'yma.
Осторо́жно, не упади́ — здесь ско́льзко.       — Ehtiyot bo'l, yiqilib tushma — bu yer sirpanchiq.
Не разбуди́ ребёнка, он то́лько усну́л.       — Bolani uyg'otib yuborma, endi uxlab qoldi.
Не простуди́сь, наде́нь ша́пку.              — Shamollab qolma, shapka kiy.

Juftliklarni yonma-yon his qiling:

  • Чита́й (o'qiyver) Прочита́й (o'qib chiq)
  • Не де́лай (qilma — taqiq) Не сде́лай оши́бку (xato qilib qo'yma — ogohlantirish)
  • Сади́сь (o'tir, marhamat) Сядь (o'tir! — qat'iy)

5. Talaffuz bo'limi

  • прочита́й /pra-chi-TAY/ — prefiks про- urg'usiz, "pra" bo'lib o'qiladi; urg'u oxirgi -та́йda.
  • заходи́те /za-kha-DI-tye/ — urg'u **-ди́-**da; urg'usiz "о" **"a"**ga aylanadi: "za-kha-di-tye".
  • сади́тесь /sa-DI-tyes/ — urg'u **-ди́-**da; oxiri -тесь yumshoq, "-tyes" bo'lib o'qiladi ("s" jarangsiz).
  • не забу́дь /ni za-BUT/ — не urg'usiz "ni"; oxirgi -дь jarangsizlashib "t" bo'lib eshitiladi: "za-but".
  • не упади́ /ni u-pa-DI/ — urg'u eng oxirgi -ди́da; ohang ogohlantiruvchi, cho'zilibroq.
  • ся́дьте /SYAT-tye/ — urg'u boshda; "дь" yumshoq, keskin, qisqa buyruq ohangi.

Muhim ohang qoidasi. Inkor buyruqda ohang ma'noni ajratadi. Taqiqda (НСВ) ovoz qat'iy, pasayadi: Не де́лай! . Ogohlantirishda (СВ) ovoz ko'pincha cho'ziladi va yuqoriroq, xavotir bilan: Не упади́-и! . Ovoz chiqarib mashq qilganda shu farqni his qiling.

Topshiriq. Har juftlikni ketma-ket, ohangga e'tibor berib ayting: чита́й — прочита́й, сади́сь — сядь, не де́лай — не забу́дь, не опа́здывай — не опозда́й.


6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)

Ruscha Urg'u O'zbekcha Misol
прочита́й / прочита́йте про-чи-та́й o'qib chiq (СВ, natija) Прочита́й э́то письмо́.
напиши́ / напиши́те на-пи-ши́ yozib qo'y (СВ, natija) Напиши́ мне а́дрес.
закро́й / закро́йте за-кро́й yop (СВ, natija) Закро́й окно́.
откро́й / откро́йте от-кро́й och (СВ, natija) Откро́й дверь.
заходи́ / заходи́те за-хо-ди́ kir (НСВ, taklif) Заходи́те, пожа́луйста!
сади́сь / сади́тесь са-ди́сь o'tir (НСВ, taklif) Сади́тесь побли́же.
расска́зывай / -йте рас-ска́-зы-вай aytib ber (НСВ, boshla) Расска́зывай, что бы́ло.
не де́лай / не де́лайте не де́-лай qilma (НСВ, taqiq) Не де́лай э́того.
не опа́здывай / -йте не о-па́з-ды-вай kechikma (НСВ, taqiq) Не опа́здывай на уро́к.
не забу́дь / не забу́дьте не за-бу́дь unutib qo'yma (СВ, ogoh.) Не забу́дь ключи́!
не упади́ / не упади́те не у-па-ди́ yiqilib tushma (СВ, ogoh.) Не упади́, ско́льзко!
не потеря́й / -те не по-те-ря́й yo'qotib qo'yma (СВ, ogoh.) Не потеря́й биле́т.
не опозда́й / -те не о-поз-да́й kechikib qolma (СВ, ogoh.) Не опозда́й на по́езд!
осторо́жно ос-то-ро́ж-но ehtiyot bo'l, ehtiyotkorlik Осторо́жно, не упади́!

Yodlash qoidasi. Har buyruqni "vid + ma'no" yorlig'i bilan yodlang: прочита́й — "СВ, natija", не забу́дь — "СВ, ogohlantirish", не де́лай — "НСВ, taqiq". Shakl emas, aynan shu yorliq to'g'ri gapirishga yordam beradi.


7. Dialog

text
— Ма́ша, я ухожу́ на рабо́ту.               — Masha, men ishga ketyapman.
— Хорошо́. Не забу́дь зонт, обеща́ли дождь. — Yaxshi. Soyabonni unutma, yomg'ir va'da qilishgan.
   (СВ — ogohlantirish, tasodifan unutmaslik uchun)
— То́чно, спаси́бо. А ты купи́ хлеб по доро́ге. — To'g'ri, rahmat. Sen esa yo'lda non ol.
   (СВ — aniq topshiriq, natija kerak)
— Ла́дно. И не опа́здывай ве́чером, придёт  — Mayli. Va kechqurun kechikma, Anna
  Анна.                                       keladi.  (НСВ — taqiq, umumiy)
— Не опозда́ю. Слу́шай, а посу́ду не мой,    — Kechikmayman. Eshit, idishni yuvma,
  я сам вы́мою.                                o'zim yuvaman.  (НСВ — taqiq)
— Договори́лись. Осторо́жно на у́лице, там    — Kelishdik. Ko'chada ehtiyot bo'l, u yer
  гололёд — не упади́!                         muzloq — yiqilib tushma!  (СВ — ogohl.)
— Не упаду́. Всё, пока́! Закро́й за мной      — Yiqilmayman. Bo'ldi, xayr! Orqamdan
  дверь.                                       eshikni yop.  (СВ — aniq natija)

E'tibor bering. Bir dialogda to'rt xil vid-ma'no ishladi: не забу́дь / не упади́ (СВ — ogohlantirish, g'amxo'rlik), не опа́здывай / не мой (НСВ — taqiq), купи́ / закро́й (СВ — aniq topshiriq). Ohangni ham sezing: ogohlantirishlar iliq, taqiqlar esa xotirjam-qat'iy.


8. O'zbekcha-ruscha tipik xatolar

  • Aniq, bir martalik topshiriqda НСВ ishlatish: Чита́й э́то письмо́ (aynan shu xatni nazarda tutib). Прочита́й э́то письмо́. Sabab: aniq predmet + natija kerak СВ. Чита́й — "o'qiyver", topshiriq emas.

  • Taqiqni СВ da aytish: Не сде́лай э́того! ("buni qilma" ma'nosida). Не де́лай э́того! Sabab: ataylab qilinadigan ishni ta'qiqlash НСВ. Не сде́лай butunlay boshqa narsani — "qilib qo'yma"ni (ogohlantirish) bildiradi.

  • Ogohlantirishni НСВ da aytish: Не забыва́й ключи́! (hozir, shu safar unutmaslik haqida). Не забу́дь ключи́! Sabab: bir martalik, tasodifiy yomon natijadan ogohlantirish СВ. Не забыва́й = "umuman unutib yurma" (takroriy odat).

  • Mehmonni quruq СВ buyruq bilan kutib olish: Пройди́те, ся́дьте. Проходи́те, сади́тесь. Sabab: mehmondo'stlik va taklif НСВ, samimiy ohang. СВ bu yerda qo'pol eshitiladi.

  • "yiqilma" deganda НСВ ni tanlash: Не па́дай! (kimdir toyib ketayotganda). Не упади́! Sabab: shu zumda, tasodifan yiqilib tushishdan ogohlantirish СВ. Не па́дай umumiy/takroriy ma'noga ega, real ogohlantirishda g'alati.

Mini-mashq. To'g'rilang: Чита́й вот э́тот докуме́нт (aniq, oxirigacha) ______ ; Не сде́лай шум ______ ; Не забыва́й вы́ключить свет сейча́с ______ ; Пройди́те, ся́дьте, пожа́луйста (mehmonga) ______.

Javob: Прочита́й вот э́тот докуме́нт · Не шуми́ (taqiq НСВ) · Не забу́дь вы́ключить свет · Проходи́те, сади́тесь, пожа́луйста.


9. Mashqlar

Mashq 1. Tasdiq buyruq — vidni ma'noga qarab tanlang (НСВ / СВ):

(aniq: shu xatni oxirigacha)   ___ письмо́.            (чита́й / прочита́й)
(mehmonga: marhamat)           ___, пожа́луйста!       (заходи́ / зайди́)
(topshiriq: non olib kel)      ___ хлеб.               (покупа́й / купи́)
(taklif: bemalol o'tir)        ___, пожа́луйста.       (сади́сь / сядь)

Mashq 2. Inkor buyruq — taqiqmi (НСВ) yoki ogohlantirishmi (СВ)? To'g'ri vidni tanlang:

Не ___ ключи́!            (unutib qo'yma)        (забыва́й / забу́дь)
Не ___ на рабо́ту.        (kechikma — umumiy)     (опа́здывай / опозда́й)
Не ___, здесь ско́льзко!  (yiqilib tushma)        (па́дай / упади́)
Не ___ никому́ об э́том.   (aytma — taqiq)         (расска́зывай / расскажи́)

Mashq 3. Har bir buyruqning ma'nosini yozing (natija / taklif / taqiq / ogohlantirish):

Прочита́й           ___
Заходи́те           ___
Не опа́здывай       ___
Не потеря́й         ___

Mashq 4. Juftni to'ldiring — bir vaziyat, ikki vid, ikki ma'no:

Не де́лай  (taqiq)           Не ___ оши́бку  (ogohl.: xato qilib qo'yma)
Сади́сь    (taklif)          ___             (qat'iy: o'tir!)
Чита́й     (o'qiyver)        ___             (o'qib chiq)

Mashq 5. Xatoni toping va to'g'rilang:

Не сде́лай э́того, э́то опа́сно!        (taqiq demoqchi)
Чита́й вот э́ту инстру́кцию до конца́.  (aniq, oxirigacha)
Не забыва́й па́спорт, мы уезжа́ем!      (bir martalik ogohlantirish)
Пройди́те и ся́дьте, пожа́луйста.       (mehmonga, samimiy)

Mashq 6. O'zbekchadan ruschaga o'giring (vidga e'tibor bering):

Bu maqolani o'qib chiq.         ___
Kiring, marhamat!               ___
Ishga kechikma.                 ___
Pasportni yo'qotib qo'yma!       ___

Mashq 7. Vaziyat berildi — mos buyruqni (vid + shakl) yozing:

1. Do'stingiz zinapoyada toyib ketdi.           ___
2. Bolaga har kuni tish yuvishni o'rgatyapsiz.   ___
3. Mehmonni stolga taklif qilyapsiz.             ___
4. Xodimga aniq bir hujjatni yuborishni topshiryapsiz.  ___

10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)

  1. Vid-ma'no o'yini: Wisar AIdan 10 ta buyruq berishni so'rang (yarmi tasdiq, yarmi inkor); har biriga vid-ma'nosini ayting — "natija / taklif / taqiq / ogohlantirish". AI xatolaringizni tushuntirsin.
  2. Rolli suhbat — jo'natish: AIdan "kimdir uydan chiqib ketyapti" sahnasini o'ynashni so'rang. Siz unga kamida 5 ta ogohlantirish (не забу́дь, не опозда́й, не потеря́й, не упади́, не простуди́сь) va 2 ta taqiq (не опа́здывай, не звони́) bering.
  3. Mehmondo'stlik: AIga mehmon bo'lib "keldirmoq" rolini bering; siz uni НСВ takliflar bilan kutib oling — заходи́те, проходи́те, раздева́йтесь, сади́тесь, бери́те. AI ohang samimiymi yoki quruqmi — baholasin.
  4. Almashtirish mashqi: AIdan 6 ta СВ tasdiq buyruq berishni so'rang (прочита́й, купи́, закро́й...); har birini НСВ ga aylantirib, ma'no qanday o'zgarishini tushuntiring.

11. Javoblar kaliti

Mini-mashq (8-bo'lim): Прочита́й вот э́тот докуме́нт · Не шуми́ · Не забу́дь вы́ключить свет · Проходи́те, сади́тесь, пожа́луйста.

Mashq 1: прочита́й письмо́ (aniq natija СВ); заходи́, пожа́луйста (taklif НСВ); купи́ хлеб (topshiriq СВ); сади́сь, пожа́луйста (taklif НСВ).

Mashq 2: Не забу́дь ключи́! (ogohl. СВ); Не опа́здывай на рабо́ту (taqiq НСВ); Не упади́, здесь ско́льзко! (ogohl. СВ); Не расска́зывай никому́ (taqiq НСВ).

Mashq 3: Прочита́й natija (aniq, bir martalik); Заходи́те taklif (mehmondo'stlik); Не опа́здывай taqiq; Не потеря́й ogohlantirish.

Mashq 4: Не де́лай Не сде́лай оши́бку; Сади́сь Сядь; Чита́й Прочита́й.

Mashq 5:

  • Не сде́лай э́того Не де́лай э́того (taqiq НСВ).
  • Чита́й вот э́ту инстру́кцию Прочита́й вот э́ту инстру́кцию до конца́ (aniq, oxirigacha СВ).
  • Не забыва́й па́спорт Не забу́дь па́спорт (bir martalik ogohl. СВ).
  • Пройди́те и ся́дьте Проходи́те и сади́тесь (samimiy taklif НСВ).

Mashq 6: Прочита́й э́ту статью́. · Заходи́те, пожа́луйста! · Не опа́здывай на рабо́ту. · Не потеря́й па́спорт!

Mashq 7: 1. Не упади́! (ogohl. СВ); 2. Чи́сти зу́бы ка́ждый день (takror/odat НСВ); 3. Сади́тесь, пожа́луйста / Проходи́те (taklif НСВ); 4. Отпра́вь э́тот докуме́нт (aniq natija СВ).


12. Xulosa va keyingi dars

  • Buyruqda aspekt — ma'no masalasi, shakl emas. Bitta fe'lning ikki vidi ikki xil buyruq beradi.
  • TASDIQ buyruq: aniq, bir martalik, natijaga yo'naltirilgan СВ (прочита́й, купи́, закро́й); taklif, davom, boshla, takror, mehmondo'stlik НСВ (заходи́те, чита́й, сади́сь, всегда́ говори́).
  • INKOR buyruq — teskari mantiq: taqiq ("qilma") НСВ (не де́лай, не опа́здывай); ogohlantirish ("...ib qo'yma", tasodifiy yomon natijadan) СВ (не забу́дь, не упади́, не потеря́й).
  • Ohang ham vidga bog'liq: taklifda НСВ iliq va samimiy (сади́сь), СВ esa quruq-qat'iy (сядь); ogohlantirishda ovoz cho'ziladi (не упади́-и!).
  • Oltin qoida: buyruq yasashdan oldin ikki savol — "Tasdiqmi, inkormi?" va "Natijami / taqiqmi / ogohlantirishmi?" Javobdan keyingina vid, keyin shakl.

Keyingi dars — B1 — 5-dars: Harakat fe'llari — prefikslar 1: при-/у- (прийти́/уйти́, прие́хать/уе́хать). Bugun siz aspektni buyruqda egalladingiz; endi rus tilining yana bir "yuragiga" — harakat fe'llari va prefikslarga kiramiz. При- (kelish) va у- (ketish) prefikslari harakat yo'nalishini qanday o'zgarishini — прийти́ / уйти́, прие́хать / уе́хать — misollar va vaziyatlar orqali o'rganamiz.

Izohlar (0)

Izoh yozish uchun kiring.

  • Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!
B1 — 4-dars: Aspekt buyruq maylida (вид в повели́тельном наклоне́нии) — Wisar