B1 — 31-dars: Funksional — muhokama va bahs (обсужде́ние, аргумента́ция) — с одно́й стороны́… с друго́й, во-пе́рвых, кро́ме того́, наконе́ц, в ито́ге
B1 — O'RTA · 31-dars
1. Dars nomi va maqsad
Tasavvur qiling: siz rus tilida grammatik jihatdan xatosiz gapirasiz. Fe'l aspektlari joyida, kelishiklar to'g'ri, urg'ular deyarli benuqson. Lekin sizdan bir munozarali mavzuda fikr bildirishni — masalan, "Internet foydali yoki zararli?" degan savolga javob berishni — so'rashsa, nutqingiz sanoq ro'yxatiga aylanib qoladi: "Internet yaxshi. Internet ham yomon. Men internetni yaxshi ko'raman. Lekin ba'zan yomon." Har bir gap alohida bo'lakcha, ular orasida ko'prik yo'q. Tinglovchi fikringizni kuzata olmaydi, chunki u qayerga ketayotganini ko'rmaydi.
Yechim — bugungi darsning yuragi — bog'lovchi so'zlar (ввóдные и свя́зочные слова́). Bular gaplarni bir-biriga "tikadigan", fikrni tuzilgan, mantiqiy, boshqariladigan qiladigan kichik iboralar: во-пе́рвых (birinchidan), кро́ме того́ (bundan tashqari), с одно́й стороны́… с друго́й стороны́ (bir tomondan… ikkinchi tomondan), таки́м о́бразом (shunday qilib), в ито́ге (natijada). Bir xil fikr — ikki xil ko'rinishda, solishtiring:
Bog'lovchisiz (ro'yxat):
Интернет полезен. Он помогает учиться. Он опасен. Дети тратят время.
Bog'lovchi bilan (tuzilgan matn):
С одной стороны, интернет полезен: во-первых, он помогает учиться,
кроме того, даёт доступ к информации. С другой стороны, он опасен:
дети тратят слишком много времени. Таким образом, всё зависит от меры.Ikkinchi variant — bu allaqachon kichik insho. Aynan shu ko'nikma sizni B1 dan B2 ga olib chiqadi: har qanday B2 imtihonida, har qanday yozma inshoda (сочине́ние, эссе́) aynan shu so'zlar baholanadi. Bu dars oxirida siz:
- fikringizni ketma-ketlik bilan quyasiz: во-пе́рвых во-вторы́х наконе́ц;
- ikki qarama-qarshi tomonni muvozanatlaysiz: с одно́й стороны́… с друго́й стороны́;
- dalilga dalil qo'shasiz: кро́ме того́, бо́лее того́;
- misol bilan mustahkamlaysiz: наприме́р, в ча́стности;
- va mantiqiy xulosaga olib kelasiz: таки́м о́бразом, в ито́ге;
- og'zaki bahs va yozma insho uslubi orasidagi farqni his qilasiz.
2. Avvalgi darslardan takror
Bugungi bog'lovchilar bo'sh joyda paydo bo'lmaydi — ular siz allaqachon o'rgangan ergash gap mantig'ining tabiiy davomi. Qisqa eslab olamiz:
- Sabab/natija (16-dars): потому́ что, так как, поэ́тому. Bugun bu mantiq matn darajasiga ko'tariladi: butun bir dalilni xulosaga bog'laydigan сле́довательно (demak), таки́м о́бразом (shunday qilib), в связи́ с э́тим (shu munosabat bilan) qo'shiladi.
- Zidlik / yon berish (20-dars): хотя́, несмотря́ на, но. Bugun ularning "matnli akalari" keladi: одна́ко (biroq), тем не ме́нее (shunga qaramay), напро́тив (aksincha), va eng muhimi — juft konstruksiya с одно́й стороны́… с друго́й стороны́.
- Ergash gap tuzilishi: ergash gap doim vergul bilan ajratiladi. Bugungi ko'p bog'lovchilar esa kirish so'zlar (ввóдные слова́) — ular ham vergul bilan ajratiladi, lekin gapning bo'lagi emas. Bu farqni 3-bo'limda ko'ramiz.
Muhim bog'lanish: ergash gap ikki gapni ichkaridan bog'laydi (Я оста́лся, потому́ что уста́л). Kirish so'z esa butun bir fikrni oldingi fikrga bog'laydi (…Уста́л. Кро́ме того́, бы́ло по́здно). 16 va 20-darslar sizga gap ichini bog'lashni o'rgatgan edi; bugun siz butun paragrafni bog'lashni o'rganasiz. Bu — insho yozishning poydevori.
3. Asosiy tushuntirish
3.1. Umumiy manzara — oltita "vazifa", oltita quti
Bog'lovchi so'zlarni yodlashning eng oson yo'li — ularni vazifasiga qarab oltita "qutiga" ajratish. Har bir quti — fikringizning bir bosqichi:
1-QUTI — KETMA-KETLIK (fikrlarni tartiblash, sanash)
во-пе́рвых, во-вторы́х, в-тре́тьих, наконе́ц, в заключе́ние
2-QUTI — QO'SHISH (dalilga dalil qo'shish)
кро́ме того́, к тому́ же, бо́лее того́, та́кже, вдоба́вок
3-QUTI — QARAMA-QARSHILIK (ikkinchi tomonni ko'rsatish)
с одно́й стороны́… с друго́й стороны́, одна́ко, тем не ме́нее, напро́тив
4-QUTI — MISOL (dalilni misol bilan mustahkamlash)
наприме́р, к приме́ру, в ча́стности, тако́й как
5-QUTI — XULOSA (fikrni yakunlash)
таки́м о́бразом, ита́к, сле́довательно, в ито́ге, в результа́те, зна́чит
6-QUTI — KUCHAYTIRISH va SABAB (fikrga urg'u berish)
действи́тельно, безусло́вно, очеви́дно · де́ло в том, что; в связи́ с э́тимYaxshi insho — bu qutilarni ketma-ket ishlatish: avval с одно́й стороны́ (3-quti) bilan birinchi tomonni ochasiz, uni во-пе́рвых, кро́ме того́ (1 va 2-quti) bilan to'ldirasiz, наприме́р (4-quti) bilan misol berasiz, keyin с друго́й стороны́ (3-quti) bilan ikkinchi tomonga o'tasiz va nihoyat таки́м о́бразом (5-quti) bilan yakunlaysiz. Endi har bir qutini alohida ochamiz.
3.2. 1-QUTI — KETMA-KETLIK: во-пе́рвых, во-вторы́х, наконе́ц
Bu — insho skeleti. Bir necha dalilingiz bo'lsa, ularni "birinchidan, ikkinchidan…" tarzida sanash fikrni darrov tuzilgan qiladi:
во-пе́рвых… во-вторы́х… в-тре́тьих… наконе́ц…
birinchidan… ikkinchidan… uchinchidan… nihoyat…Я люблю́ э́тот го́род. Во-пе́рвых, здесь краси́во. Во-вторы́х, здесь споко́йно.
— Men bu shaharni yaxshi ko'raman. Birinchidan, bu yer chiroyli. Ikkinchidan, bu yer tinch.
В-тре́тьих, здесь живу́т мои́ друзья́. Наконе́ц, здесь я чу́вствую себя́ до́ма.
— Uchinchidan, bu yerda do'stlarim yashaydi. Nihoyat, bu yerda o'zimni uydagidek his qilaman.Muhim tafsilotlar:
- во-пе́рвых, во-вторы́х — bu so'zlar defis bilan yoziladi (во-пе́рвых, во-вторы́х, в-тре́тьих) va doim vergul bilan ajratiladi. Ular gapning boshida turadi.
- наконе́ц — "nihoyat", ro'yxatning oxirgi elementini kiritadi. E'tibor bering: наконе́ц ikki ma'noda ishlatiladi — (1) ro'yxatda "oxirgidan" ("nihoyat, oxirgi dalil…") va (2) vaqt ma'nosida "va nihoyat sodir bo'ldi" (Он наконе́ц пришёл — U nihoyat keldi). Bog'lovchi ma'noda u vergul bilan ajratiladi.
- в заключе́ние — "xotimada, yakunlab" — eng rasmiy, insho oxirgi paragrafini boshlash uchun: В заключе́ние хочу́ сказа́ть… (Yakunlab, shuni aytmoqchimanki…).
Nozik nuqta: во-пе́рвых ni ochsangiz, во-вторы́х ni ham albatta ishlating — o'quvchi "ikkinchidan"ni kutadi. "Birinchidan" deb boshlab, davomini "sanamay" qoldirish — mantiqiy uzilish. O'zbekchada ham "avvalo…" degach, biz "qolaversa, undan tashqari" bilan davom ettiramiz — aynan shu tuyg'u.
3.3. 2-QUTI — QO'SHISH: кро́ме того́, к тому́ же, бо́лее того́
Fikringizga yangi dalil qo'shmoqchimisiz? Bu qutini oching. Bularning hammasi o'zbekcha "bundan tashqari, qolaversa, undan ham ko'proq" oilasidan:
кро́ме того́ — bundan tashqari (eng universal, neytral)
к тому́ же — buning ustiga, qolaversa (og'zakiroq, iliqroq)
бо́лее того́ — bundan ham ko'proq / hatto (kuchaytiruvchi — keyingi dalil kuchliroq)
та́кже — shuningdek (gap ichida ham ishlatiladi)
вдоба́вок — ustiga-ustak (og'zaki, salbiy ottenka ko'p)Э́та рабо́та интере́сная. Кро́ме того́, она́ хорошо́ опла́чивается.
— Bu ish qiziqarli. Bundan tashqari, u yaxshi haqlanadi.
Он о́пытный специали́ст. К тому́ же он прекра́сно зна́ет англи́йский.
— U tajribali mutaxassis. Qolaversa, u ingliz tilini a'lo biladi.
Кури́ть вре́дно для здоро́вья. Бо́лее того́, э́то опа́сно для окружа́ющих.
— Chekish salomatlik uchun zararli. Bundan ham yomoni, u atrofdagilar uchun xavfli.Kalit farq — кро́ме того́ бо́лее того́: кро́ме того́ shunchaki teng dalil qo'shadi ("yana bir sabab bor"). бо́лее того́ esa kuchaytiradi — undan keyingi dalil oldingisidan kuchliroq, jiddiyroq ("va bu yanada muhimroq"). Бо́лее того́ ni ishlatsangiz, keyin haqiqatan ham og'irroq dalil kelishi kerak, aks holda sun'iy yangraydi. Та́кже esa gap ichida ham keladi: Он та́кже уча́ствовал в прое́кте (U loyihada shuningdek ishtirok etdi).
3.4. 3-QUTI — QARAMA-QARSHILIK: с одно́й стороны́… с друго́й стороны́
Bu — munozarali mavzuning yuragi. Har qanday jiddiy masalada ikki tomon bo'ladi, va yetuk fikr ikkalasini ham ko'rsatadi. Aynan shu juft konstruksiya sizning nutqingizni "bir yoqlama" emas, muvozanatli qiladi:
С одно́й стороны́, [1-TOMON]. С друго́й стороны́, [2-TOMON].
Bir tomondan, […]. Ikkinchi tomondan, […].С одно́й стороны́, жить в большо́м го́роде удо́бно.
С друго́й стороны́, там о́чень шу́мно и до́рого.
— Bir tomondan, katta shaharda yashash qulay.
Ikkinchi tomondan, u yerda juda shovqinli va qimmat.Bu quti ichida qarama-qarshilikning boshqa vositalari ham bor:
одна́ко — biroq (но dan rasmiyroq, kitobiy)
тем не ме́нее — shunga qaramay (kutilmagan zidlikni kiritadi)
напро́тив — aksincha (to'liq teskari fikrni beradi)
зато́ — buning evaziga (salbiydan keyin ijobiy: "lekin buning o'rniga")Рабо́та была́ тру́дной. Одна́ко мы спра́вились в срок.
— Ish qiyin edi. Biroq biz muddatida uddaladik.
Он ма́ло говори́т. Тем не ме́нее его́ мне́ние всегда́ ва́жно.
— U kam gapiradi. Shunga qaramay uning fikri doim muhim.
Я ду́мал, бу́дет ску́чно. Напро́тив, бы́ло о́чень интере́сно.
— Zerikarli bo'ladi deb o'ylagandim. Aksincha, juda qiziq bo'ldi.Amaliy qoida: с одно́й стороны́ ni ochsangiz, с друго́й стороны́ majburiy — bu juft konstruksiya, yarmini qoldirib bo'lmaydi. одна́ко — bu но ning rasmiy varianti; inshoda но o'rniga одна́ко ni ishlatsangiz, matn darrov "kattaroq" yangraydi. Diqqat: одна́ко gap boshida vergul bilan ajratilmaydi (Одна́ко мы спра́вились), lekin gap o'rtasida kelsa — ajratiladi.
3.5. 4-QUTI — MISOL: наприме́р, в ча́стности, тако́й как
Dalil quruq bo'lmasligi kerak — uni misol bilan mustahkamlash kerak. Bu quti aynan shuning uchun:
наприме́р — masalan (eng universal)
к приме́ру — masalan (naprimer bilan bir xil, og'zakiroq)
в ча́стности — xususan / jumladan (umumiydan bitta aniq holatga o'tadi)
тако́й как — …kabi / …singari (ro'yxat kiritadi)Мно́гие профе́ссии тре́буют зна́ния языко́в. Наприме́р, диплома́т и́ли перево́дчик.
— Ko'p kasblar til bilishni talab qiladi. Masalan, diplomat yoki tarjimon.
Спорт поле́зен. В ча́стности, пла́вание укрепля́ет всё те́ло.
— Sport foydali. Xususan, suzish butun tanani mustahkamlaydi.
Я люблю́ ру́сских писа́телей, таки́х как Толсто́й и Че́хов.
— Men Tolstoy va Chexov kabi rus yozuvchilarini yaxshi ko'raman.Nozik farq — наприме́р в ча́стности: наприме́р — bu bitta ihtiyoriy misol ("ko'plaridan biri"). в ча́стности esa umumiy fikrdan bitta muhim, aniq holatga o'tadi ("aynan mana bu"). наприме́р har doim vergul bilan ajratiladi va gapning istalgan joyida turishi mumkin: Возьми́, наприме́р, кли́мат (Masalan, iqlimni oling).
3.6. 5-QUTI — XULOSA: таки́м о́бразом, в ито́ге, сле́довательно
Har bir munozara xulosaga kelishi kerak. Bu quti — inshoning oxirgi, eng muhim paragrafini boshlaydi. Bir necha dalildan umumiy natija chiqaradi:
таки́м о́бразом — shunday qilib (eng rasmiy, xulosani umumlashtiradi)
ита́к — xullas / demak (fikrni yakunlab, "shunday ekan")
сле́довательно — demak / binobarin (mantiqiy natija: A shuning uchun B)
в ито́ге — natijada / oxir-oqibat (yakuniy natija)
в результа́те — natijada (biror harakatning oqibati)
зна́чит — demak (og'zakiroq xulosa)Мы рассмотре́ли все за и про́тив. Таки́м о́бразом, реше́ние очеви́дно.
— Biz barcha "tarafdor va qarshi"ni ko'rib chiqdik. Shunday qilib, yechim ayon.
Он мно́го труди́лся, сле́довательно, успе́х заслу́жен.
— U ko'p mehnat qildi, demak, muvaffaqiyat munosib.
Мы до́лго спо́рили, но в ито́ге пришли́ к согла́сию.
— Biz uzoq bahslashdik, lekin oxir-oqibat kelishuvga keldik.Kalit farq — таки́м о́бразом в ито́ге: таки́м о́бразом fikrlarni umumlashtiradi ("aytilganlardan kelib chiqib") — bu insho xulosasi uchun ideal. в ито́ге / в результа́те esa voqealarning natijasini bildiradi ("oxirida shunday bo'ldi"). сле́довательно — eng "mantiqiy", ilmiy: u qat'iy A B bog'lanishini bildiradi va ikki tomondan vergul bilan ajratiladi.
3.7. 6-QUTI — KUCHAYTIRISH va SABAB: действи́тельно, де́ло в том, что
Ba'zan fikringizga urg'u berish kerak — "haqiqatan ham shunday". Yoki sababni batafsil ochish kerak. Bu quti shuning uchun:
Kuchaytirish (fikrga ishonch qo'shish):
действи́тельно — haqiqatan ham (fikrni tasdiqlaydi)
безусло́вно — shubhasiz (to'liq ishonch)
очеви́дно — ravshanki (aniq, ko'rinib turibdi)
коне́чно — albatta (rozilikni kuchaytiradi)Э́то, безусло́вно, важне́йший вопро́с. — Bu, shubhasiz, eng muhim masala.
Очеви́дно, что без пла́на не обойти́сь. — Ravshanki, rejasiz ish bitmaydi.Sababni ochish:
де́ло в том, что… — gap shundaki… (sababni batafsil tushuntiradi)
в связи́ с э́тим — shu munosabat bilan (oldingi fikrdan natija chiqaradi)Я не согла́сен. Де́ло в том, что фа́кты говоря́т об обра́тном.
— Men rozi emasman. Gap shundaki, faktlar buning aksini ko'rsatadi.
Цены́ вы́росли. В связи́ с э́тим мы измени́ли план.
— Narxlar oshdi. Shu munosabat bilan biz rejani o'zgartirdik.Ehtiyot bo'ling — kuchaytirish so'zlarini o'lchov bilan: безусло́вно, очеви́дно, действи́тельно — bular kuchli so'zlar. Har gapda ishlatsangiz, ta'siri yo'qoladi va matn "quruq da'vo"ga aylanadi. Inshoda ularni eng muhim fikringiz uchun saqlang. Де́ло в том, что esa juda foydali — u sizga sababni bir gapda "ochib berish" imkonini beradi.
3.8. Barcha bog'lovchilar — jamlangan jadval
| Vazifa (quti) | Bog'lovchi | O'zbekcha | Namuna |
|---|---|---|---|
| Ketma-ketlik | во-пе́рвых | birinchidan | Во-пе́рвых, э́то удо́бно. |
| Ketma-ketlik | наконе́ц | nihoyat | Наконе́ц, э́то дёшево. |
| Ketma-ketlik | в заключе́ние | yakunlab | В заключе́ние ска́жем… |
| Qo'shish | кро́ме того́ | bundan tashqari | Кро́ме того́, э́то поле́зно. |
| Qo'shish | бо́лее того́ | bundan ham ko'proq | Бо́лее того́, э́то опа́сно. |
| Qarama-qarshilik | с одно́й / с друго́й стороны́ | bir / ikkinchi tomondan | С одно́й стороны́… с друго́й… |
| Qarama-qarshilik | одна́ко | biroq | Одна́ко всё изме́нилось. |
| Qarama-qarshilik | тем не ме́нее | shunga qaramay | Тем не ме́нее мы согла́сны. |
| Misol | наприме́р | masalan | Наприме́р, врачи́. |
| Misol | в ча́стности | xususan | В ча́стности, де́ти. |
| Xulosa | таки́м о́бразом | shunday qilib | Таки́м о́бразом, вы́вод ясен. |
| Xulosa | в ито́ге | oxir-oqibat | В ито́ге мы победи́ли. |
| Xulosa | сле́довательно | demak (mantiqiy) | Сле́довательно, он прав. |
| Kuchaytirish | безусло́вно | shubhasiz | Э́то, безусло́вно, ва́жно. |
| Sabab | де́ло в том, что | gap shundaki | Де́ло в том, что вре́мени нет. |
4. Munozarali matn NAMUNASI (ruscha + o'zbekcha)
Endi barcha qutilarni bitta matnda ishlatilganini ko'ramiz. Bu — B2 imtihonidagi "za va protiv" inshosining aynan andozasi. Mavzu: "Интерне́т: по́льза и вред" (Internet: foyda va zarar).
Интерне́т стал ча́стью на́шей жи́зни. Но поле́зен он и́ли вре́ден?
— Internet hayotimizning bir qismiga aylandi. Ammo u foydalimi yoki zararli?
С одно́й стороны́, интерне́т прино́сит огро́мную по́льзу.
— Bir tomondan, internet ulkan foyda keltiradi.
Во-пе́рвых, он даёт до́ступ к зна́ниям: любо́й уро́к мо́жно найти́ за секу́нду.
— Birinchidan, u bilimga yo'l ochadi: istalgan darsni bir soniyada topish mumkin.
Во-вторы́х, он помога́ет обща́ться с людьми́ по всему́ ми́ру.
— Ikkinchidan, u dunyoning istalgan yeridagi odamlar bilan muloqot qilishga yordam beradi.
Кро́ме того́, интерне́т созда́л но́вые профе́ссии, таки́е как программи́ст и́ли ди-джита́л-марке́толог.
— Bundan tashqari, internet dasturchi yoki raqamli marketolog kabi yangi kasblar yaratdi.
С друго́й стороны́, у интерне́та есть серьёзные минусы.
— Ikkinchi tomondan, internetning jiddiy kamchiliklari bor.
Де́ло в том, что мно́гие лю́ди тра́тят на него́ сли́шком мно́го вре́мени.
— Gap shundaki, ko'p odamlar unga juda ko'p vaqt sarflaydi.
Наприме́р, подро́стки не́рвничают без телефо́на да́же оди́н час.
— Masalan, o'smirlar telefonsiz bir soat ham asabiylashadi.
Бо́лее того́, в се́ти мно́го ло́жной информа́ции, кото́рой нельзя́ доверя́ть.
— Bundan ham yomoni, tarmoqda ishonib bo'lmaydigan ko'p yolg'on ma'lumot bor.
Таки́м о́бразом, интерне́т — э́то и́нструмент, кото́рый мо́жет быть и дру́гом, и враго́м.
— Shunday qilib, internet — bu ham do'st, ham dushman bo'la oladigan vosita.
В ито́ге всё зави́сит от того́, как мы им по́льзуемся.
— Oxir-oqibat, hammasi biz undan qanday foydalanishimizga bog'liq.E'tibor bering — matnning "skeleti": bu matn to'rt paragrafdan iborat va har biri bog'lovchi bilan belgilangan. Kirish (savol) С одно́й стороны́ (ijobiy tomon, во-пе́рвых / во-вторы́х / кро́ме того́ bilan sanaladi) С друго́й стороны́ (salbiy tomon, де́ло в том, что / наприме́р / бо́лее того́ bilan ochiladi) Таки́м о́бразом / в ито́ге (xulosa). O'quvchi bu bog'lovchilarni ko'rib, fikringiz qayerga borayotganini aniq biladi. Ana shu — insho va oddiy ro'yxat orasidagi farq.
5. Talaffuz bo'limi
- во-пе́рвых /va-PYER-vyh/ — urg'u ikkinchi bo'g'inda (-пе́р-); boshdagi urg'usiz "о" "a": "va-", "vo-" emas. Oxirgi "-ых" "yh".
- во-вторы́х /va-fta-RYH/ — urg'u oxirda (-ры́х); "в" jarangsizlashib "f" bo'ladi: "vaftaryh".
- кро́ме того́ /KRO-mye ta-VO/ — birinchi so'zda urg'u boshda (кро́-); того́ da — DIQQAT — "г" "v" (rus tilidagi doimiy qoida): "tavó", "togo" emas. Butun: "króme-tavó".
- бо́лее того́ /BO-lye-ye ta-VO/ — бо́лее urg'u boshda; yana того́ "tavó".
- с одно́й стороны́ /s ad-NOY sta-ra-NY/ — ikki urg'u: одно́й (oxirda) va стороны́ (oxirda); barcha urg'usiz "о" "a": "s-adnóy staranÝ". Uzun ibora, sekin mashq qiling.
- с друго́й стороны́ /s dru-GOY sta-ra-NY/ — друго́й urg'u oxirda; "s-drugóy staranÝ".
- таки́м о́бразом /ta-KIM O-bra-zam/ — таки́м urg'u oxirda, о́бразом urg'u boshda (о́-); oxirgi "о" "a": "takím óbrazam".
- сле́довательно /SLYE-da-va-tyel-na/ — urg'u boshda (сле́-); uzun so'z, urg'usiz "о" lar "a": "slyédavatyelna".
- действи́тельно /dyey-STVI-tyel-na/ — urg'u ikkinchi bo'g'inda (-стви́-): "dyeystvítyelna".
Ikki oltin talaffuz qoidasi bugun: (1) того́ ichidagi "г" har doim "v" o'qiladi — кро́ме того́ "króme-tavó", бо́лее того́ "bólye-tavó". Bu qoidani 16-darsdan bilasiz, bugun u yana ishlaydi. (2) Uzun bog'lovchilarni (с одно́й стороны́, таки́м о́бразом) bir nafasda, tekis ayting — ular tayyor blok, bo'lakma-bo'lak emas. Ohang boshida biroz ko'tariladi va vergulda pauza bo'ladi.
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| во-пе́рвых | во-пе́р-вых | birinchidan | Во-пе́рвых, э́то удо́бно. — Birinchidan, bu qulay. |
| во-вторы́х | во-вто-ры́х | ikkinchidan | Во-вторы́х, э́то дёшево. — Ikkinchidan, bu arzon. |
| наконе́ц | на-ко-не́ц | nihoyat | Наконе́ц, э́то безопа́сно. — Nihoyat, bu xavfsiz. |
| в заключе́ние | в за-клю-че́-ни-е | yakunlab | В заключе́ние ска́жем… — Yakunlab aytamiz… |
| кро́ме того́ | кро́-ме то-го́ | bundan tashqari | Кро́ме того́, э́то поле́зно. — Bundan tashqari, bu foydali. |
| к тому́ же | к то-му́ же | qolaversa | К тому́ же он опытен. — Qolaversa, u tajribali. |
| бо́лее того́ | бо́-ле-е то-го́ | bundan ham ko'proq | Бо́лее того́, э́то опа́сно. — Bundan ham yomoni, bu xavfli. |
| с одно́й стороны́ | с од-но́й сто-ро-ны́ | bir tomondan | С одно́й стороны́, э́то удо́бно. — Bir tomondan, bu qulay. |
| с друго́й стороны́ | с дру-го́й сто-ро-ны́ | ikkinchi tomondan | С друго́й стороны́, э́то до́рого. — Ikkinchi tomondan, bu qimmat. |
| одна́ко | од-на́-ко | biroq | Одна́ко мы спра́вились. — Biroq biz uddaladik. |
| тем не ме́нее | тем не ме́-не-е | shunga qaramay | Тем не ме́нее я согла́сен. — Shunga qaramay roziman. |
| напро́тив | на-про́-тив | aksincha | Напро́тив, бы́ло ве́село. — Aksincha, xursandchilik edi. |
| наприме́р | на-при-ме́р | masalan | Наприме́р, врачи́. — Masalan, shifokorlar. |
| в ча́стности | в ча́ст-нос-ти | xususan | В ча́стности, де́ти. — Xususan, bolalar. |
| таки́м о́бразом | та-ки́м о́б-ра-зом | shunday qilib | Таки́м о́бразом, вы́вод ясен. — Shunday qilib, xulosa ayon. |
| в ито́ге | в и-то́-ге | oxir-oqibat | В ито́ге мы согласи́лись. — Oxir-oqibat rozi bo'ldik. |
| сле́довательно | сле́-до-ва-тель-но | demak (mantiqiy) | Сле́довательно, он прав. — Demak, u haq. |
| безусло́вно | без-ус-ло́в-но | shubhasiz | Э́то, безусло́вно, ва́жно. — Bu, shubhasiz, muhim. |
| очеви́дно | о-че-ви́д-но | ravshanki | Очеви́дно, что он уста́л. — Ravshanki, u charchagan. |
| де́ло в том, что | де́-ло в том что | gap shundaki | Де́ло в том, что вре́мени нет. — Gap shundaki, vaqt yo'q. |
| в связи́ с э́тим | в свя-зи́ с э́-тим | shu munosabat bilan | В связи́ с э́тим план измени́ли. — Shu munosabat bilan reja o'zgardi. |
| обсужде́ние | об-суж-де́-ни-е | muhokama | Дли́нное обсужде́ние. — Uzoq muhokama. |
| аргуме́нт | ар-гу-ме́нт | dalil, argument | Си́льный аргуме́нт. — Kuchli dalil. |
| вы́вод | вы́-вод | xulosa | Пра́вильный вы́вод. — To'g'ri xulosa. |
Yodlash qoidasi: bu so'zlarni vazifasiga qarab (6-quti) yodlang, alfavit bo'yicha emas. Har bir quti uchun bittadan "asosiy" bog'lovchini avtomatlashtiring: KETMA-KETLIK во-пе́рвых, QO'SHISH кро́ме того́, QARAMA-QARSHILIK с одно́й стороны́, MISOL наприме́р, XULOSA таки́м о́бразом. Shu besh so'z — har qanday inshoning "tayanch ustunlari". Ularni bilsangiz, insho skeletini darrov qura olasiz.
7. Dialog
Og'zaki bahs — insho emas, lekin o'sha bog'lovchilar bu yerda ham ishlaydi. Ikki do'st "shaharda yashash yaxshimi yoki qishloqda?" mavzusida bahslashmoqda:
— Дми́трий, по-мо́ему, жить в го́роде намно́го лу́чше, чем в дере́вне.
— Dmitriy, menimcha, shaharda yashash qishloqdan ancha yaxshi.
— Не согла́сен. Дава́й разберём. С одно́й стороны́, в го́роде есть рабо́та и удо́бства.
— Rozi emasman. Keling, ko'rib chiqamiz. Bir tomondan, shaharda ish va qulayliklar bor.
— Вот и́менно! Во-пе́рвых, там больни́цы и шко́лы. Во-вторы́х, теа́тры, кафе́, метро́.
— Ana! Birinchidan, u yerda kasalxona va maktablar bor. Ikkinchidan, teatr, kafe, metro.
— Всё так. Одна́ко ты забыва́ешь о ми́нусах. Де́ло в том, что в го́роде о́чень шу́мно.
— Hammasi shunday. Biroq sen kamchiliklarni unutyapsan. Gap shundaki, shaharda juda shovqinli.
— Ну, шум — э́то ме́лочь.
— Xo'sh, shovqin — bu arzimas narsa.
— Ме́лочь? Напро́тив, э́то серьёзно. Кро́ме того́, во́здух в го́роде гря́зный.
— Arzimasmi? Aksincha, bu jiddiy. Bundan tashqari, shahardagi havo iflos.
— Ла́дно, соглашу́сь. В дере́вне, наприме́р, во́здух чи́стый и ти́хо.
— Xo'p, roziman. Qishloqda, masalan, havo toza va jimjit.
— Вот и́менно. Бо́лее того́, там мо́жно вы́ращивать свои́ о́вощи.
— Ana. Bundan ham ko'proq, u yerda o'z sabzavotingni yetishtirsa bo'ladi.
— Зна́чит, у ка́ждого ме́ста есть плюсы́ и ми́нусы?
— Demak, har bir joyning ijobiy va salbiy tomoni bormi?
— Таки́м о́бразом, идеа́льного вариа́нта нет. В ито́ге всё зави́сит от челове́ка.
— Shunday qilib, ideal variant yo'q. Oxir-oqibat, hammasi insonga bog'liq.E'tibor bering: bahsda deyarli barcha qutilar ishlatildi — с одно́й стороны́ (ikki tomonni ko'rish), во-пе́рвых / во-вторы́х (dalil sanash), одна́ко / напро́тив (e'tiroz), де́ло в том, что (sabab ochish), кро́ме того́ / бо́лее того́ (dalil qo'shish), наприме́р (misol), таки́м о́бразом / в ито́ге (xulosa). Bahsda ohang jonliroq (Вот и́менно!, Ну, Ла́дно), lekin fikr tuzilishi insho bilan bir xil. Aynan shu bog'lovchilar bahsni "janjal"dan "madaniyatli munozara"ga aylantiradi.
8. Tipik xatolar + mini-mashq
с одно́й стороны́ ni ochib, с друго́й стороны́ ni qoldirish: С одно́й стороны́, э́то удо́бно. (davomi yo'q) С одно́й стороны́, э́то удо́бно. С друго́й стороны́, э́то до́рого. Sabab: bu — juft konstruksiya, yarmini qoldirib bo'lmaydi. "Bir tomondan" degach, o'quvchi "ikkinchi tomondan"ni kutadi.
во-пе́рвых, во-вторы́х ni defissiz yozish: Во первых, во вторых… Во-пе́рвых, во-вторы́х (defis bilan!) va har doim vergul bilan: Во-пе́рвых, … Sabab: bu so'zlar defis orqali yoziladi va kirish so'z sifatida vergul bilan ajratiladi.
кро́ме того́ o'rniga бо́лее того́ ni teng dalilga ishlatish: Он до́брый. Бо́лее того́, он высо́кий. (ikki dalil teng, kuchayish yo'q) Он до́брый. Кро́ме того́, он у́мный. Sabab: бо́лее того́ keyingi dalil kuchliroq bo'lganda ishlatiladi. Oddiy qo'shimcha uchun — кро́ме того́.
Xulosani таки́м о́бразом bilan ochib, keyin yangi mavzu kiritish: Таки́м о́бразом, а ещё я люблю́ ко́фе. Таки́м о́бразом, всё зави́сит от нас. Sabab: таки́м о́бразом faqat oldingi fikrlarni umumlashtiradi — undan keyin yangi dalil emas, xulosa kelishi kerak.
Kuchaytirish so'zlarini har gapda takrorlash: Безусло́вно, э́то ва́жно. Очеви́дно, э́то ну́жно. Действи́тельно, э́то по́льза. Ularni eng muhim fikr uchun bittagina ishlating. Sabab: безусло́вно, очеви́дно — kuchli so'zlar; har gapda ishlatilsa, ta'siri yo'qoladi va matn "quruq da'vo"ga aylanadi.
одна́ко ni gap boshida vergul bilan ajratish: Одна́ко, мы спра́вились. Одна́ко мы спра́вились. (gap boshida vergulsiz) Sabab: одна́ко gap boshida но vazifasini bajaradi — vergul kerak emas. (Gap o'rtasida kelsa esa ajratiladi: Мы, одна́ко, спра́вились.)
Mini-mashq (og'zaki): quyidagi ikki tomonni с одно́й стороны́… с друго́й стороны́ bilan bitta muvozanatli fikrga birlashtiring, keyin таки́м о́бразом bilan xulosa qo'shing:
Онла́йн-учёба удо́бна. + Онла́йн-учёба тре́бует дисципли́ны.
(Javoblar 11-bo'limda.)
9. Mashqlar
Mashq 1. Vazifasiga mos bog'lovchini qo'ying (KETMA-KETLIK: во-пе́рвых / во-вторы́х / наконе́ц):
Э́тот телефо́н хоро́ший. ___, у него́ большо́й экра́н.
___, он бы́стро рабо́тает.
___, он недо́рого сто́ит.Mashq 2. кро́ме того́ yoki бо́лее того́ — qaysi biri? (kuchayish bor-yo'qligiga qarang):
Он хорошо́ поёт. ___, он игра́ет на гита́ре. (teng dalil)
Куре́ние вре́дно. ___, оно́ мо́жет уби́ть. (kuchayish!)
Кварти́ра све́тлая. ___, она́ в це́нтре го́рода. (teng dalil)Mashq 3. с одно́й стороны́ / с друго́й стороны́ juftini to'ldiring:
___, путеше́ствия расширя́ют кругозо́р.
___, они́ сто́ят до́рого.Mashq 4. Mos xulosa bog'lovchisini tanlang (таки́м о́бразом / в ито́ге / сле́довательно):
Мы взве́сили все за и про́тив. ___, реше́ние при́нято. (fikrlarni umumlashtirish)
Он мно́го рабо́тал, ___, он заслужи́л о́тдых. (mantiqiy natija: A B)
Спо́рили до́лго, но ___ договори́лись. (voqealar natijasi)Mashq 5. Ikki gapni bitta tuzilgan fikrga bog'lang (qavsdagi bog'lovchi bilan), vergulni unutmang:
Спорт поле́зен. Он укрепля́ет здоро́вье. (наприме́р — misol qo'shing)
Рабо́та тру́дная. Мы её зако́нчили в срок. (одна́ко)
Цены́ вы́росли. Мы измени́ли план. (в связи́ с э́тим)Mashq 6. Xatoni toping va to'g'rilang:
С одно́й стороны́, э́то удо́бно. (davomi yo'q)
Во первых, э́то дёшево.
Он до́брый. Бо́лее того́, он высо́кий.
Одна́ко, мы победи́ли.Mashq 7. Berilgan mavzu bo'yicha kichik munozarali matn tuzing (4-5 gap). Kamida to'rt xil quti bog'lovchisini ishlating (с одно́й стороны́ / с друго́й стороны́ / во-пе́рвых / наприме́р / таки́м о́бразом):
Mavzu: «Смартфо́н для дете́й: за и про́тив»
(Bolalar uchun smartfon: tarafdor va qarshi)10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
Insho skeleti mashqi: Wisar AIdan bitta munozarali mavzu bersin (masalan «Жить в большо́м го́роде и́ли в ма́леньком?»). Siz uni faqat skelet bog'lovchilar bilan tuzing: С одно́й стороны́… во-пе́рвых… кро́ме того́… С друго́й стороны́… наприме́р… Таки́м о́бразом…. Har bir bog'lovchidan keyin bitta gap yozing. AI bog'lovchilar to'g'ri vazifada turibdimi va matn "tuzilgan"mi — tekshirsin.
Rang va o'lchov mashqi: AIdan 6 ta juft dalil bersin — ba'zilari teng, ba'zilari kuchayuvchi. Siz har biriga to'g'ri qo'shish bog'lovchisini tanlang: teng кро́ме того́, kuchayuvchi бо́лее того́. AI tanlovingizni izohlasin. Keyin AIdan bitta xulosa gapi bersin — siz uni таки́м о́бразом (fikr) yoki в ито́ге (voqea) bilan to'g'ri boshlang.
Og'zaki bahs mashqi: AI bilan bitta mavzuda rol o'yini o'ynang — biringiz "tarafdor", biringiz "qarshi". Har bir gapingizda kamida bitta bog'lovchi bo'lsin: e'tirozda одна́ко / напро́тив, dalil qo'shishda кро́ме того́, sababda де́ло в том, что, misol berishda наприме́р. Oxirida ikkovingiz таки́м о́бразом bilan muvozanatli xulosaga keling. AI bog'lovchilaringizni sanab, qaysi quti kam ishlatilganini aytsin.
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim): С одно́й стороны́, онла́йн-учёба удо́бна. С друго́й стороны́, она́ тре́бует дисципли́ны. Таки́м о́бразом, она́ подхо́дит не ка́ждому. (Bir tomondan, onlayn o'qish qulay. Ikkinchi tomondan, u intizom talab qiladi. Shunday qilib, u hammaga ham mos kelmaydi.)
Mashq 1: Во-пе́рвых, у него́ большо́й экра́н; Во-вторы́х, он бы́стро рабо́тает; Наконе́ц, он недо́рого сто́ит.
Mashq 2: Он хорошо́ поёт. Кро́ме того́, он игра́ет на гита́ре (teng dalil); Куре́ние вре́дно. Бо́лее того́, оно́ мо́жет уби́ть (kuchayish); Кварти́ра све́тлая. Кро́ме того́, она́ в це́нтре (teng dalil).
Mashq 3: С одно́й стороны́, путеше́ствия расширя́ют кругозо́р; С друго́й стороны́, они́ сто́ят до́рого.
Mashq 4: Мы взве́сили все за и про́тив. Таки́м о́бразом, реше́ние при́нято (fikrlarni umumlashtirish); Он мно́го рабо́тал, сле́довательно, он заслужи́л о́тдых (mantiqiy A B); Спо́рили до́лго, но в ито́ге договори́лись (voqealar natijasi). (Izoh: bu misollarda таки́м о́бразом va в ито́ге ba'zan o'zaro almashishi ham mumkin, lekin сле́довательно faqat qat'iy mantiqiy natijaga mos.)
Mashq 5 (namuna): Спорт поле́зен, наприме́р, он укрепля́ет здоро́вье; Рабо́та была́ тру́дной. Одна́ко мы её зако́нчили в срок; Цены́ вы́росли. В связи́ с э́тим мы измени́ли план.
Mashq 6: С одно́й стороны́, э́то удо́бно davomini qo'shing: С друго́й стороны́, э́то до́рого (juft konstruksiya to'liq bo'lishi shart); Во-пе́рвых, э́то дёшево (defis bilan!); Он до́брый. Кро́ме того́, он высо́кий (teng dalil — бо́лее того́ emas); Одна́ко мы победи́ли (gap boshida vergulsiz).
Mashq 7 (namuna javob): С одно́й стороны́, смартфо́н поле́зен де́тям: во-пе́рвых, роди́тели всегда́ на свя́зи, кро́ме того́, ребёнок мо́жет учи́ться онла́йн. С друго́й стороны́, есть ри́ски. Наприме́р, де́ти прово́дят у экра́на сли́шком мно́го вре́мени. Таки́м о́бразом, смартфо́н ну́жен, но с разу́мными ограниче́ниями. (Bir tomondan, smartfon bolalarga foydali: birinchidan, ota-onalar doim aloqada, bundan tashqari, bola onlayn o'qishi mumkin. Ikkinchi tomondan, xatarlar bor. Masalan, bolalar ekran oldida juda ko'p vaqt o'tkazadi. Shunday qilib, smartfon kerak, lekin oqilona cheklovlar bilan.)
12. Xulosa va keyingi dars
- Bog'lovchi so'zlar (ввóдные слова́) fikringizni tuzilgan, mantiqiy, boshqariladigan qiladi — ular oddiy gaplar ro'yxatini inshoga aylantiradi. Bu — B1 dan B2 ga o'tishning kaliti.
- Olti quti — olti vazifa: KETMA-KETLIK (во-пе́рвых, во-вторы́х, наконе́ц), QO'SHISH (кро́ме того́, бо́лее того́), QARAMA-QARSHILIK (с одно́й стороны́… с друго́й стороны́, одна́ко, напро́тив), MISOL (наприме́р, в ча́стности), XULOSA (таки́м о́бразом, в ито́ге, сле́довательно), KUCHAYTIRISH/SABAB (безусло́вно, де́ло в том, что).
- Juft konstruksiya с одно́й стороны́… с друго́й стороны́ — munozarali mavzuning yuragi: har doim ikkala yarmini ishlating, u fikringizni muvozanatli qiladi.
- Nozik farqlar: кро́ме того́ (teng dalil) бо́лее того́ (kuchayuvchi); таки́м о́бразом (fikrlarni umumlashtirish) в ито́ге (voqealar natijasi); наприме́р (ihtiyoriy misol) в ча́стности (aniq holat).
- Uslub: одна́ко (rasmiy но), сле́довательно (ilmiy natija) — yozma inshoga; зна́чит, к тому́ же — og'zaki bahsga ko'proq mos. Lekin fikr tuzilishi ikkalasida bir xil.
- Talaffuz: того́ ichida "г v" (кро́ме того́ "króme-tavó"); uzun bog'lovchilarni bir nafasda tekis ayting.
- Kuchaytirish so'zlarini o'lchov bilan ishlating — har gapda takrorlash ta'sirini yo'qotadi.
Keyingi dars — B1 — 32-dars: Funksional — rasmiy email va ariza yozish (официа́льное письмо́, заявле́ние). Bugun siz fikrni tuzilgan qilishni o'rgandingiz — bu bog'lovchilar rasmiy yozishmada yanada zarur. Keyingi darsda siz rasmiy email va ariza (заявле́ние) tuzilishini o'rganasiz: murojaat (Уважа́емый…), asosiy qism (aynan bugungi во-пе́рвых, кро́ме того́, в связи́ с э́тим bilan), iltimos va yakunlash (С уваже́нием…). Bugungi bog'lovchilar o'sha rasmiy matnning "ip"i bo'lib, arizangizni professional va ishonarli qiladi.
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!