B1 — 21-dars: To'ldiruvchi ergash gaplar (изъясни́тельные прида́точные) — что, что́бы, ли
B1 — O'RTA · 21-dars
1. Dars nomi va maqsad
A2 darajada (24-dars) siz что bog'lovchisi bilan ilk bor tanishgan edingiz: Я ду́маю, что он до́ма ("Menimcha, u uyda"). O'shanda bir muhim narsani o'rgandingiz — fikr, gap, bilish fe'llaridan keyin что ikkinchi gapni ulaydi va oldida doim vergul turadi. Keyinroq что́бы ni ham ko'rdingiz (17-dars, maqsad): Я хочу́, что́бы ты пришёл ("Sen kelishingni xohlayman"). Bu ikki bog'lovchi — bugungi darsning poydevori.
Endi biz ularni bir joyga to'plab, ular tashkil qiladigan yaxlit hodisani — to'ldiruvchi ergash gap (изъясни́тельное прида́точное) ni ochamiz. Bu shunday ergash gapki, u bosh gapdagi fe'l yoki otning ma'nosini to'ldiradi, ya'ni "nimani?", "nima haqida?" degan savolga javob beradi. Solishtiring — bosh gap "yarim ochiq" turibdi, ergash gap uni "to'ldiradi":
Я зна́ю... (nimani?) Я зна́ю, что он придёт. — Bilaman... uning kelishini.
Я хочу́... (nimani?) Я хочу́, что́бы он пришёл. — Xohlayman... uning kelishini.
Я не зна́ю... (nimani?) Я не зна́ю, придёт ли он. — Bilmayman... u keladimi-yo'qmi.Uchala gap ham bir xil predmet haqida — "uning kelishi" — lekin uch xil ohang bilan: birinchisi fakt (aniq bilaman), ikkinchisi istak (xohlayman, hali bo'lgani yo'q), uchinchisi noaniqlik (bilmayman, shubhadaman). Va aynan shu uch ohang uch xil bog'lovchini tanlaydi: что (fakt), что́бы (istak), ли (noaniqlik/savol). Bu dars oxirida siz:
- fe'l ma'nosiga qarab что / что́бы / ли dan to'g'risini tanlaysiz;
- что (fakt) va что́бы (istak) ning eng chalkash farqini — qaysi fe'l qaysi bog'lovchini "chaqiradi" — mustahkam ajratasiz;
- что́бы dan keyin doim o'tgan zamon shakli qo'yish qoidasini avtomatlashtirasiz;
- bilvosita (ichki) savolni ли orqali quyasiz: Спроси́, есть ли у него́ вре́мя;
- vergul qoidasini yangi holatlarda qo'llaysiz.
2. Avvalgi darajadan takror (что / что́бы)
Bugungi hamma narsa ikki eski tanish ustiga quriladi — ularni bir daqiqada tiklaymiz.
что (urg'usiz!) = o'zbekcha "...ligini / ...ini / deb". Fikr va bilish fe'llaridan keyin fakt ni bayon qiladi:
Я ду́маю, что э́то пра́вда. — Menimcha, bu rost. (rostLIGINI o'ylayman)
Он сказа́л, что придёт. — U kelishini aytdi.что́бы (что + бы) = o'zbekcha "...ini (xohlash) / ...sin deb". Istak, iltimos, talab fe'llaridan keyin keladi va undan keyin o'tgan zamon shakli turadi:
Я хочу́, что́бы ты пришёл. — Sen kelishingni xohlayman. (келишни emas — пришёл!)| Bog'lovchi | O'zbekcha | Ohang | Keyin nima keladi? |
|---|---|---|---|
| что | ...ligini / deb | FAKT (aniq, bor narsa) | oddiy fe'l (har zamon) |
| что́бы | ...ini xohlash / ...sin | ISTAK (hali yo'q, xohlanadi) | DOIM o'tgan zamon shakli |
Muhim bog'lanish: A2 da siz что́бы ni maqsad ("uchun": Учу́сь, что́бы знать) ma'nosida ko'rgan edingiz. Bugun uning ikkinchi vazifasi — istakni to'ldirish (Хочу́, что́бы знал) diqqat markazida. Ikkalasida ham что́бы dan keyin qoida bir xil: bir ega bo'lsa infinitiv (хочу́ знать), boshqa ega bo'lsa o'tgan shakl (хочу́, что́бы он знал). Bugun asosan boshqa ega holatini chuqurlashtiramiz.
Va A2 dan oltin qoida — bugun ham istisnosiz amal qiladi: rus tilida ergash gap doim vergul bilan ajratiladi. To'ldiruvchi ergash gapda bu qoida ayniqsa qat'iy.
3. Asosiy tushuntirish
3.1. To'ldiruvchi ergash gap nima? (nimani? nima haqida?)
To'ldiruvchi ergash gap (изъясни́тельное прида́точное) — bosh gapdagi bir so'zning (odatda fe'lning) ma'nosini to'ldiradigan, uni yakunlaydigan ergash gap. Nomi ham shundan: изъясни́ть — "tushuntirmoq, izohlamoq". U qanday savolga javob berishini bilib olsangiz, uni har doim taniysiz:
BOSH GAP + что / что́бы / ли + TO'LDIRUVCHI GAP
Я зна́ю + что + он придёт.
Bilaman + (nimani?) + uning kelishini.To'ldiruvchi gap "что? (nimani?)", "о чём? (nima haqida?)" degan savolga javob beradi. Bosh gapdagi fe'lga savol bering:
Я зна́ю (ЧТО?) — что он придёт. — Bilaman (nimani?) — uning kelishini.
Я ду́маю (О ЧЁМ?) — что он прав. — O'ylayman (nima haqida?) — uning haqligini.
Я не уве́рен (В ЧЁМ?) — придёт ли он. — Ishonchim yo'q (nimaga?) — u keladimi-yo'qmi.Bunday gaplarni qaysi fe'llar chaqiradi? Ma'no bo'yicha to'rt guruh — barchasi ongli faoliyat, "boshda kechadigan" fe'llar:
BILISH/FIKR: знать, ду́мать, счита́ть, понима́ть, по́мнить, ве́рить
NUTQ: говори́ть, сказа́ть, отвеча́ть, писа́ть, обеща́ть, сообщи́ть
HIS/IDROK: ви́деть, слы́шать, чу́вствовать, замеча́ть
ISTAK/TALAB: хоте́ть, жела́ть, проси́ть, тре́бовать, сове́товать, приказа́тьAna shu fe'llardan qaysi biri kelishiga qarab bog'lovchi tanlanadi — buni endi ochamiz.
3.2. ЧТО — FAKT (bor, aniq narsani bayon qiladi)
что (urg'usiz) = o'zbekcha "...ligini / ...ini / deb". U fakt ni, ya'ni gapiruvchi haqiqat deb bilgan narsani bayon qiladi. Uni bilish, fikr, nutq, idrok fe'llari chaqiradi:
[FAKT FE'LI], что [FAKT MAZMUNI]
Я зна́ю, что он придёт.
Bilaman, u kelishini. (u kelaDI — men buni fakt deb bilaman)Я ду́маю, что она́ права́. — Menimcha, u haqli. (haqliLIGINI o'ylayman)
Он сказа́л, что уже́ ко́нчил рабо́ту. — U ishni tugatganini aytdi.
Я ви́жу, что ты уста́л. — Charchaganingni ko'ryapman.
Мы слы́шали, что за́втра бу́дет дождь. — Ertaga yomg'ir bo'lishini eshitdik.
Я уве́рен, что всё полу́чится. — Hammasi yaxshi bo'lishiga ishonaman.
Хорошо́, что ты позвони́л. — Qo'ng'iroq qilganing yaxshi bo'ldi.E'tibor bering — что dan keyingi fe'l istalgan zamonda bo'lishi mumkin (придёт — kelasi, ко́нчил — o'tgan, права́ — hozirgi): chunki fakt o'tmishda ham, hozirda ham, kelajakda ham bo'lishi mumkin. Bosh gap fe'li faktning borligini tasdiqlaydi.
Kalit belgisi: что — "kamera" kabi. U bor narsani qayd etadi: bilaman, ko'raman, aytaman, o'ylayman. Gap haqiqatan sodir bo'lgan yoki bo'ladigan narsa haqida. O'zbekchada bu ko'pincha "...ligini" qo'shimchasi bilan chiqadi: bilaman kelishini, ko'raman charchaganini, aytdi tugatganini.
3.3. ЧТО́БЫ — ISTAK (hali yo'q, xohlanadigan narsani bildiradi)
что́бы = o'zbekcha "...ini (xohlash) / ...sin deb". U fakt emas, balki gapiruvchining istagi, iltimosi, talabi ni bildiradi — ya'ni hali sodir bo'lmagan, lekin sodir bo'lishi xohlanadigan narsa. Uni istak/talab fe'llari chaqiradi:
[ISTAK FE'LI], что́бы [XOHLANGAN NARSA — O'TGAN SHAKL]
Я хочу́, что́бы ты пришёл.
Xohlayman, sen kelishingni. (hali kelgani yo'q — men xohlayman)Bu yerda eng muhim texnik qoida: что́бы dan keyin fe'l DOIM o'tgan zamon shaklida turadi — bosh gap qaysi zamonda bo'lishidan qat'i nazar:
Я хочу́, что́бы ты пришёл. — Kelishingni xohlayman. (хочу́ — hozirgi, lekin пришёл)
Я хоте́л, что́бы ты пришёл. — Kelishingni xohlagandim. (хоте́л — o'tgan, пришёл)
Я бу́ду проси́ть, что́бы ты пришёл. — Kelishingni so'rayman. (kelasi, baribir пришёл)DIQQAT: bu o'tmish haqida emas! пришёл bu yerda "keldi" degani emas — bu что́бы dan keyin talab qilinadigan maxsus shakl, chunki что́бы ichida бы zarrasi bor (что́бы = что + бы), бы esa doim o'tgan zamon shaklini oladi. Yana misollar:
Я прошу́, что́бы вы подожда́ли. — Kutib turishingizni so'rayman.
Учи́тель тре́бует, что́бы мы молча́ли. — O'qituvchi jim turishimizni talab qiladi.
Роди́тели хотя́т, что́бы я стал врачо́м. — Ota-onam shifokor bo'lishimni xohlaydi.
Она́ посове́товала, что́бы я отдохну́л. — U dam olishimni maslahat berdi.
Мы до́лжны сде́лать так, что́бы все бы́ли до́вольны. — Hammani rozi qiladigan qilib qilishimiz kerak.Bir ega ikki ega (A2 dan takror, muhim): agar xohlovchi va bajaruvchi bir odam bo'lsa что́бы ishlatilmaydi, oddiy infinitiv qo'yiladi: Я хочу́ прийти́ ("Kelmoqchiman" — xohlovchi ham, keluvchi ham men). Agar bajaruvchi boshqa odam bo'lsa что́бы + o'tgan shakl: Я хочу́, что́бы ты пришёл ("Sen kelishingni xohlayman"). Nazorat savoli: xohlovchi va bajaruvchi bir kishimi? Ha infinitiv. Yo'q что́бы + o'tgan shakl.
3.4. ЧТО vs ЧТО́БЫ — eng chalkash farq (fe'l guruhlari)
Bu — bugungi darsning markaziy qismi. Ikkala bog'lovchi ham "...ini" deb tarjima qilinishi mumkin, lekin ular butunlay boshqa ohang beradi va boshqa fe'llar chaqiradi. Qoida oddiy:
ФАКТ FE'LLARI что (bor narsani bilaman/aytaman/ko'raman)
ИСТАК FE'LLARI что́бы (bo'lishini xohlayman/so'rayman/talab qilaman)Fe'llarni ikki ustunga bo'lib yodlang — bu farqning kalitidir:
| ЧТО chaqiradi (FAKT) | ЧТО́БЫ chaqiradi (ISTAK) |
|---|---|
| знать (bilmoq) | хоте́ть (xohlamoq) |
| ду́мать (o'ylamoq) | жела́ть (istamoq) |
| говори́ть / сказа́ть (aytmoq) | проси́ть (so'ramoq) |
| счита́ть (hisoblamoq) | тре́бовать (talab qilmoq) |
| ви́деть (ko'rmoq) | приказа́ть (buyurmoq) |
| слы́шать (eshitmoq) | сове́товать (maslahat bermoq) |
| понима́ть (tushunmoq) | предлага́ть (taklif qilmoq) |
| ве́рить (ishonmoq) | наста́ивать (turib olmoq) |
Bir gapni ikki fe'l bilan solishtiring — farq yaqqol ko'rinadi:
Я зна́ю, что он пришёл. — Bilaman, u keldi. (FAKT — keldi, bu haqiqat)
Я хочу́, что́бы он пришёл. — Xohlayman, u kelsin. (ISTAK — hali kelgani yo'q)
Он сказа́л, что мы пошли́. — U bizni ketgan dedi. (FAKT — ketdik, bayon)
Он сказа́л, что́бы мы пошли́. — U bizga keting dedi. (BUYRUQ — iltimos/buyruq!)Oxirgi juftlik ayniqsa muhim: бир фе'л — сказа́ть — ikki xil bog'lovchi bilan ikki xil ma'no beradi! сказа́ть, что = "ma'lumot bermoq" (fakt). сказа́ть, что́бы = "buyurmoq, iltimos qilmoq" (istak). Chunki "aytmoq" ham xabar berishi, ham buyruq berishi mumkin:
Он сказа́л, что дверь закры́та. — U eshik yopiq deb aytdi. (FAKT: eshik yopiq)
Он сказа́л, что́бы дверь закры́ли. — U eshikni yoping dedi. (BUYRUQ: yopishsin!)Nazorat savoli — ikki soniyada tanlang: bosh gap fe'li bor narsani qayd etyaptimi (bilaman, ko'raman, aytaman-xabar) что. Yoki biror narsa bo'lishini istayaptimi (xohlayman, so'rayman, talab, buyruq) что́бы. Sinov: gapga "...bo'lsin / ...qilsin" degan istak yashiringanmi? Ha bo'lsa — что́бы. Yo'q, shunchaki bayon (bor narsa) bo'lsa — что.
3.5. ЛИ — NOANIQLIK va bilvosita savol (...mi? / ...yoki yo'q?)
ли = o'zbekcha "...mi? / ...yoki yo'qmi" — u noaniqlik, shubha, bilvosita (ichki) savol ni bildiradi. Gapiruvchi bilmaydi yoki so'ramoqchi. Uni не знать, спроси́ть, узна́ть, сомнева́ться, интересова́ться, прове́рить, посмотре́ть kabi fe'llar chaqiradi:
[NOANIQLIK FE'LI], [SO'Z] + ли [qolgan gap]
Я не зна́ю, придёт ли он.
Bilmayman, u keladimi. (kelishiga ishonchim yo'q)ли ning tuzilishi что/что́бы dan butunlay boshqacha — buni yaxshi yodlang:
ли hech qachon gap boshida turmaydi. U tekshirilayotgan (asosiy, urg'uli) so'zdan keyin turadi — odatda o'sha so'z ergash gap boshiga chiqariladi, keyin ли keladi:
придёт ли он придёт (asosiy so'z) + ли
есть ли вре́мя есть (asosiy so'z) + ли
зна́ешь ли ты зна́ешь + лиЯ не зна́ю, придёт ли он за́втра. — U ertaga keladimi, bilmayman.
Спроси́, есть ли у него́ вре́мя. — Uning vaqti bormi, so'ra.
Он не по́мнит, закры́л ли дверь. — Eshikni yopdimi-yo'qmi, eslolmaydi.
Интере́сно, пра́вда ли э́то. — Bu rostmi-yo'qmi, qiziq.
Прове́рь, рабо́тает ли интерне́т. — Internet ishlayaptimi, tekshir.
Я сомнева́юсь, смо́жем ли мы успе́ть. — Ulgura olamizmi, shubhalanaman.E'tibor bering — o'zbekchada bu "...mi" yuklamasi bilan chiqadi: keladimi, bormi, ishlayaptimi. Rus tilida esa aynan shu "mi" ni ли bajaradi, faqat u so'zdan keyin, gap ichida turadi.
Diqqat — ли va vergul: ли dan oldin vergul qo'yilmaydi (u so'zga yopishadi), lekin butun ergash gap oldida, ya'ni bosh gapdan keyin, vergul turadi: Я не зна́ю,* придёт ли он.* Vergul не зна́ю dan keyin, придёт dan oldin.
3.6. ЛИ vs savol so'zlari (где, кто, когда́...)
Muhim nozik nuqta: bilvosita savol ikki xil bo'ladi, va faqat bittasida ли kerak:
A) Ha/yo'q savoli (umumiy savol, "...mi?") ли kerak:
To'g'ridan-to'g'ri: Он придёт? — U keladimi?
Bilvosita: Я не зна́ю, придёт ли он. — U keladimi, bilmayman.B) Maxsus savol (savol so'zi bor: где, кто, что, когда́, как, почему́, ско́лько...) ли KERAK EMAS, savol so'zining o'zi bog'laydi:
To'g'ridan-to'g'ri: Где он? — U qayerda?
Bilvosita: Я не зна́ю, где он. — U qayerda, bilmayman. (ли yo'q!)Solishtiring:
Я не зна́ю, придёт ли он. — U KELADIMI, bilmayman. (ha/yo'q ли)
Я не зна́ю, когда́ он придёт. — U QACHON kelishini bilmayman. (когда́ bor ли yo'q)
Спроси́, есть ли биле́ты. — Chipta BORMI, so'ra. (ha/yo'q ли)
Спроси́, ско́лько сто́ят биле́ты. — Chipta QANCHA turishini so'ra. (ско́лько bor ли yo'q)Oddiy qoida: ergash gapda savol so'zi (где, кто, когда́, как, почему́, ско́лько, како́й...) bormi? Ha bo'lsa — ли kerak emas, o'sha so'z bog'laydi. Yo'q bo'lsa (savol shunchaki "...mi?") — ли shart. Nazorat: o'zbekcha savolda "qayerda / qachon / kim" bormi ( ли yo'q), yoki faqat "...mi" bormi ( ли kerak)?
3.7. Uch bog'lovchi — fe'l bilan bog'lash jadvali
To'ldiruvchi ergash gapda bog'lovchi fe'lga bog'liq. Quyidagi jadval — darsning "yuragi", uni yodlang:
| Fe'l ma'nosi | Namuna fe'llar | Bog'lovchi | Ohang | Misol |
|---|---|---|---|---|
| Bilish / fikr / nutq / idrok | знать, ду́мать, сказа́ть, ви́деть, слы́шать, счита́ть | что | fakt (bor) | Я зна́ю, что он здесь. |
| Istak / iltimos / talab / buyruq | хоте́ть, проси́ть, тре́бовать, сове́товать, приказа́ть | что́бы (+ o'tgan) | istak (xohlanadi) | Я хочу́, что́бы он был здесь. |
| Bilmaslik / savol / shubha (ha-yo'q) | не знать, спроси́ть, узна́ть, сомнева́ться, прове́рить | ли | noaniqlik | Я не зна́ю, здесь ли он. |
| Bilmaslik / savol (savol so'zi bilan) | не знать, спроси́ть, узна́ть | где/кто/когда́... (ли yo'q) | noaniqlik | Я не зна́ю, где он. |
3.8. Vergul qoidasi
To'ldiruvchi ergash gap doim bosh gapdan keyin keladi (uni to'ldiryapti, oldiga chiqolmaydi), shuning uchun vergul doim bog'lovchidan oldin, ya'ni bosh gap bilan ergash gap orasida turadi:
Я зна́ю ▸,◂ что он придёт.
Я хочу́ ▸,◂ что́бы он пришёл.
Я не зна́ю ▸,◂ придёт ли он.
Спроси́ ▸,◂ есть ли вре́мя.
Я не по́мню ▸,◂ где я оста́вил ключи́.Uch nozik nuqta:
- что́бы — bir so'z, vergul uni bo'lmaydi: Я хочу́,* что́бы...* ( хочу́ что́,* бы* — bunday emas!). Vergul butun что́бы dan oldin.
- ли — vergul olmaydi, u so'zga yopishadi: ..., придёт ли он (ли dan oldin va keyin vergul yo'q). Vergul faqat butun ergash gap oldida.
- Agar ergash gap ichida yana ergash gap bo'lsa (masalan uzun gap), har bir bog'lovchidan oldin alohida vergul — lekin bu B1 dan yuqori. Hozircha: har bir что / что́бы oldida bitta vergul, ли oldida vergulsiz, butun gap oldida vergul.
DIQQAT — vergulsiz yozish har doim xato: Я ду́маю что он до́ма () — vergul yo'q, xato. To'g'risi: Я ду́маю,* что он до́ма.* Qoidani mexanik yodlang: to'ldiruvchi ergash gap = bosh gapdan keyin darhol vergul.
3.9. Barcha bog'lovchilar — jamlangan jadval
| Bog'lovchi | O'zbekcha | Ohang | Fe'l guruhi | Keyin nima keladi |
|---|---|---|---|---|
| что | ...ligini / deb | FAKT | знать, ду́мать, сказа́ть, ви́деть | har zamondagi fe'l |
| что́бы | ...ini xohlash / ...sin | ISTAK | хоте́ть, проси́ть, тре́бовать | DOIM o'tgan shakl |
| ли | ...mi / ...yoki yo'q | NOANIQLIK (ha-yo'q) | не знать, спроси́ть, сомнева́ться | so'z + ли + gap |
| где/кто/когда́... | qayer/kim/qachon... | NOANIQLIK (maxsus) | не знать, спроси́ть | savol so'zi bog'laydi (ли yo'q) |
4. Misollar (ruscha + o'zbekcha tarjima)
что (FAKT — bilish/fikr/nutq/idrok):
Я зна́ю, что ты за́нят. — Band ekaningni bilaman.
Он ду́мает, что за́втра бу́дет тепло́. — U ertaga issiq bo'ladi deb o'ylaydi.
Врач сказа́л, что мне ну́жен о́тдых. — Shifokor menga dam kerakligini aytdi.
Я ви́жу, что вы всё по́няли. — Hammasini tushunganingizni ko'ryapman.
Мы наде́емся, что вы придёте. — Kelishingizga umid qilamiz.
Жаль, что так получи́лось. — Shunday bo'lgani achinarli.что́бы (ISTAK — xohlash/iltimos/talab/buyruq):
Я хочу́, что́бы все бы́ли здоро́вы. — Hamma sog' bo'lishini xohlayman.
Мама́ про́сит, что́бы я убра́л ко́мнату. — Onam xonani yig'ishtirishimni so'raydi.
Дире́ктор потре́бовал, что́бы отчёт сда́ли во́время. — Direktor hisobot o'z vaqtida topshirilishini talab qildi.
Я советую, что́бы ты отдохну́л. — Dam olishingni maslahat beraman.
Они́ хотя́т, что́бы мы верну́лись ра́ньше. — Ular erta qaytishimizni xohlaydi.
Он сказа́л, что́бы мы не опа́здывали. — U kechikmasligimizni aytdi. (buyruq-iltimos)ли (NOANIQLIK — ha/yo'q savol):
Я не зна́ю, придёт ли он на встре́чу. — U uchrashuvga keladimi, bilmayman.
Спроси́, свобо́ден ли за́втра врач. — Ertaga shifokor bo'shmi, so'ra.
Он сомнева́ется, пра́вильно ли посту́пил. — To'g'ri qildimi-yo'qmi, u shubhalanadi.
Прове́рьте, вклю́чен ли компью́тер. — Kompyuter yoqilganmi, tekshiring.
Интере́сно, понра́вилось ли им кино́. — Kino ularga yoqdimi, qiziq.Savol so'zi (ли yo'q — maxsus savol):
Я не зна́ю, где он живёт. — U qayerda yashashini bilmayman.
Спроси́, когда́ начина́ется уро́к. — Dars qachon boshlanishini so'ra.
Он не по́мнит, кто ему́ звони́л. — Unga kim qo'ng'iroq qilganini eslolmaydi.
Скажи́, ско́лько э́то сто́ит. — Bu qancha turishini ayt.E'tibor bering: har bir misolda bosh gap fe'li bog'lovchini belgiladi. знать, ду́мать, сказа́ть, ви́деть, наде́яться что (fakt). хоте́ть, проси́ть, тре́бовать, сове́товать что́бы (istak) + o'tgan shakl. не знать, спроси́ть, сомнева́ться, прове́рить ли (ha/yo'q) yoki savol so'zi (maxsus savol). Fe'lga qarab bog'lovchini "avtomatik" tanlashni mashq qiling.
5. Talaffuz bo'limi
- что (bog'lovchi) /shta/ — urg'usiz, tez o'tib ketadi: "shta". Solishtiring: что́ (savol) /shto/ — urg'uli, aniq "shto". Bog'lovchi что jumla ichida deyarli "yutib yuboriladi": Я зна́ю, что... "znáyu-shta".
- что́бы /SHTO-bı/ — urg'u boshda (што́-); bu yerda что urg'uli, shuning uchun aniq "што" ("o" saqlanadi). бы urg'usiz ergashadi: "shtó-bı". Bir so'zdek ayting.
- ли /li/ — juda qisqa, urg'usiz zarra. U o'zidan oldingi so'zga yopishadi va u bilan bir oqimda o'qiladi: придёт ли "pridyót-li", есть ли "yést-li".
- зна́ю /ZNA-yu/ — urg'u boshda: "znáyu". не зна́ю "ni-znáyu" (не urg'usiz "ni").
- хочу́ /xa-CHU/ — urg'u oxirda; "хо" urg'usiz "xa": "xachú", "xochu" emas.
- придёт /pri-DYOT/ — urg'u ё da (ё har doim urg'uli!): "pridyót". ё — "yo".
- спроси́ /spra-SI/ — urg'u oxirda; boshdagi "о" "a": "sprasí".
Ikki oltin talaffuz qoidasi bugun: (1) что ikki xil o'qiladi — bog'lovchi urg'usiz "shta" (Я зна́ю, что...), lekin что́бы ichida urg'uli "што" (chunki urg'u boshda). (2) ли — mustaqil emas, oldingi so'zga yopishib "so'z+li" bo'lib o'qiladi (придёт ли = "pridyót-li"). Uni alohida, to'xtab aytmang.
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| что | что | ...ligini / deb (fakt) | Я зна́ю, что он здесь. — Bu yerdaligini bilaman. |
| что́бы | что́-бы | ...ini xohlash / ...sin | Хочу́, что́бы ты пришёл. — Kelishingni xohlayman. |
| ли | ли | ...mi / ...yoki yo'q | Не зна́ю, придёт ли он. — Keladimi, bilmayman. |
| знать | знать | bilmoq | Я зна́ю, что э́то так. — Buni shundayligini bilaman. |
| ду́мать | ду́-мать | o'ylamoq | Ду́маю, что он прав. — Menimcha, u haqli. |
| счита́ть | счи-та́ть | hisoblamoq (fikrlamoq) | Я счита́ю, что э́то ва́жно. — Buni muhim deb hisoblayman. |
| хоте́ть | хо-те́ть | xohlamoq | Хочу́, что́бы ты знал. — Bilishingni xohlayman. |
| проси́ть | про-си́ть | so'ramoq, iltimos qilmoq | Прошу́, что́бы вы подожда́ли. — Kutishingizni so'rayman. |
| тре́бовать | тре́-бо-вать | talab qilmoq | Тре́бую, что́бы всё бы́ло гото́во. — Hammasi tayyor bo'lishini talab qilaman. |
| сове́товать | со-ве́-то-вать | maslahat bermoq | Сове́тую, что́бы ты отдохну́л. — Dam olishingni maslahat beraman. |
| приказа́ть | при-ка-за́ть | buyurmoq | Он приказа́л, что́бы мы ушли́. — Ketishimizni buyurdi. |
| спроси́ть | спро-си́ть | so'ramoq (savol) | Спроси́, есть ли вре́мя. — Vaqt bormi, so'ra. |
| узна́ть | уз-на́ть | bilib olmoq | Узна́й, откры́т ли магази́н. — Do'kon ochiqmi, bilib ol. |
| сомнева́ться | со-мне-ва́ть-ся | shubhalanmoq | Сомнева́юсь, придёт ли он. — Keladimi, shubhalanaman. |
| прове́рить | про-ве́-рить | tekshirmoq | Прове́рь, рабо́тает ли лифт. — Lift ishlayaptimi, tekshir. |
| наде́яться | на-де́-ять-ся | umid qilmoq | Наде́юсь, что всё хорошо́. — Hammasi yaxshi deb umid qilaman. |
| обеща́ть | о-бе-ща́ть | va'da bermoq | Он обеща́л, что помо́жет. — Yordam berishga va'da berdi. |
| уве́рен | у-ве́-рен | ishonchli (aminman) | Я уве́рен, что успе́ю. — Ulgurishimga aminman. |
Yodlash qoidasi: so'zlarni bog'lovchi bo'yicha uch ustunda yodlang: FAKT fe'llari (знать, ду́мать, счита́ть, сказа́ть что), ISTAK fe'llari (хоте́ть, проси́ть, тре́бовать, сове́товать что́бы), SAVOL/SHUBHA fe'llari (спроси́ть, узна́ть, сомнева́ться, прове́рить ли). Fe'lni ko'rgan zahoti bog'lovchi "o'zi keladigan" bo'lsin. Va bitta mexanik qoida: что́бы dan keyin doim o'tgan shakl.
7. Dialog
— Приве́т! Ты не зна́ешь, бу́дет ли за́втра собра́ние? — Salom! Ertaga yig'ilish bo'ladimi, bilmaysanmi?
— Я слы́шал, что его́ перенесли́ на пя́тницу. — Uni jumaga ko'chirishganini eshitdim.
— Пра́вда? А кто сказа́л? — Rostdanmi? Kim aytdi?
— Нача́льник. Он хо́чет, что́бы все прочита́ли отчёт до собра́ния. — Boshliq. U yig'ilishgacha hamma hisobotni o'qishini xohlaydi.
— По́нял. Я не уве́рен, успе́ю ли я его́ прочита́ть. — Tushundim. Uni o'qishga ulguramanmi, ishonchim yo'q.
— Не волну́йся. Я ду́маю, что вре́мени доста́точно. — Xavotir olma. Menimcha, vaqt yetarli.
— Слу́шай, а ты не спро́сишь, ну́жен ли докла́д от меня́? — Eshit, mendan ma'ruza kerakmi, so'ramaysanmi?
— Спрошу́. Но нача́льник проси́л, что́бы ка́ждый подгото́вил хотя́ бы вопро́с. — So'rayman. Lekin boshliq har kim hech bo'lmaganda bitta savol tayyorlashini so'radi.
— Хорошо́. Тогда́ прове́рю, рабо́тает ли при́нтер, и распеча́таю отчёт. — Yaxshi. Unda printer ishlayaptimi tekshiraman-da, hisobotni chop etaman.
— Отли́чно. Я уве́рен, что ты всё успе́ешь. — Zo'r. Hammasiga ulgurishingga aminman.E'tibor bering: bir dialogda uchala bog'lovchi ham bir necha marta ishlatildi va har biri o'z ohangida: что (fakt: слы́шал, что перенесли́; ду́маю, что доста́точно; уве́рен, что успе́ешь), что́бы (istak + o'tgan shakl: хо́чет, что́бы прочита́ли; проси́л, что́бы подгото́вил), ли (ha/yo'q savol: зна́ешь, бу́дет ли; уве́рен, успе́ю ли; ну́жен ли докла́д; рабо́тает ли при́нтер). что́бы прочита́ли — ikki ega (boshliq xohlaydi, hamma o'qiydi) o'tgan shakl.
8. Tipik xatolar + mini-mashq
что́бы o'rniga что ni istak fe'lidan keyin ishlatish: Я хочу́, что ты пришёл. Я хочу́, что́бы ты пришёл. Sabab: хоте́ть — istak fe'li, u что́бы ni chaqiradi. что faqat fakt fe'llari (знать, ду́мать) bilan. Sinov: gapda istak/iltimos bormi? Ha что́бы.
что́бы dan keyin infinitiv (boshqa ega bo'lganda): Я прошу́, что́бы вы подожда́ть. Я прошу́, что́бы вы подожда́ли. Sabab: что́бы dan keyin doim o'tgan shakl (подожда́ли), infinitiv emas. Infinitiv faqat bir ega bo'lganda va что́бы siz: Я хочу́ подожда́ть (o'zim kutmoqchiman).
ли ni gap boshiga qo'yish (o'zbekcha "...mi" o'rniga): Я не зна́ю, ли он придёт. Я не зна́ю, придёт ли он. Sabab: ли hech qachon ergash gap boshida turmaydi — u tekshirilayotgan so'zdan keyin keladi: придёт ли. Asosiy so'zni oldinga chiqaring, keyin ли.
Savol so'zi bilan ли ni ham qo'shish: Я не зна́ю, где ли он. Я не зна́ю, где он. Sabab: где, кто, когда́, ско́лько kabi savol so'zi bo'lsa, ли kerak emas — savol so'zining o'zi bog'laydi. ли faqat "...mi?" (ha/yo'q) savolida.
To'ldiruvchi ergash gap oldida vergulni tushirish: Я ду́маю что он до́ма. / Спроси́ есть ли вре́мя. Я ду́маю, что он до́ма. / Спроси́, есть ли вре́мя. Sabab: to'ldiruvchi ergash gap bosh gapdan doim vergul bilan ajratiladi — istisnosiz. Vergul что dan oldin, ли li gapda esa butun ergash gap oldida (не ли dan oldin).
Mini-mashq (og'zaki): quyidagi bosh gaplarni to'ldiring — fe'lga qarab что, что́бы yoki ли tanlang va gapni yakunlang:
Я зна́ю... / Я хочу́... / Я не зна́ю (...придёт...)
(Javoblar 11-bo'limda.)
9. Mashqlar
Mashq 1. Fe'lga qarab что yoki что́бы ni qo'ying:
Я ду́маю, ___ он прав.
Я хочу́, ___ ты был сча́стлив.
Он сказа́л, ___ уже́ ко́нчил.
Мама́ про́сит, ___ я помы́л посу́ду.Mashq 2. что́бы + to'g'ri shakl (qavsdagi fe'lni o'tgan shaklga qo'ying):
Я хочу́, что́бы ты ___ (прийти́) во́время.
Учи́тель тре́бует, что́бы мы ___ (молча́ть).
Она́ проси́ла, что́бы я ___ (помо́чь) ей.
Роди́тели хотя́т, что́бы дочь ___ (стать) врачо́м.Mashq 3. ли kerakmi yoki savol so'zi (где/когда́/кто) yetarlimi? Bo'sh joyni to'ldiring:
Я не зна́ю, придёт ___ он. (ha/yo'q)
Я не зна́ю, ___ он живёт. (qayerda)
Спроси́, есть ___ у них биле́ты. (ha/yo'q)
Спроси́, ___ начина́ется фильм. (qachon)Mashq 4. что / что́бы / ли — uchtasidan to'g'risini tanlang:
Я слы́шал, ___ конце́рт отмени́ли.
Я не уве́рен, смогу́ ___ я прийти́.
Дире́ктор потре́бовал, ___ отчёт сда́ли сего́дня.
Прове́рь, ___ закры́та дверь.Mashq 5. Bilvosita gapga aylantiring (qavsdagi bog'lovchi bilan). Namuna: Он спроси́л: «Ты придёшь?» (ли) Он спроси́л, приду́ ли я.
Он сказа́л: «Я уста́л». (что)
Она́ попроси́ла: «Помоги́ мне». (что́бы)
Я спроси́л: «У тебя́ есть вре́мя?» (ли)
Учи́тель сказа́л: «Откро́йте кни́ги». (что́бы)Mashq 6. Xatoni toping va to'g'rilang:
Я хочу́, что ты пришёл.
Я прошу́, что́бы вы подожда́ть.
Я не зна́ю, ли он до́ма.
Я ду́маю что за́втра бу́дет дождь.Mashq 7. Savolga to'liq javob bering (ruschada, to'ldiruvchi ergash gap bilan):
Что ты ду́маешь о фи́льме? (— menimcha, u qiziqarli — что)
Чего́ ты хо́чешь от меня́? (— vaqtida kelishingni — что́бы)
Ты зна́ешь, придёт ли Ива́н? (— bilmayman, keladimi-yo'qmi)10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
что / что́бы farqi: Wisar AIdan 8 ta bosh gap boshi berishni so'rang — yarmi fakt fe'li bilan (Я зна́ю..., Он сказа́л..., Я ви́жу...), yarmi istak fe'li bilan (Я хочу́..., Мама́ про́сит..., Дире́ктор тре́бует...). Siz har birini to'g'ri bog'lovchi bilan yakunlang: fakt что, istak что́бы + o'tgan shakl. AI bog'lovchi va fe'l shaklini tekshirsin.
ли mashqi: AIdan 6 ta oddiy "ha/yo'q" savolini bersin (masalan: Он до́ма? Есть биле́ты? Рабо́тает лифт?). Siz har birini Я не зна́ю... yoki Спроси́... bilan boshlab, ли orqali bilvosita gapga aylantiring (Я не зна́ю, до́ма ли он). Keyin AIdan 3 ta savol so'zli savol (Где он? Когда́? Кто?) bersin — ularni ли siz aylantiring. AI ли kerak/kerakmasligini tekshirsin.
Ko'chirma o'zlashtirma: AIdan 6 ta ko'chirma gap bersin — ikkitasi xabar («Я приду́»), ikkitasi iltimos/buyruq («Помоги́!»), ikkitasi savol («Ты готов?»). Siz har birini o'zlashtirma gapga aylantiring: xabar что, iltimos что́бы, savol ли. Bu — keyingi 22-darsning to'g'ridan-to'g'ri tayyorgarligi. AI natijani baholasin.
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim, namuna): Я зна́ю, что он придёт. / Я хочу́, что́бы он пришёл. / Я не зна́ю, придёт ли он.
Mashq 1: Я ду́маю, что он прав (fakt); Я хочу́, что́бы ты был сча́стлив (istak); Он сказа́л, что уже́ ко́нчил (fakt-xabar); Мама́ про́сит, что́бы я помы́л посу́ду (istak).
Mashq 2: ...что́бы ты пришёл во́время; ...что́бы мы молча́ли; ...что́бы я помо́г ей; ...что́бы дочь ста́ла врачо́м. (Barchasi o'tgan shakl, chunki bosh gapdagidan boshqa ega.)
Mashq 3: Я не зна́ю, придёт ли он (ha/yo'q ли); Я не зна́ю, где он живёт (savol so'zi ли yo'q); Спроси́, есть ли у них биле́ты (ha/yo'q ли); Спроси́, когда́ начина́ется фильм (savol so'zi ли yo'q).
Mashq 4: Я слы́шал, что конце́рт отмени́ли (fakt); Я не уве́рен, смогу́ ли я прийти́ (shubha, ha/yo'q ли); Дире́ктор потре́бовал, что́бы отчёт сда́ли сего́дня (talab что́бы); Прове́рь, ли... — diqqat: Прове́рь, закры́та ли дверь (asosiy so'z oldinda, keyin ли).
Mashq 5: Он сказа́л, что уста́л; Она́ попроси́ла, что́бы я помо́г ей; Я спроси́л, есть ли у него́ вре́мя; Учи́тель сказа́л, что́бы мы откры́ли кни́ги.
Mashq 6: Я хочу́, что́бы ты пришёл (istak что́бы, что emas); Я прошу́, что́бы вы подожда́ли (o'tgan shakl, infinitiv emas); Я не зна́ю, до́ма ли он (ли so'zdan keyin, gap boshida emas); Я ду́маю**,** что за́втра бу́дет дождь (vergul kerak).
Mashq 7 (namuna javoblar): — Я ду́маю, что фильм интере́сный. / — Я хочу́, что́бы ты пришёл во́время. / — Я не зна́ю, придёт ли Ива́н.
12. Xulosa va keyingi dars
- To'ldiruvchi ergash gap (изъясни́тельное прида́точное) bosh gapdagi fe'l/ot ma'nosini to'ldiradi va "nimani? nima haqida?" savoliga javob beradi. Bog'lovchi bosh gap fe'liga bog'liq.
- что (...ligini / deb) — FAKT. Bilish, fikr, nutq, idrok fe'llaridan keyin: знать, ду́мать, сказа́ть, ви́деть Я зна́ю, что он придёт. Keyin har zamondagi fe'l.
- что́бы (...ini xohlash / ...sin) — ISTAK. Istak, iltimos, talab, buyruq fe'llaridan keyin: хоте́ть, проси́ть, тре́бовать, сове́товать Я хочу́, что́бы он пришёл. Keyin DOIM o'tgan shakl. Bir ega bo'lsa — что́бы siz infinitiv (хочу́ прийти́).
- ли (...mi / ...yoki yo'q) — NOANIQLIK, bilvosita savol. не знать, спроси́ть, сомнева́ться, прове́рить Я не зна́ю, придёт ли он. ли so'zdan keyin, gap boshida emas. Savol so'zi (где, кто, когда́...) bo'lsa — ли kerak emas.
- VERGUL: to'ldiruvchi ergash gap doim bosh gapdan vergul bilan ajratiladi. Vergul что / что́бы dan oldin; ли dan oldin emas, butun ergash gap oldida.
Keyingi dars — B1 — 22-dars: Ko'chirma va o'zlashtirma gap (прямая и косвенная речь). Bugun siz aslida o'zlashtirma gapning poydevorini qo'ydingiz. Keyingi darsda birovning so'zini ko'chirma gap (прямая речь: Он сказа́л: «Я приду́») dan o'zlashtirma gap (косвенная речь: Он сказа́л, что придёт) ga o'tkazishni to'liq o'rganamiz. U yerda bugungi uch bog'lovchi asosiy qurol bo'ladi: xabar что («Я приду́» что придёт), iltimos/buyruq что́бы («Помоги́!» что́бы помо́г), savol ли yoki savol so'zi («Придёшь?» придёт ли). Bugun sinagan olmosh va zamon almashuvi (я он, приду́ придёт) u yerda tizimga tushadi.
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!