WisarWisar
Rus tili kursi/B1 Orta19 daqiqa

B1 — 22-dars: Ko'chirma va o'zlashtirma gap (прямáя и кóсвенная речь) — to'g'ri gapni o'zlashtirmaga aylantirish

B1 — O'RTA · 22-dars


1. Dars nomi va maqsad

Tasavvur qiling: do'stingiz sizga bir gap aytdi — «Я приду́ за́втра» ("Ertaga kelaman"). Endi siz buni uchinchi bir kishiga yetkazmoqchisiz. Ikki yo'l bor:

  • Aynan uning so'zini takrorlaysiz, tirnoq ichida: Он сказáл: «Я приду́ за́втра». — bu ko'chirma gap (прямáя речь).
  • O'z tilingizdan qayta hikoya qilasiz, bog'lovchi bilan: Он сказáл, что придёт за́втра. — bu o'zlashtirma gap (кóсвенная речь).

Diqqat bering: ikkinchi variantda олмош o'zgardiя ("men") emas, он ("u"), va fe'l ham приду́ dan придёт ga aylandi. Aynan shu o'zgarishlar — bugungi darsning yuragi.

O'tgan darslarda (17–21-darslar) siz ergash gap bog'lovchilarini — что (darak), что́бы (maqsad/buyruq), ли (savol) — alohida-alohida o'rgandingiz. Bugun ular birlashadi: aynan shu uchta bog'lovchi o'zlashtirma gapni yasashning uchta kalitidir. Ya'ni bugungi dars — o'sha bog'lovchilarning amaliy qo'llanmasi.

Dars oxirida siz:

  • ko'chirma gapni (прямáя речь) o'zlashtirma gapga (кóсвенная речь) to'g'ri aylantirasiz — darak, buyruq, savol turlarini alohida;
  • олмош va shaxsni to'g'ri almashtirasiz (я он, мой его́, ты я);
  • rus tilining eng muhim "yengilligini" — zamon MOSLASHMASligini (ingliz tilidagi backshift YO'Q!) — o'zlashtirasiz;
  • savolni ikki xil — so'roq so'zli (где, когда́) va ha/yo'q savol (ли) — o'zlashtirasiz;
  • сказáть, спроси́ть, попроси́ть, отвéтить, предложи́ть fe'llarini o'z o'rnida ishlatasiz.

Urg'u belgisi: urg'uli unlini ´ bilan ko'rsatamiz — сказáл, спроси́л. Yozuvda bu belgi qo'yilmaydi, lekin to'g'ri talaffuz uchun zarur.


2. Avvalgi darslardan takror (что / что́бы / ли)

Bugungi hamma narsa uchta bog'lovchiga tayanadi. Ularni bir daqiqada tiklaymiz.

a) что — darak (fakt) ergash gapi. Biror narsani "aytish, bilish, o'ylash" faktini bog'laydi:

text
Я зна́ю, что он до́ма.        — Bilaman, u uyda.
Он сказáл, что придёт.        — U kelishini aytdi.

b) что́бы — maqsad yoki buyruq/iltimos ergash gapi. Bunda kesim doim o'tgan zamon shaklida turadi:

text
Я хочу́, что́бы ты пришёл.       — Kelishingni xohlayman.
Он проси́л, что́бы мы помогли́.  — U bizni yordam berishimizni so'radi.

c) ли — ha/yo'q savolining ergash gapi ("...mi" degan shubha/savol):

text
Я не зна́ю, придёт ли он.      — Keladimi-yo'qmi, bilmayman.
Он спроси́л, до́ма ли я.        — Uyda ekanimni so'radi.
Bog'lovchi Ma'nosi Nimani bog'laydi
что ...ligini (fakt) darak, xabar
что́бы ...ishini (+ o'tgan zamon) buyruq, iltimos, xohish
ли ...mi (ha/yo'q savol) shubhali savol

Muhim bog'lanish: bugun bu uch bog'lovchi bitta tizimga birlashadi. Darak gapni o'zlashtirsangiz что. Buyruq ni o'zlashtirsangiz что́бы. Ha/yo'q savolni o'zlashtirsangiz ли. So'roq so'zli savolni esa (где, когда́, кто) o'sha so'roq so'zning o'zi bog'laydi. Endi bularning har birini alohida ko'ramiz.


3. Asosiy tushuntirish

3.1. Ikki tushuncha — прямáя речь va кóсвенная речь

ПРЯМА́Я РЕЧЬ (ko'chirma gap) — so'zlovchining so'zi aynan, o'zgarishsiz, tirnoq (кавы́чки «...») ichida beriladi. Yozuvda maxsus tinish belgilari bor:

text
    [Muallif so'zi]:  «[Aynan aytilgan gap]».
    Он сказáл:  «Я рабóтаю здесь».
    U aytdi:    "Men shu yerda ishlayman".

КÓСВЕННАЯ РЕЧЬ (o'zlashtirma gap) — o'sha so'z qayta hikoya qilinadi, tirnoqsiz, bog'lovchi bilan qo'shma gapga aylanadi:

text
    [Muallif so'zi]  [bog'lovchi]  [qayta hikoya].
    Он сказáл,       что            он рабóтает здесь.
    U aytdi,         (bunda)        u shu yerda ishlashini.

Solishtiring — bir voqea, ikki shakl:

text
ПРЯМА́Я:    Áнна сказáла: «Я живу́ в Москвé».      — aynan Annaning og'zidan
КÓСВЕННАЯ:  Áнна сказáла, что онá живёт в Москвé.  — biz uning haqida hikoya qilamiz

E'tibor bering, aylanishda uch narsa o'zgardi: (1) tirnoq yo'qoldi, что paydo bo'ldi; (2) я онá (olmosh); (3) живу́ живёт (fe'l shaxsi). Bular — barcha aylanishlarda takrorlanadigan uch qadam.

3.2. ENG MUHIM QOIDA: rus tilida zamon MOSLASHMAYDI

Agar siz ingliz tilini bilsangiz, u yerda o'zlashtirma gapda zamon orqaga suriladi (backshift): "I work" He said that he worked. Rus tilida bunday narsa YO'Q!

Rus tilida asl gapdagi zamon o'zgarmaydi — qanday bo'lsa, shundayligicha qoladi. Faqat olmosh va shaxs o'zgaradi:

text
ПРЯМА́Я:    Он сказáл: «Я рабóтаю».   (hozirgi zamon)
КÓСВЕННАЯ:  Он сказáл, что он рабóтает. (HALI HAM hozirgi zamon!)
             zamon o'zgarmadi, faqat я  он, рабóтаю  рабóтает

Kelasi va o'tgan zamonlarda ham xuddi shunday — asl zamon saqlanadi:

text
«Я приду́» (kelasi)   Он сказáл, что он придёт.     (kelasi qoladi)
«Я был там» (o'tgan)  Он сказáл, что он был там.     (o'tgan qoladi)

Oltin qoida: o'zlashtirma gapga aylantirganda fe'l zamonini o'zgartirmang — faqat olmosh (яон, тыя) va shunga bog'liq fe'l shaxsini (рабóтаюрабóтает) moslang. Bu — rus tilini ingliz tilidan ancha osonlashtiradigan nuqta. Ingliz "backshift" odatini butunlay unuting.

3.3. Olmosh va shaxsning o'zgarishi — asosiy mexanizm

Aylantirishda eng ko'p e'tibor talab qiladigan narsa — olmoshlar. Kim gapiryapti, kim haqida gapiryapti — shunga qarab olmosh almashadi. Asosiy naqsh:

Ko'chirma gapda O'zlashtirmada Nega
я (so'zlovchi o'zi haqida) он / онá endi biz u haqida gapiramiz
ты (so'zlovchi tinglovchiga) я yoki kontekst endi tinglovchi — "men" bo'lishi mumkin
мы они́ yoki мы kontekstga qarab
мой (egalik) его́ / её "uning" ma'nosida
твой мой kontekstga qarab
text
«Я потеря́л свой биле́т».  Он сказáл, что (он) потеря́л свой биле́т.  (яон)
«Ты мне помóг».           Он сказáл, что я ему́ помóг.                (тыя, мнеему́)
«Э́то моя́ кни́га».         Онá сказáла, что э́то её кни́га.            (моя́её)

Amaliy maslahat: aylantirishdan oldin har doim bitta savol bering — "Kim kimga aytyapti?" Javobga qarab я kimga, ты kimga aylanishini aniqlang. Rus tilida ega ko'pincha tushib qoladi (что придёт), chunki fe'l shakli shaxsni ko'rsatib turadi — bu tabiiy va to'g'ri.

3.4. 1-TUR: DARAK gapni o'zlashtirish ЧТО

Asl gap oddiy xabar, darak (nuqta bilan tugaydigan) bo'lsa — что bog'lovchisi ishlatiladi. Bu — eng oddiy va eng ko'p uchraydigan hol:

text
    ПРЯМА́Я:    ... : «[DARAK GAP]».
    КÓСВЕННАЯ:  ... , что [o'zgargan olmosh bilan darak gap].
text
«Я живу́ в Ташкéнте».   Он сказáл, что он живёт в Ташкéнте.
«Мы уже́ гото́вы».       Они́ сказáли, что они́ уже́ гото́вы.
«Уро́к начина́ется».     Учи́тель сказáл, что уро́к начина́ется.
«Я всё понял».          Он отвéтил, что он всё понял.

Ishlatiladigan fe'llar: сказáть (aytmoq), отвéтить (javob bermoq), сообщи́ть (xabar bermoq), написáть (yozmoq), объясни́ть (tushuntirmoq).

3.5. 2-TUR: BUYRUQ / iltimosni o'zlashtirish ЧТО́БЫ + o'tgan zamon

Asl gap buyruq mayli (Приди́! Помоги́! Не опáздывай!) bo'lsa — o'zlashtirmada что́бы ishlatiladi, va uning kesimi doim o'tgan zamon shaklida turadi (garchi buyruq kelajakka qaratilgan bo'lsa ham!):

text
    ПРЯМА́Я:    ... : «[BUYRUQ]!»
    КÓСВЕННАЯ:  ... , что́бы [ega] [FE'L O'TGAN ZAMON].
text
«Приди́ вóвремя!»       Он сказáл, что́бы я пришёл вóвремя.
«Помоги́те мне!»         Он попроси́л, что́бы мы помогли́ ему́.
«Не опáздывай!»         Онá попроси́ла, что́бы я не опáздывал.
«Закрóйте окнó».        Учи́тель сказáл, что́бы мы закры́ли окнó.

Diqqat: приди́ что́бы я пришёл (o'tgan zamon пришёл!), помоги́те что́бы мы помогли́ (помогли́). Bu — 21-darsdagi что́бы + o'tgan zamon qoidasining aynan o'zi.

Ishlatiladigan fe'llar: попроси́ть (iltimos qilmoq), сказáть (buyruq ma'nosida), велéть (buyurmoq), приказáть (buyruq bermoq), предложи́ть (taklif qilmoq).

Nega o'tgan zamon? что́бы bog'lovchisidan keyin rus tilida fe'l hech qachon hozirgi yoki kelasi zamonda kelmaydi — faqat o'tgan zamon shaklida (yoki infinitiv). Bu — grammatik qoida, ma'noga bog'liq emas. «Приди́!» buyrug'i kelajakka qaratilgan, lekin o'zlashtirmada baribir что́бы... пришёл (o'tgan shakl) bo'ladi.

3.6. 3-TUR: SO'ROQ SO'ZLI savolni o'zlashtirish so'roq so'z bog'lovchi bo'ladi

Asl gap so'roq so'zli savol (где? когдá? кто? что? как? почему́? скóлько?) bo'lsa — o'sha so'roq so'zning o'zi ergash gapni bog'laydi. Alohida bog'lovchi kerak emas:

text
    ПРЯМА́Я:    ... : «[SO'ROQ SO'Z] ...?»
    КÓСВЕННАЯ:  ... , [SO'ROQ SO'Z] [o'zgargan olmosh bilan gap].
text
«Где ты живёшь?»        Он спроси́л, где я живу́.
«Когдá ты придёшь?»     Онá спроси́ла, когдá я приду́.
«Что вы дéлаете?»        Он спроси́л, что мы дéлаем.
«Почему́ он ушёл?»       Она́ спроси́ла, почему́ он ушёл.
«Скóлько э́то стóит?»    Он спроси́л, скóлько э́то стóит.

MUHIM: rus tilida o'zlashtirma savolda so'z tartibi to'g'ri (darak gapdek) bo'ladi — где я живу́ (где живу́ я emas). Va savol belgisi (?) yo'qoladi — jumla nuqta bilan tugaydi, chunki bu endi savol emas, balki xabar ("...ni so'radi").

Ishlatiladigan fe'l: asosan спроси́ть (so'ramoq), поинтересовáться (qiziqmoq), не знать (bilmaslik).

3.7. 4-TUR: HA/YO'Q savolini o'zlashtirish ЛИ

Asl gap so'roq so'zsiz savol (faqat ohang bilan so'raladigan, "ha yoki yo'q" javob talab qiladigan) bo'lsa — ли yuklamasi ishlatiladi. Bu — o'zlashtirmaning eng o'ziga xos qismi:

text
    ПРЯМА́Я:    ... : «[Fe'l/urg'uli so'z] ... ?»  (ha/yo'q savol)
    КÓСВЕННАЯ:  ... , [URG'ULI SO'Z] ли [qolgan gap].

Yasash qoidasi: eng muhim, urg'u tushadigan so'z (odatda fe'l) ergash gapning boshiga chiqadi, undan keyin darrov ли qo'yiladi:

text
«Ты придёшь?»          Он спроси́л, приду́ ли я.
«Онá дóма?»             Он спроси́л, дóма ли онá.
«Вы говори́те по-рýсски?»  Он спроси́л, говорю́ ли я по-рýсски.
«Э́то прáвда?»           Онá спроси́ла, прáвда ли э́то.

Ko'ryapsizmi? «Ты придёшь?» da urg'uli so'z — придёшь (fe'l), shuning uchun u boshga chiqib, ли oladi: приду́ ли я. «Онá дóма?» da urg'u дóма da, shuning uchun дóма ли онá.

ли — eng nozik nuqta: ли ni "...mi" deb tarjima qiling. приду́ ли я = "kelamanmi (deb so'radi)". Tuzilishi o'zbek tilidagidan farq qiladi: rus tilida so'raladigan so'z oldinga chiqadi, keyin ли, keyin qolgani. Yodda tuting: ли = ha/yo'q savol, so'roq so'zli savolga (где, когдá) ли KERAK EMAS — u yerda so'roq so'zning o'zi yetarli.

3.8. To'rt turning jamlangan jadvali

Butun darsning xaritasi — asl gapning turiga qarab bog'lovchini tanlang:

Asl gap turi Namuna (прямáя) Bog'lovchi Namuna (кóсвенная)
DARAK «Я рабóтаю» что сказáл, что он рабóтает
BUYRUQ «Приди́!» что́бы + o'tgan z. сказáл, что́бы я пришёл
SO'ROQ SO'ZLI savol «Где ты?» so'roq so'z (где, кто...) спроси́л, где я
HA/YO'Q savol «Ты придёшь?» ли спроси́л, приду́ ли я

Bir jumlaga jamlash: darak — что, buyruq — что́бы, so'roq so'zli savol — so'roq so'zning o'zi, so'roq so'zsiz savol — ли. Va butun jarayonda zamon o'zgarmaydi, faqat olmosh almashadi. Shu ikki tamoyilni yodda tutsangiz, har qanday gapni o'zlashtira olasiz.


4. Misollar (ruscha + o'zbekcha tarjima)

Darak что:

text
«Я óчень устáл».         Он сказáл, что он óчень устáл.        — U juda charchaganini aytdi.
«Мы живём рядом».        Они́ сказáли, что они́ живу́т рядом.   — Ular yaqin joyda yashashlarini aytdi.
«Магази́н уже́ закры́т».  Онá сказáла, что магази́н уже́ закры́т. — U do'kon allaqachon yopiqligini aytdi.

Buyruq что́бы + o'tgan zamon:

text
«Позвони́ мне вéчером!»  Онá попроси́ла, что́бы я позвони́л ей вéчером. — U kechqurun qo'ng'iroq qilishimni so'radi.
«Будь внимáтелен!»       Он сказáл, что́бы я был внимáтелен.            — U ehtiyot bo'lishimni aytdi.
«Не шуми́те!»            Учи́тель попроси́л, что́бы мы не шумéли.        — O'qituvchi shovqin qilmasligimizni so'radi.

So'roq so'zli savol so'roq so'z:

text
«Как тебя́ зову́т?»       Он спроси́л, как меня́ зову́т.        — U ismimni so'radi.
«Кудá вы идёте?»         Он спроси́л, кудá мы идём.           — U qayerga ketayotganimizni so'radi.
«Скóлько тебé лет?»      Онá спроси́ла, скóлько мне лет.      — U necha yoshdaligimni so'radi.

Ha/yo'q savol ли:

text
«Ты чита́л э́ту кни́гу?»  Он спроси́л, чита́л ли я э́ту кни́гу.  — U bu kitobni o'qiganimni so'radi.
«Вы свобóдны за́втра?»   Он спроси́л, свобóден ли я за́втра.   — U ertaga bo'shligimni so'radi.
«Онá сóгласна?»          Он спроси́л, сóгласна ли онá.        — U rozimi-yo'qligini so'radi.

Naqshni his qiling: har bir aylanishda zamon o'zgarmadi (устáлустáл, живёмживу́т, чита́лчита́л), faqat olmosh va shaxs almashdi. Buyruqlar esa doim что́бы + o'tgan zamon ga tushdi.


5. Talaffuz bo'limi

Bugungi asosiy fe'llar va bog'lovchilarning to'g'ri talaffuzi:

  • сказáл /ska-ZÁL/ — urg'u oxirda (-зáл); urg'usiz "а" boshda saqlanadi: "skazál". Ayol shakli сказáла /ska-ZÁ-la/, ko'plik сказáли /ska-ZÁ-li/.
  • спроси́л /spra-SÍL/ — urg'u oxirda (-си́л); boshdagi "о" "a": "sprasíl". Ayol спроси́ла, ko'plik спроси́ли.
  • попроси́л /pa-pra-SÍL/ — urg'u -си́л da; ikkala urg'usiz "о" "a": "paprasíl".
  • отвéтил /at-VYÉ-til/ — urg'u ikkinchi bo'g'inda (-вé-); boshda "о" "a": "atvyétil".
  • что /shto/ — DIQQAT: bu yerda "ч" "sh" o'qiladi! "chto" emas, "shto". Bu — rus tilining eng muhim istisnolaridan.
  • что́бы /SHTÓ-by/ — yana "shto-" ("chto-" emas); urg'u boshda: "shtóby".
  • ли /li/ — qisqa, urg'usiz yuklama; o'zidan oldingi so'zga yopishib o'qiladi: приду́ ли "pridú-li".
  • кóсвенная /KÓS-vyen-na-ya/ — urg'u boshda (кóс-); "kósvennaya".

Ikki oltin talaffuz qoidasi bugun: (1) что va что́бы dagi "ч" har doim "sh" o'qiladi — "shto", "shtóby" (hech qachon "chto"!). (2) ли yuklamasi urg'usiz, oldingi so'zga qo'shilib ketadi: дóма ли онá "dóma-li-aná". Ikkalasini birga mashq qiling: Он спроси́л, что́бы я пришёл "on sprasíl, shtóby ya prishól".


6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)

Ruscha Urg'u O'zbekcha Misol
прямáя речь пря-мá-я речь ko'chirma gap Он сказáл: «Я иду́». — U aytdi: "Boryapman".
кóсвенная речь кóс-вен-ная речь o'zlashtirma gap Он сказáл, что идёт. — U borayotganini aytdi.
сказáть ска-зáть aytmoq Он сказáл, что придёт. — U kelishini aytdi.
спроси́ть спро-си́ть so'ramoq Онá спроси́ла, где я. — U qayerdaligimni so'radi.
отвéтить от-вé-тить javob bermoq Он отвéтил, что согла́сен. — U roziligini aytdi.
попроси́ть по-про-си́ть iltimos qilmoq Он попроси́л, что́бы я помóг. — Yordam berishimni so'radi.
предложи́ть пред-ло-жи́ть taklif qilmoq Он предложи́л, что́бы мы пошли́. — Borishimizni taklif qildi.
сообщи́ть со-об-щи́ть xabar bermoq Он сообщи́л, что опоздáет. — Kechikishini xabar berdi.
велéть ве-лéть buyurmoq Он велéл, что́бы мы ждáли. — Kutishimizni buyurdi.
что (bog'lovchi) что [shto] ...ligini (fakt) Зна́ю, что э́то прáвда. — Buni rostligini bilaman.
что́бы что́-бы [shtóby] ...ishini (+ o'tgan z.) Хочу́, что́бы ты пришёл. — Kelishingni xohlayman.
ли ли ...mi (savol) Спроси́л, придёт ли он. — Keladimi deb so'radi.
кавы́чки ка-вы́ч-ки tirnoq belgisi Прямáя речь в кавы́чках. — Ko'chirma gap tirnoqda.
вóвремя вó-вре-мя o'z vaqtida Приди́ вóвремя! — O'z vaqtida kel!
соглáсен со-глá-сен rozi Он соглáсен. — U rozi.

Yodlash qoidasi: fe'llarni turiga qarab yodlang: DARAK uchun сказáть, отвéтить, сообщи́ть; BUYRUQ uchun попроси́ть, велéть, предложи́ть; SAVOL uchun спроси́ть. Bog'lovchi uchlikni bitta zanjir qilib yodlang: что — что́бы — ли (darak — buyruq — savol).


7. Dialog

text
— Ты ви́дел Ди́му вчерá? Что он сказáл?          — Kecha Dimani ko'rdingmi? U nima dedi?
— Да. Он сказáл, что óчень занят на э́той недéле. — Ha. U shu hafta juda bandligini aytdi.
— А про встрéчу? Он спроси́л, когдá мы встрéтимся? — Uchrashuv-chi? Qachon uchrashishimizni so'radimi?
— Да, спроси́л. Я отвéтил, что мы встрéтимся в пя́тницу. — Ha, so'radi. Juma kuni uchrashishimizni aytdim.
— Хорошó. А он не спроси́л, приду́ ли я то́же?    — Yaxshi. Men ham kelamanmi deb so'ramadimi?
— Спроси́л. Я сказáл, что ты обяза́тельно придёшь. — So'radi. Sen albatta kelishingni aytdim.
— Отли́чно. Он ещё что-то проси́л?               — Zo'r. Yana bir narsa so'radimi?
— Да, он попроси́л, что́бы мы не опáздывали.       — Ha, kechikmasligimizni so'radi.
— Поня́тно. А ты спроси́л, где мы встрéтимся?      — Tushunarli. Qayerda uchrashishimizni so'radingmi?
— Да, и он отвéтил, что лýчше в кафé у метрó.     — Ha, u metro yonidagi kafeda yaxshiroq deb javob berdi.

E'tibor bering: bu dialogda barcha to'rt turi ishlatildi — что (darak: занят, встрéтимся, придёшь), ли (ha/yo'q savol: приду́ ли я), so'roq so'z (когдá мы встрéтимся, где мы встрéтимся), что́бы + o'tgan zamon (buyruq: что́бы мы не опáздывали). Va e'tibor bering — hamma joyda zamon o'zgarmadi, faqat olmoshlar moslandi.


8. Tipik xatolar + mini-mashq

  • Ingliz tilidagidek zamonni orqaga surish (backshift): Он сказáл, что он рабóтал (asl «Я рабóтаю» — hozirgi zamon edi). Он сказáл, что он рабóтает. Sabab: rus tilida zamon o'zgarmaydi. Asl gap hozirgi zamonda (рабóтаю) o'zlashtirmada ham hozirgi (рабóтает). Ingliz "backshift" odatini unuting.

  • Buyruqni что bilan yoki hozirgi/kelasi zamon bilan o'zlashtirish: Он сказáл, что я приду́ (asl «Приди́!»). Он сказáл, что́бы я пришёл. Sabab: buyruq что́бы + o'tgan zamon (пришёл). что + kelasi zamon bu yerda xato. Buyruq mayli doim что́бы ga tushadi.

  • Ha/yo'q savolni что bilan bog'lash: Он спроси́л, что я приду́ (asl «Ты придёшь?»). Он спроси́л, приду́ ли я. Sabab: so'roq so'zsiz (ha/yo'q) savol ли. Urg'uli so'z (приду́) oldinga chiqadi, keyin ли. что — bu darak uchun, savol uchun emas.

  • O'zlashtirma savolda savol so'z tartibini saqlash: Он спроси́л, где живёшь ты yoki savol belgisi qo'yish. Он спроси́л, где ты живёшь. (nuqta bilan). Sabab: o'zlashtirma savolda so'z tartibi darak gapdek (to'g'ri) bo'ladi va ? yo'qoladi — bu endi savol emas, xabar.

  • Olmoshni almashtirmaslik: Он сказáл, что я рабóтаю (asl «Я рабóтаю» — Dima o'zi haqida aytgan). Он сказáл, что он рабóтает. Sabab: asl я (Dima) o'zlashtirmada он (biz Dima haqida gapiramiz). Har doim so'rang: "Kim kim haqida gapiryapti?"

  • что va что́бы dagi "ч" ni "ch" deb talaffuz qilish. "shto", "shtóby" deb ayting. Sabab: bu ikki so'zda "ч" istisno tariqasida "sh" o'qiladi.

Mini-mashq (og'zaki): quyidagi ko'chirma gapni o'zlashtirmaga aylantiring, olmoshga e'tibor bering: Áнна сказáла: «Я потеря́ла свой телефóн». (Javob 11-bo'limda.)


9. Mashqlar

Mashq 1. Darak gaplarni o'zlashtirmaga aylantiring (что bilan, olmoshni moslang):

Он сказáл: «Я живу́ в Самаркáнде».
Онá сказáла: «Я óчень рáда».
Они́ сказáли: «Мы уже́ гото́вы».
Он отвéтил: «Я не знáю э́того».

Mashq 2. Buyruqlarni o'zlashtirmaga aylantiring (что́бы + o'tgan zamon):

Он сказáл: «Приди́ вóвремя!»
Онá попроси́ла: «Помоги́ мне!»
Учи́тель сказáл: «Не опáздывайте!»
Он велéл: «Закрóйте дверь!»

Mashq 3. So'roq so'zli savollarni o'zlashtiring (so'roq so'z + to'g'ri so'z tartibi):

Он спроси́л: «Где ты рабóтаешь
Онá спроси́ла: «Когдá вы придёте
Он спроси́л: «Скóлько э́то стóит
Онá спроси́ла: «Почему́ ты опоздáл

Mashq 4. Ha/yo'q savollarni o'zlashtiring (ли bilan, urg'uli so'zni oldinga chiqaring):

Он спроси́л: «Ты придёшь за́втра
Онá спроси́ла: «Вы говори́те по-рýсски
Он спроси́л: «Э́то прáвда
Онá спроси́ла: «Он дóма

Mashq 5. Aralash — asl gap turini aniqlang va to'g'ri bog'lovchi (что / что́бы / ли / so'roq so'z) bilan o'zlashtiring:

Он сказáл: «Я устáл».
Онá попроси́ла: «Позвони́ мне!»
Он спроси́л: «Кудá ты идёшь?»
Онá спроси́ла: «Ты меня́ слы́шишь?»

Mashq 6. Xatoni toping va to'g'rilang:

Он сказáл, что я рабóтал. (asl: «Я рабóтаю»)
Он сказáл, что я пришёл вóвремя. (asl: «Приди́ вóвремя!»)
Он спроси́л, что ты придёшь. (asl: «Ты придёшь?»)
Он спроси́л, где живёшь ты.

Mashq 7. O'zbekchadan ruschaga o'giring (o'zlashtirma gap sifatida):

U kelishini aytdi. = ___
U menga yordam berishimni so'radi. = ___
U qayerda yashashimni so'radi. = ___
U ertaga kelamanmi deb so'radi. = ___

10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)

  1. Aylantirish mashqi: Wisar AIdan 8 ta ko'chirma gap (прямáя речь) bersin — 2 tasi darak, 2 tasi buyruq, 2 tasi so'roq so'zli savol, 2 tasi ha/yo'q savol bo'lsin. Siz har birini o'zlashtirmaga (кóсвенная речь) aylantiring, to'g'ri bog'lovchi (что / что́бы / ли / so'roq so'z) va olmosh bilan. AI xatolarni ko'rsatsin.

  2. Backshift ovi: AIdan ataylab ingliz tilidagidek zamoni surilgan (xato) o'zlashtirma gaplar bersin — masalan Он сказáл, что он рабóтал (asl hozirgi zamon edi). Siz har birini to'g'rilang (zamonni asliga qaytaring) va nega rus tilida backshift bo'lmasligini tushuntiring.

  3. Hikoya mashqi: AIdan qisqa dialog (5–6 gap) bersin; siz uni butunlay o'zlashtirma gapga aylantirib, "hikoya" ko'rinishida qayta yozing (Он сказáл, что... Онá спроси́ла, ... Он попроси́л, что́бы...). AI olmoshlar va bog'lovchilarni tekshirsin.


11. Javoblar kaliti

Mini-mashq (8-bo'lim): Áнна сказáла, что онá потеря́ла свой телефóн. (я онá, zamon o'zgarmadi.)

Mashq 1: Он сказáл, что он живёт в Самаркáнде; Онá сказáла, что онá óчень рáда; Они́ сказáли, что они́ уже́ гото́вы; Он отвéтил, что он не знáет э́того. (Barchasida zamon saqlandi, faqat olmosh moslandi.)

Mashq 2: Он сказáл, что́бы я пришёл вóвремя; Онá попроси́ла, что́бы я помóг ей; Учи́тель сказáл, что́бы мы не опáздывали; Он велéл, что́бы мы закры́ли дверь. (Hammasi что́бы + o'tgan zamon.)

Mashq 3: Он спроси́л, где я рабóтаю; Онá спроси́ла, когдá мы придём; Он спроси́л, скóлько э́то стóит; Онá спроси́ла, почему́ я опоздáл. (So'roq so'z bog'lovchi, so'z tartibi to'g'ri, ? yo'q.)

Mashq 4: Он спроси́л, приду́ ли я за́втра; Онá спроси́ла, говорю́ ли я по-рýсски; Он спроси́л, прáвда ли э́то; Онá спроси́ла, дóма ли он. (Urg'uli so'z + ли.)

Mashq 5: Он сказáл, что он устáл (darak что); Онá попроси́ла, что́бы я позвони́л ей (buyruq что́бы + o'tgan z.); Он спроси́л, кудá я иду́ (so'roq so'z); Онá спроси́ла, слы́шу ли я её (ha/yo'q ли).

Mashq 6: Он сказáл, что я рабóтаю ( рабóтал — zamon o'zgarmasligi kerak); Он сказáл, что́бы я пришёл вóвремя ( что что́бы, buyruq edi); Он спроси́л, придёшь ли ты / приду́ ли я ( что ли, ha/yo'q savol); Он спроси́л, где ты живёшь ( so'z tartibi — где ты живёшь).

Mashq 7: Он сказáл, что придёт. / Он попроси́л, что́бы я помóг (ему́). / Он спроси́л, где я живу́. / Он спроси́л, приду́ ли я за́втра.


12. Xulosa va keyingi dars

  • Прямáя речь (ko'chirma gap) — aynan so'z, tirnoq ichida: Он сказáл: «Я приду́». Кóсвенная речь (o'zlashtirma gap) — bog'lovchi bilan qayta hikoya: Он сказáл, что придёт.
  • Eng muhim qoida: rus tilida zamon MOSLASHMAYDI (ingliz backshift YO'Q) — asl zamon saqlanadi, faqat olmosh va shaxs o'zgaradi (яон, мойего́).
  • To'rt tur, to'rt bog'lovchi: DARAK что; BUYRUQ что́бы + o'tgan zamon (приди́ что́бы я пришёл); SO'ROQ SO'ZLI savol so'roq so'zning o'zi (где я живу́); HA/YO'Q savol ли (приду́ ли я).
  • O'zlashtirma savolda so'z tartibi to'g'ri (darak gapdek), savol belgisi yo'qoladi.
  • Asosiy fe'llar: сказáть, отвéтить, сообщи́ть (darak); попроси́ть, велéть, предложи́ть (buyruq); спроси́ть (savol).

Keyingi dars — B1 — 23-dars: Murakkab kelishik — Родительный (qaratqich kelishigining chuqur qo'llanishlari). Bugun siz gaplarni bir-biriga bog'lashni o'rgandingiz. Keyingi darsda kelishiklarga qaytamiz va rus tilining eng ko'p ishlatiladigan, eng "ko'p vazifali" kelishigi — Родительный падéж (qaratqich) ning chuqur qatlamlarini ochamiz: inkor (нет врéмени), miqdor (мнóго людéй), predloglar (óколо, из, до, без) va boshqa nozik qo'llanishlari. A2 dagi qaratqich poydevori ustiga B1 murakkabligini quramiz.

Izohlar (0)

Izoh yozish uchun kiring.

  • Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!
B1 — 22-dars: Ko'chirma va o'zlashtirma gap (прямáя и кóсвенная речь) — to'g'ri gapni o'zlashtirmaga aylantirish — Wisar