B1 — 22-dars: Ko'chirma va o'zlashtirma gap (прямáя и кóсвенная речь) — to'g'ri gapni o'zlashtirmaga aylantirish
B1 — O'RTA · 22-dars
1. Dars nomi va maqsad
Tasavvur qiling: do'stingiz sizga bir gap aytdi — «Я приду́ за́втра» ("Ertaga kelaman"). Endi siz buni uchinchi bir kishiga yetkazmoqchisiz. Ikki yo'l bor:
- Aynan uning so'zini takrorlaysiz, tirnoq ichida: Он сказáл: «Я приду́ за́втра». — bu ko'chirma gap (прямáя речь).
- O'z tilingizdan qayta hikoya qilasiz, bog'lovchi bilan: Он сказáл, что придёт за́втра. — bu o'zlashtirma gap (кóсвенная речь).
Diqqat bering: ikkinchi variantda олмош o'zgardi — я ("men") emas, он ("u"), va fe'l ham приду́ dan придёт ga aylandi. Aynan shu o'zgarishlar — bugungi darsning yuragi.
O'tgan darslarda (17–21-darslar) siz ergash gap bog'lovchilarini — что (darak), что́бы (maqsad/buyruq), ли (savol) — alohida-alohida o'rgandingiz. Bugun ular birlashadi: aynan shu uchta bog'lovchi o'zlashtirma gapni yasashning uchta kalitidir. Ya'ni bugungi dars — o'sha bog'lovchilarning amaliy qo'llanmasi.
Dars oxirida siz:
- ko'chirma gapni (прямáя речь) o'zlashtirma gapga (кóсвенная речь) to'g'ri aylantirasiz — darak, buyruq, savol turlarini alohida;
- олмош va shaxsni to'g'ri almashtirasiz (я он, мой его́, ты я);
- rus tilining eng muhim "yengilligini" — zamon MOSLASHMASligini (ingliz tilidagi backshift YO'Q!) — o'zlashtirasiz;
- savolni ikki xil — so'roq so'zli (где, когда́) va ha/yo'q savol (ли) — o'zlashtirasiz;
- сказáть, спроси́ть, попроси́ть, отвéтить, предложи́ть fe'llarini o'z o'rnida ishlatasiz.
Urg'u belgisi: urg'uli unlini ´ bilan ko'rsatamiz — сказáл, спроси́л. Yozuvda bu belgi qo'yilmaydi, lekin to'g'ri talaffuz uchun zarur.
2. Avvalgi darslardan takror (что / что́бы / ли)
Bugungi hamma narsa uchta bog'lovchiga tayanadi. Ularni bir daqiqada tiklaymiz.
a) что — darak (fakt) ergash gapi. Biror narsani "aytish, bilish, o'ylash" faktini bog'laydi:
Я зна́ю, что он до́ма. — Bilaman, u uyda.
Он сказáл, что придёт. — U kelishini aytdi.b) что́бы — maqsad yoki buyruq/iltimos ergash gapi. Bunda kesim doim o'tgan zamon shaklida turadi:
Я хочу́, что́бы ты пришёл. — Kelishingni xohlayman.
Он проси́л, что́бы мы помогли́. — U bizni yordam berishimizni so'radi.c) ли — ha/yo'q savolining ergash gapi ("...mi" degan shubha/savol):
Я не зна́ю, придёт ли он. — Keladimi-yo'qmi, bilmayman.
Он спроси́л, до́ма ли я. — Uyda ekanimni so'radi.| Bog'lovchi | Ma'nosi | Nimani bog'laydi |
|---|---|---|
| что | ...ligini (fakt) | darak, xabar |
| что́бы | ...ishini (+ o'tgan zamon) | buyruq, iltimos, xohish |
| ли | ...mi (ha/yo'q savol) | shubhali savol |
Muhim bog'lanish: bugun bu uch bog'lovchi bitta tizimga birlashadi. Darak gapni o'zlashtirsangiz что. Buyruq ni o'zlashtirsangiz что́бы. Ha/yo'q savolni o'zlashtirsangiz ли. So'roq so'zli savolni esa (где, когда́, кто) o'sha so'roq so'zning o'zi bog'laydi. Endi bularning har birini alohida ko'ramiz.
3. Asosiy tushuntirish
3.1. Ikki tushuncha — прямáя речь va кóсвенная речь
ПРЯМА́Я РЕЧЬ (ko'chirma gap) — so'zlovchining so'zi aynan, o'zgarishsiz, tirnoq (кавы́чки «...») ichida beriladi. Yozuvda maxsus tinish belgilari bor:
[Muallif so'zi]: «[Aynan aytilgan gap]».
Он сказáл: «Я рабóтаю здесь».
U aytdi: "Men shu yerda ishlayman".КÓСВЕННАЯ РЕЧЬ (o'zlashtirma gap) — o'sha so'z qayta hikoya qilinadi, tirnoqsiz, bog'lovchi bilan qo'shma gapga aylanadi:
[Muallif so'zi] [bog'lovchi] [qayta hikoya].
Он сказáл, что он рабóтает здесь.
U aytdi, (bunda) u shu yerda ishlashini.Solishtiring — bir voqea, ikki shakl:
ПРЯМА́Я: Áнна сказáла: «Я живу́ в Москвé». — aynan Annaning og'zidan
КÓСВЕННАЯ: Áнна сказáла, что онá живёт в Москвé. — biz uning haqida hikoya qilamizE'tibor bering, aylanishda uch narsa o'zgardi: (1) tirnoq yo'qoldi, что paydo bo'ldi; (2) я онá (olmosh); (3) живу́ живёт (fe'l shaxsi). Bular — barcha aylanishlarda takrorlanadigan uch qadam.
3.2. ENG MUHIM QOIDA: rus tilida zamon MOSLASHMAYDI
Agar siz ingliz tilini bilsangiz, u yerda o'zlashtirma gapda zamon orqaga suriladi (backshift): "I work" He said that he worked. Rus tilida bunday narsa YO'Q!
Rus tilida asl gapdagi zamon o'zgarmaydi — qanday bo'lsa, shundayligicha qoladi. Faqat olmosh va shaxs o'zgaradi:
ПРЯМА́Я: Он сказáл: «Я рабóтаю». (hozirgi zamon)
КÓСВЕННАЯ: Он сказáл, что он рабóтает. (HALI HAM hozirgi zamon!)
zamon o'zgarmadi, faqat я он, рабóтаю рабóтаетKelasi va o'tgan zamonlarda ham xuddi shunday — asl zamon saqlanadi:
«Я приду́» (kelasi) Он сказáл, что он придёт. (kelasi qoladi)
«Я был там» (o'tgan) Он сказáл, что он был там. (o'tgan qoladi)Oltin qoida: o'zlashtirma gapga aylantirganda fe'l zamonini o'zgartirmang — faqat olmosh (яон, тыя) va shunga bog'liq fe'l shaxsini (рабóтаюрабóтает) moslang. Bu — rus tilini ingliz tilidan ancha osonlashtiradigan nuqta. Ingliz "backshift" odatini butunlay unuting.
3.3. Olmosh va shaxsning o'zgarishi — asosiy mexanizm
Aylantirishda eng ko'p e'tibor talab qiladigan narsa — olmoshlar. Kim gapiryapti, kim haqida gapiryapti — shunga qarab olmosh almashadi. Asosiy naqsh:
| Ko'chirma gapda | O'zlashtirmada | Nega |
|---|---|---|
| я (so'zlovchi o'zi haqida) | он / онá | endi biz u haqida gapiramiz |
| ты (so'zlovchi tinglovchiga) | я yoki kontekst | endi tinglovchi — "men" bo'lishi mumkin |
| мы | они́ yoki мы | kontekstga qarab |
| мой (egalik) | его́ / её | "uning" ma'nosida |
| твой | мой | kontekstga qarab |
«Я потеря́л свой биле́т». Он сказáл, что (он) потеря́л свой биле́т. (яон)
«Ты мне помóг». Он сказáл, что я ему́ помóг. (тыя, мнеему́)
«Э́то моя́ кни́га». Онá сказáла, что э́то её кни́га. (моя́её)Amaliy maslahat: aylantirishdan oldin har doim bitta savol bering — "Kim kimga aytyapti?" Javobga qarab я kimga, ты kimga aylanishini aniqlang. Rus tilida ega ko'pincha tushib qoladi (что придёт), chunki fe'l shakli shaxsni ko'rsatib turadi — bu tabiiy va to'g'ri.
3.4. 1-TUR: DARAK gapni o'zlashtirish ЧТО
Asl gap oddiy xabar, darak (nuqta bilan tugaydigan) bo'lsa — что bog'lovchisi ishlatiladi. Bu — eng oddiy va eng ko'p uchraydigan hol:
ПРЯМА́Я: ... : «[DARAK GAP]».
КÓСВЕННАЯ: ... , что [o'zgargan olmosh bilan darak gap].«Я живу́ в Ташкéнте». Он сказáл, что он живёт в Ташкéнте.
«Мы уже́ гото́вы». Они́ сказáли, что они́ уже́ гото́вы.
«Уро́к начина́ется». Учи́тель сказáл, что уро́к начина́ется.
«Я всё понял». Он отвéтил, что он всё понял.Ishlatiladigan fe'llar: сказáть (aytmoq), отвéтить (javob bermoq), сообщи́ть (xabar bermoq), написáть (yozmoq), объясни́ть (tushuntirmoq).
3.5. 2-TUR: BUYRUQ / iltimosni o'zlashtirish ЧТО́БЫ + o'tgan zamon
Asl gap buyruq mayli (Приди́! Помоги́! Не опáздывай!) bo'lsa — o'zlashtirmada что́бы ishlatiladi, va uning kesimi doim o'tgan zamon shaklida turadi (garchi buyruq kelajakka qaratilgan bo'lsa ham!):
ПРЯМА́Я: ... : «[BUYRUQ]!»
КÓСВЕННАЯ: ... , что́бы [ega] [FE'L O'TGAN ZAMON].«Приди́ вóвремя!» Он сказáл, что́бы я пришёл вóвремя.
«Помоги́те мне!» Он попроси́л, что́бы мы помогли́ ему́.
«Не опáздывай!» Онá попроси́ла, что́бы я не опáздывал.
«Закрóйте окнó». Учи́тель сказáл, что́бы мы закры́ли окнó.Diqqat: приди́ что́бы я пришёл (o'tgan zamon пришёл!), помоги́те что́бы мы помогли́ (помогли́). Bu — 21-darsdagi что́бы + o'tgan zamon qoidasining aynan o'zi.
Ishlatiladigan fe'llar: попроси́ть (iltimos qilmoq), сказáть (buyruq ma'nosida), велéть (buyurmoq), приказáть (buyruq bermoq), предложи́ть (taklif qilmoq).
Nega o'tgan zamon? что́бы bog'lovchisidan keyin rus tilida fe'l hech qachon hozirgi yoki kelasi zamonda kelmaydi — faqat o'tgan zamon shaklida (yoki infinitiv). Bu — grammatik qoida, ma'noga bog'liq emas. «Приди́!» buyrug'i kelajakka qaratilgan, lekin o'zlashtirmada baribir что́бы... пришёл (o'tgan shakl) bo'ladi.
3.6. 3-TUR: SO'ROQ SO'ZLI savolni o'zlashtirish so'roq so'z bog'lovchi bo'ladi
Asl gap so'roq so'zli savol (где? когдá? кто? что? как? почему́? скóлько?) bo'lsa — o'sha so'roq so'zning o'zi ergash gapni bog'laydi. Alohida bog'lovchi kerak emas:
ПРЯМА́Я: ... : «[SO'ROQ SO'Z] ...?»
КÓСВЕННАЯ: ... , [SO'ROQ SO'Z] [o'zgargan olmosh bilan gap].«Где ты живёшь?» Он спроси́л, где я живу́.
«Когдá ты придёшь?» Онá спроси́ла, когдá я приду́.
«Что вы дéлаете?» Он спроси́л, что мы дéлаем.
«Почему́ он ушёл?» Она́ спроси́ла, почему́ он ушёл.
«Скóлько э́то стóит?» Он спроси́л, скóлько э́то стóит.MUHIM: rus tilida o'zlashtirma savolda so'z tartibi to'g'ri (darak gapdek) bo'ladi — где я живу́ (где живу́ я emas). Va savol belgisi (?) yo'qoladi — jumla nuqta bilan tugaydi, chunki bu endi savol emas, balki xabar ("...ni so'radi").
Ishlatiladigan fe'l: asosan спроси́ть (so'ramoq), поинтересовáться (qiziqmoq), не знать (bilmaslik).
3.7. 4-TUR: HA/YO'Q savolini o'zlashtirish ЛИ
Asl gap so'roq so'zsiz savol (faqat ohang bilan so'raladigan, "ha yoki yo'q" javob talab qiladigan) bo'lsa — ли yuklamasi ishlatiladi. Bu — o'zlashtirmaning eng o'ziga xos qismi:
ПРЯМА́Я: ... : «[Fe'l/urg'uli so'z] ... ?» (ha/yo'q savol)
КÓСВЕННАЯ: ... , [URG'ULI SO'Z] ли [qolgan gap].Yasash qoidasi: eng muhim, urg'u tushadigan so'z (odatda fe'l) ergash gapning boshiga chiqadi, undan keyin darrov ли qo'yiladi:
«Ты придёшь?» Он спроси́л, приду́ ли я.
«Онá дóма?» Он спроси́л, дóма ли онá.
«Вы говори́те по-рýсски?» Он спроси́л, говорю́ ли я по-рýсски.
«Э́то прáвда?» Онá спроси́ла, прáвда ли э́то.Ko'ryapsizmi? «Ты придёшь?» da urg'uli so'z — придёшь (fe'l), shuning uchun u boshga chiqib, ли oladi: приду́ ли я. «Онá дóма?» da urg'u дóма da, shuning uchun дóма ли онá.
ли — eng nozik nuqta: ли ni "...mi" deb tarjima qiling. приду́ ли я = "kelamanmi (deb so'radi)". Tuzilishi o'zbek tilidagidan farq qiladi: rus tilida so'raladigan so'z oldinga chiqadi, keyin ли, keyin qolgani. Yodda tuting: ли = ha/yo'q savol, so'roq so'zli savolga (где, когдá) ли KERAK EMAS — u yerda so'roq so'zning o'zi yetarli.
3.8. To'rt turning jamlangan jadvali
Butun darsning xaritasi — asl gapning turiga qarab bog'lovchini tanlang:
| Asl gap turi | Namuna (прямáя) | Bog'lovchi | Namuna (кóсвенная) |
|---|---|---|---|
| DARAK | «Я рабóтаю» | что | сказáл, что он рабóтает |
| BUYRUQ | «Приди́!» | что́бы + o'tgan z. | сказáл, что́бы я пришёл |
| SO'ROQ SO'ZLI savol | «Где ты?» | so'roq so'z (где, кто...) | спроси́л, где я |
| HA/YO'Q savol | «Ты придёшь?» | ли | спроси́л, приду́ ли я |
Bir jumlaga jamlash: darak — что, buyruq — что́бы, so'roq so'zli savol — so'roq so'zning o'zi, so'roq so'zsiz savol — ли. Va butun jarayonda zamon o'zgarmaydi, faqat olmosh almashadi. Shu ikki tamoyilni yodda tutsangiz, har qanday gapni o'zlashtira olasiz.
4. Misollar (ruscha + o'zbekcha tarjima)
Darak что:
«Я óчень устáл». Он сказáл, что он óчень устáл. — U juda charchaganini aytdi.
«Мы живём рядом». Они́ сказáли, что они́ живу́т рядом. — Ular yaqin joyda yashashlarini aytdi.
«Магази́н уже́ закры́т». Онá сказáла, что магази́н уже́ закры́т. — U do'kon allaqachon yopiqligini aytdi.Buyruq что́бы + o'tgan zamon:
«Позвони́ мне вéчером!» Онá попроси́ла, что́бы я позвони́л ей вéчером. — U kechqurun qo'ng'iroq qilishimni so'radi.
«Будь внимáтелен!» Он сказáл, что́бы я был внимáтелен. — U ehtiyot bo'lishimni aytdi.
«Не шуми́те!» Учи́тель попроси́л, что́бы мы не шумéли. — O'qituvchi shovqin qilmasligimizni so'radi.So'roq so'zli savol so'roq so'z:
«Как тебя́ зову́т?» Он спроси́л, как меня́ зову́т. — U ismimni so'radi.
«Кудá вы идёте?» Он спроси́л, кудá мы идём. — U qayerga ketayotganimizni so'radi.
«Скóлько тебé лет?» Онá спроси́ла, скóлько мне лет. — U necha yoshdaligimni so'radi.Ha/yo'q savol ли:
«Ты чита́л э́ту кни́гу?» Он спроси́л, чита́л ли я э́ту кни́гу. — U bu kitobni o'qiganimni so'radi.
«Вы свобóдны за́втра?» Он спроси́л, свобóден ли я за́втра. — U ertaga bo'shligimni so'radi.
«Онá сóгласна?» Он спроси́л, сóгласна ли онá. — U rozimi-yo'qligini so'radi.Naqshni his qiling: har bir aylanishda zamon o'zgarmadi (устáлустáл, живёмживу́т, чита́лчита́л), faqat olmosh va shaxs almashdi. Buyruqlar esa doim что́бы + o'tgan zamon ga tushdi.
5. Talaffuz bo'limi
Bugungi asosiy fe'llar va bog'lovchilarning to'g'ri talaffuzi:
- сказáл /ska-ZÁL/ — urg'u oxirda (-зáл); urg'usiz "а" boshda saqlanadi: "skazál". Ayol shakli сказáла /ska-ZÁ-la/, ko'plik сказáли /ska-ZÁ-li/.
- спроси́л /spra-SÍL/ — urg'u oxirda (-си́л); boshdagi "о" "a": "sprasíl". Ayol спроси́ла, ko'plik спроси́ли.
- попроси́л /pa-pra-SÍL/ — urg'u -си́л da; ikkala urg'usiz "о" "a": "paprasíl".
- отвéтил /at-VYÉ-til/ — urg'u ikkinchi bo'g'inda (-вé-); boshda "о" "a": "atvyétil".
- что /shto/ — DIQQAT: bu yerda "ч" "sh" o'qiladi! "chto" emas, "shto". Bu — rus tilining eng muhim istisnolaridan.
- что́бы /SHTÓ-by/ — yana "shto-" ("chto-" emas); urg'u boshda: "shtóby".
- ли /li/ — qisqa, urg'usiz yuklama; o'zidan oldingi so'zga yopishib o'qiladi: приду́ ли "pridú-li".
- кóсвенная /KÓS-vyen-na-ya/ — urg'u boshda (кóс-); "kósvennaya".
Ikki oltin talaffuz qoidasi bugun: (1) что va что́бы dagi "ч" har doim "sh" o'qiladi — "shto", "shtóby" (hech qachon "chto"!). (2) ли yuklamasi urg'usiz, oldingi so'zga qo'shilib ketadi: дóма ли онá "dóma-li-aná". Ikkalasini birga mashq qiling: Он спроси́л, что́бы я пришёл "on sprasíl, shtóby ya prishól".
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| прямáя речь | пря-мá-я речь | ko'chirma gap | Он сказáл: «Я иду́». — U aytdi: "Boryapman". |
| кóсвенная речь | кóс-вен-ная речь | o'zlashtirma gap | Он сказáл, что идёт. — U borayotganini aytdi. |
| сказáть | ска-зáть | aytmoq | Он сказáл, что придёт. — U kelishini aytdi. |
| спроси́ть | спро-си́ть | so'ramoq | Онá спроси́ла, где я. — U qayerdaligimni so'radi. |
| отвéтить | от-вé-тить | javob bermoq | Он отвéтил, что согла́сен. — U roziligini aytdi. |
| попроси́ть | по-про-си́ть | iltimos qilmoq | Он попроси́л, что́бы я помóг. — Yordam berishimni so'radi. |
| предложи́ть | пред-ло-жи́ть | taklif qilmoq | Он предложи́л, что́бы мы пошли́. — Borishimizni taklif qildi. |
| сообщи́ть | со-об-щи́ть | xabar bermoq | Он сообщи́л, что опоздáет. — Kechikishini xabar berdi. |
| велéть | ве-лéть | buyurmoq | Он велéл, что́бы мы ждáли. — Kutishimizni buyurdi. |
| что (bog'lovchi) | что [shto] | ...ligini (fakt) | Зна́ю, что э́то прáвда. — Buni rostligini bilaman. |
| что́бы | что́-бы [shtóby] | ...ishini (+ o'tgan z.) | Хочу́, что́бы ты пришёл. — Kelishingni xohlayman. |
| ли | ли | ...mi (savol) | Спроси́л, придёт ли он. — Keladimi deb so'radi. |
| кавы́чки | ка-вы́ч-ки | tirnoq belgisi | Прямáя речь в кавы́чках. — Ko'chirma gap tirnoqda. |
| вóвремя | вó-вре-мя | o'z vaqtida | Приди́ вóвремя! — O'z vaqtida kel! |
| соглáсен | со-глá-сен | rozi | Он соглáсен. — U rozi. |
Yodlash qoidasi: fe'llarni turiga qarab yodlang: DARAK uchun сказáть, отвéтить, сообщи́ть; BUYRUQ uchun попроси́ть, велéть, предложи́ть; SAVOL uchun спроси́ть. Bog'lovchi uchlikni bitta zanjir qilib yodlang: что — что́бы — ли (darak — buyruq — savol).
7. Dialog
— Ты ви́дел Ди́му вчерá? Что он сказáл? — Kecha Dimani ko'rdingmi? U nima dedi?
— Да. Он сказáл, что óчень занят на э́той недéле. — Ha. U shu hafta juda bandligini aytdi.
— А про встрéчу? Он спроси́л, когдá мы встрéтимся? — Uchrashuv-chi? Qachon uchrashishimizni so'radimi?
— Да, спроси́л. Я отвéтил, что мы встрéтимся в пя́тницу. — Ha, so'radi. Juma kuni uchrashishimizni aytdim.
— Хорошó. А он не спроси́л, приду́ ли я то́же? — Yaxshi. Men ham kelamanmi deb so'ramadimi?
— Спроси́л. Я сказáл, что ты обяза́тельно придёшь. — So'radi. Sen albatta kelishingni aytdim.
— Отли́чно. Он ещё что-то проси́л? — Zo'r. Yana bir narsa so'radimi?
— Да, он попроси́л, что́бы мы не опáздывали. — Ha, kechikmasligimizni so'radi.
— Поня́тно. А ты спроси́л, где мы встрéтимся? — Tushunarli. Qayerda uchrashishimizni so'radingmi?
— Да, и он отвéтил, что лýчше в кафé у метрó. — Ha, u metro yonidagi kafeda yaxshiroq deb javob berdi.E'tibor bering: bu dialogda barcha to'rt turi ishlatildi — что (darak: занят, встрéтимся, придёшь), ли (ha/yo'q savol: приду́ ли я), so'roq so'z (когдá мы встрéтимся, где мы встрéтимся), что́бы + o'tgan zamon (buyruq: что́бы мы не опáздывали). Va e'tibor bering — hamma joyda zamon o'zgarmadi, faqat olmoshlar moslandi.
8. Tipik xatolar + mini-mashq
Ingliz tilidagidek zamonni orqaga surish (backshift): Он сказáл, что он рабóтал (asl «Я рабóтаю» — hozirgi zamon edi). Он сказáл, что он рабóтает. Sabab: rus tilida zamon o'zgarmaydi. Asl gap hozirgi zamonda (рабóтаю) o'zlashtirmada ham hozirgi (рабóтает). Ingliz "backshift" odatini unuting.
Buyruqni что bilan yoki hozirgi/kelasi zamon bilan o'zlashtirish: Он сказáл, что я приду́ (asl «Приди́!»). Он сказáл, что́бы я пришёл. Sabab: buyruq что́бы + o'tgan zamon (пришёл). что + kelasi zamon bu yerda xato. Buyruq mayli doim что́бы ga tushadi.
Ha/yo'q savolni что bilan bog'lash: Он спроси́л, что я приду́ (asl «Ты придёшь?»). Он спроси́л, приду́ ли я. Sabab: so'roq so'zsiz (ha/yo'q) savol ли. Urg'uli so'z (приду́) oldinga chiqadi, keyin ли. что — bu darak uchun, savol uchun emas.
O'zlashtirma savolda savol so'z tartibini saqlash: Он спроси́л, где живёшь ты yoki savol belgisi qo'yish. Он спроси́л, где ты живёшь. (nuqta bilan). Sabab: o'zlashtirma savolda so'z tartibi darak gapdek (to'g'ri) bo'ladi va ? yo'qoladi — bu endi savol emas, xabar.
Olmoshni almashtirmaslik: Он сказáл, что я рабóтаю (asl «Я рабóтаю» — Dima o'zi haqida aytgan). Он сказáл, что он рабóтает. Sabab: asl я (Dima) o'zlashtirmada он (biz Dima haqida gapiramiz). Har doim so'rang: "Kim kim haqida gapiryapti?"
что va что́бы dagi "ч" ni "ch" deb talaffuz qilish. "shto", "shtóby" deb ayting. Sabab: bu ikki so'zda "ч" istisno tariqasida "sh" o'qiladi.
Mini-mashq (og'zaki): quyidagi ko'chirma gapni o'zlashtirmaga aylantiring, olmoshga e'tibor bering:
Áнна сказáла: «Я потеря́ла свой телефóн».
(Javob 11-bo'limda.)
9. Mashqlar
Mashq 1. Darak gaplarni o'zlashtirmaga aylantiring (что bilan, olmoshni moslang):
Он сказáл: «Я живу́ в Самаркáнде».
Онá сказáла: «Я óчень рáда».
Они́ сказáли: «Мы уже́ гото́вы».
Он отвéтил: «Я не знáю э́того».Mashq 2. Buyruqlarni o'zlashtirmaga aylantiring (что́бы + o'tgan zamon):
Он сказáл: «Приди́ вóвремя!»
Онá попроси́ла: «Помоги́ мне!»
Учи́тель сказáл: «Не опáздывайте!»
Он велéл: «Закрóйте дверь!»Mashq 3. So'roq so'zli savollarni o'zlashtiring (so'roq so'z + to'g'ri so'z tartibi):
Он спроси́л: «Где ты рабóтаешь?»
Онá спроси́ла: «Когдá вы придёте?»
Он спроси́л: «Скóлько э́то стóит?»
Онá спроси́ла: «Почему́ ты опоздáл?»Mashq 4. Ha/yo'q savollarni o'zlashtiring (ли bilan, urg'uli so'zni oldinga chiqaring):
Он спроси́л: «Ты придёшь за́втра?»
Онá спроси́ла: «Вы говори́те по-рýсски?»
Он спроси́л: «Э́то прáвда?»
Онá спроси́ла: «Он дóма?»Mashq 5. Aralash — asl gap turini aniqlang va to'g'ri bog'lovchi (что / что́бы / ли / so'roq so'z) bilan o'zlashtiring:
Он сказáл: «Я устáл».
Онá попроси́ла: «Позвони́ мне!»
Он спроси́л: «Кудá ты идёшь?»
Онá спроси́ла: «Ты меня́ слы́шишь?»Mashq 6. Xatoni toping va to'g'rilang:
Он сказáл, что я рабóтал. (asl: «Я рабóтаю»)
Он сказáл, что я пришёл вóвремя. (asl: «Приди́ вóвремя!»)
Он спроси́л, что ты придёшь. (asl: «Ты придёшь?»)
Он спроси́л, где живёшь ты.Mashq 7. O'zbekchadan ruschaga o'giring (o'zlashtirma gap sifatida):
U kelishini aytdi. = ___
U menga yordam berishimni so'radi. = ___
U qayerda yashashimni so'radi. = ___
U ertaga kelamanmi deb so'radi. = ___10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
Aylantirish mashqi: Wisar AIdan 8 ta ko'chirma gap (прямáя речь) bersin — 2 tasi darak, 2 tasi buyruq, 2 tasi so'roq so'zli savol, 2 tasi ha/yo'q savol bo'lsin. Siz har birini o'zlashtirmaga (кóсвенная речь) aylantiring, to'g'ri bog'lovchi (что / что́бы / ли / so'roq so'z) va olmosh bilan. AI xatolarni ko'rsatsin.
Backshift ovi: AIdan ataylab ingliz tilidagidek zamoni surilgan (xato) o'zlashtirma gaplar bersin — masalan Он сказáл, что он рабóтал (asl hozirgi zamon edi). Siz har birini to'g'rilang (zamonni asliga qaytaring) va nega rus tilida backshift bo'lmasligini tushuntiring.
Hikoya mashqi: AIdan qisqa dialog (5–6 gap) bersin; siz uni butunlay o'zlashtirma gapga aylantirib, "hikoya" ko'rinishida qayta yozing (Он сказáл, что... Онá спроси́ла, ... Он попроси́л, что́бы...). AI olmoshlar va bog'lovchilarni tekshirsin.
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim): Áнна сказáла, что онá потеря́ла свой телефóн. (я онá, zamon o'zgarmadi.)
Mashq 1: Он сказáл, что он живёт в Самаркáнде; Онá сказáла, что онá óчень рáда; Они́ сказáли, что они́ уже́ гото́вы; Он отвéтил, что он не знáет э́того. (Barchasida zamon saqlandi, faqat olmosh moslandi.)
Mashq 2: Он сказáл, что́бы я пришёл вóвремя; Онá попроси́ла, что́бы я помóг ей; Учи́тель сказáл, что́бы мы не опáздывали; Он велéл, что́бы мы закры́ли дверь. (Hammasi что́бы + o'tgan zamon.)
Mashq 3: Он спроси́л, где я рабóтаю; Онá спроси́ла, когдá мы придём; Он спроси́л, скóлько э́то стóит; Онá спроси́ла, почему́ я опоздáл. (So'roq so'z bog'lovchi, so'z tartibi to'g'ri, ? yo'q.)
Mashq 4: Он спроси́л, приду́ ли я за́втра; Онá спроси́ла, говорю́ ли я по-рýсски; Он спроси́л, прáвда ли э́то; Онá спроси́ла, дóма ли он. (Urg'uli so'z + ли.)
Mashq 5: Он сказáл, что он устáл (darak что); Онá попроси́ла, что́бы я позвони́л ей (buyruq что́бы + o'tgan z.); Он спроси́л, кудá я иду́ (so'roq so'z); Онá спроси́ла, слы́шу ли я её (ha/yo'q ли).
Mashq 6: Он сказáл, что я рабóтаю ( рабóтал — zamon o'zgarmasligi kerak); Он сказáл, что́бы я пришёл вóвремя ( что что́бы, buyruq edi); Он спроси́л, придёшь ли ты / приду́ ли я ( что ли, ha/yo'q savol); Он спроси́л, где ты живёшь ( so'z tartibi — где ты живёшь).
Mashq 7: Он сказáл, что придёт. / Он попроси́л, что́бы я помóг (ему́). / Он спроси́л, где я живу́. / Он спроси́л, приду́ ли я за́втра.
12. Xulosa va keyingi dars
- Прямáя речь (ko'chirma gap) — aynan so'z, tirnoq ichida: Он сказáл: «Я приду́». Кóсвенная речь (o'zlashtirma gap) — bog'lovchi bilan qayta hikoya: Он сказáл, что придёт.
- Eng muhim qoida: rus tilida zamon MOSLASHMAYDI (ingliz backshift YO'Q) — asl zamon saqlanadi, faqat olmosh va shaxs o'zgaradi (яон, мойего́).
- To'rt tur, to'rt bog'lovchi: DARAK что; BUYRUQ что́бы + o'tgan zamon (приди́ что́бы я пришёл); SO'ROQ SO'ZLI savol so'roq so'zning o'zi (где я живу́); HA/YO'Q savol ли (приду́ ли я).
- O'zlashtirma savolda so'z tartibi to'g'ri (darak gapdek), savol belgisi yo'qoladi.
- Asosiy fe'llar: сказáть, отвéтить, сообщи́ть (darak); попроси́ть, велéть, предложи́ть (buyruq); спроси́ть (savol).
Keyingi dars — B1 — 23-dars: Murakkab kelishik — Родительный (qaratqich kelishigining chuqur qo'llanishlari). Bugun siz gaplarni bir-biriga bog'lashni o'rgandingiz. Keyingi darsda kelishiklarga qaytamiz va rus tilining eng ko'p ishlatiladigan, eng "ko'p vazifali" kelishigi — Родительный падéж (qaratqich) ning chuqur qatlamlarini ochamiz: inkor (нет врéмени), miqdor (мнóго людéй), predloglar (óколо, из, до, без) va boshqa nozik qo'llanishlari. A2 dagi qaratqich poydevori ustiga B1 murakkabligini quramiz.
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!