B1 — 12-dars: Qisqa passiv sifatdosh (кра́ткое страда́тельное прича́стие) — сде́лан, напи́сан, постро́ен, откры́т
B1 — O'RTA · 12-dars
1. Dars nomi va maqsad
O'tgan darsda (11-dars) siz to'liq passiv sifatdosh (по́лное страда́тельное прича́стие) bilan tanishdingiz: прочи́танная кни́га (o'qilgan kitob), напи́санное письмо́ (yozilgan xat), постро́енный дом (qurilgan uy). Bu — sifat kabi ishlaydigan, kelishik va son bo'yicha to'liq o'zgaradigan so'z edi (прочи́танную кни́гу, прочи́танного письма́...).
Bugun esa uning qisqa shakli (кра́ткая фо́рма) bilan ishlaymiz — bu rus tilida juda ko'p ishlatiladigan, aslida undan ham muhimroq qurilma. Qisqa sifatdosh gapda kesim (сказу́емое) bo'lib keladi va biror ish-harakatning natijasini yoki holatini bildiradi:
- Дом постро́ен. — Uy qurilgan. (holat: uy tayyor turibdi)
- Письмо́ напи́сано. — Xat yozilgan. (natija: xat tayyor)
- Магази́н закры́т. — Do'kon yopiq. (hozirgi holat)
- Рабо́та сде́лана. — Ish bajarilgan. (natija)
Diqqat qiling: bu shakllar kelishik bo'yicha o'zgarmaydi, faqat rod (jins) va son bo'yicha o'zgaradi — xuddi sifatning qisqa shakli kabi (кра́сный кра́сен, красна́, красно́, красны́). Ya'ni faqat to'rt shakl: erkak / ayol / o'rta / ko'plik.
Dars oxirida siz:
- To'liq sifatdoshdan (прочи́танный) qisqa shaklni to'g'ri yasaysiz: -нн -н (прочи́тан), -т o'zgarmaydi (откры́т);
- Qisqa shaklni rod va son bo'yicha to'g'ri o'zgartirasiz: сде́лан / сде́лана / сде́лано / сде́ланы;
- Uni был / бу́дет bilan uch zamonda ishlatasiz (Дом был постро́ен — o'tgan; Рабо́та бу́дет сде́лана — kelasi);
- Eng muhimi — passiv gap (страда́тельный зало́г) tuzasiz: Кни́гу написа́л Толсто́й Кни́га напи́сана Толсты́м (kim tomonidan — Твори́тельный kelishigi!).
2. Avvalgi darsdan takror (to'liq passiv sifatdosh)
Bugungi mavzu 11-darsning bevosita davomi. Uni tez esga olamiz:
- To'liq passiv sifatdosh — o'tgan zamon o'timli (перехо́дный) fe'ldan yasaladi va "bajarilgan narsa"ni bildiradi:
- прочита́ть прочи́танный (o'qilgan), написа́ть напи́санный (yozilgan), постро́ить постро́енный (qurilgan), откры́ть откры́тый (ochilgan).
- Uch qo'shimcha:
- -нн- — ko'p fe'lda: прочи́танный, сде́ланный, напи́санный;
- -ённ-/-енн- — -ить ga tugagan va ba'zi fe'lda: постро́енный, решённый, полу́ченный;
- -т- — bir bo'g'inli va -ыть, -оть, -ереть fe'lda: откры́тый, взя́тый, на́чатый.
- To'liq shakl sifat kabi kelishik + son + rod bo'yicha to'liq o'zgaradi: прочи́танную кни́гу (V.k.), в постро́енном до́ме (P.k.).
Muhim bog'lanish: qisqa shakl aynan shu to'liq shakldan yasaladi. Shuning uchun avval to'liq shaklni (uni 11-darsda o'rgangansiz) to'g'ri yasay olish shart. Bugun uni "kesib qisqartiramiz".
Tez mashq — aytib ko'ring: прочи́танный прочи́тан, сде́ланный сде́лан, постро́енный постро́ен, откры́тый откры́т.
3. Asosiy tushuntirish
3.1. Qisqa shakl qanday yasaladi
Qisqa passiv sifatdosh to'liq shakldan oson yasaladi — oxiridagi qo'shimcha "kesiladi":
TO'LIQ shakl (-нн-/-т-) QISQA shakl (erkak)
прочи́таННый прочи́таН (bitta "н"!)
сде́лаННый сде́лаН
напи́саННый напи́саН
постро́еННый постро́еН
реш(ЁНН)ый решЁН
откры́Тый откры́Т ("т" saqlanadi)
взя́Тый взяТIkki asosiy qoida:
- -нн- -н- — qo'sh "н" bitta "н"ga qisqaradi. Bu — eng muhim imlo qoidasi! To'liq shaklda прочи́танный (ikki "н"), qisqa shaklda прочи́тан (bitta "н"). Bu qoidani unutmang: qisqa passiv sifatdoshda doim bitta "н".
- -т- o'zgarmaydi — -т- qo'shimchali sifatdosh o'z "т"sini saqlaydi: откры́тый откры́т, взя́тый взят, на́чатый на́чат.
3.2. Rod va son bo'yicha o'zgarish (asosiy jadval)
Qisqa sifatdosh kelishik bo'yicha o'zgarmaydi. Faqat to'rt shakli bor — sifatning qisqa shakli kabi:
| Rod / son | Qo'shimcha | сде́лать | написа́ть | откры́ть |
|---|---|---|---|---|
| Erkak (он) | — (nol) | сде́лан | напи́сан | откры́т |
| Ayol (она́) | -а | сде́лана | напи́сана | откры́та |
| O'rta (оно́) | -о | сде́лано | напи́сано | откры́то |
| Ko'plik (они́) | -ы | сде́ланы | напи́саны | откры́ты |
Shakl egaga (podlejashiy) mos keladi:
- Дом (m) постро́ен. — Uy qurilgan.
- Кни́га (f) напи́сана. — Kitob yozilgan.
- Письмо́ (n) напи́сано. — Xat yozilgan.
- Две́ри (mn) откры́ты. — Eshiklar ochiq.
Kalit: avval egangizni toping, uning rodi/sonini aniqlang — qisqa sifatdosh unga qo'shiladi. Магази́н (m) закры́т; апте́ка (f) закры́та; окно́ (n) закры́то; ма́газины (mn) закры́ты.
3.3. Vazifasi — NATIJA yoki HOLAT (kesim bo'lib keladi)
Qisqa sifatdosh gapda kesim (сказу́емое) vazifasini bajaradi. U ikki narsani bildirishi mumkin:
a) HOLAT (состоя́ние) — hozir shunday turibdi, natija ko'z oldimizda:
- Магази́н закры́т. — Do'kon yopiq. (hozir yopiq holatda)
- Окно́ откры́то. — Deraza ochiq.
- Я за́нят. — Men bandman. (за́нят — заня́ть dan)
- Все места́ за́няты. — Barcha joylar band.
b) NATIJA (результа́т) — biror harakat bajarilib bo'lgan, natijasi bor:
- Рабо́та сде́лана. — Ish bajarilgan.
- Пробле́ма решена́. — Muammo hal qilingan.
- Биле́ты уже́ ку́плены. — Chiptalar allaqachon sotib olingan.
Ikkalasida ham "kim qildi" muhim emas — muhimi natija/holat. Aynan shu bilan qisqa sifatdosh o'zbek tilidagi "-gan/-ilgan" (qurilgan, yozilgan, yopilgan) shakliga juda yaqin.
Solishtiring — to'liq qisqa:
- постро́енный дом (qurilgan uy — narsani ta'riflaydi, aniqlovchi) Дом постро́ен (Uy qurilgan — fikrni tugatadi, kesim).
- To'liq shakl — so'z birikmasi ichida ("qanaqa dom?"); qisqa shakl — butun gap ("dom nima bo'ldi? — qurildi").
3.4. Uch zamon: был / (nol) / бу́дет
Qisqa sifatdosh o'zi zamonni ko'rsatmaydi — zamon быть fe'li orqali beriladi:
| Zamon | Yordamchi | Misol | O'zbekcha |
|---|---|---|---|
| Hozirgi | (yo'q — nol bog'lama) | Дом постро́ен. | Uy qurilgan (turibdi). |
| O'tgan | был / была́ / бы́ло / бы́ли | Дом был постро́ен в 2000 году́. | Uy 2000-yilda qurilgan edi. |
| Kelasi | бу́дет / бу́дут | Рабо́та бу́дет сде́лана за́втра. | Ish ertaga bajariladi. |
Diqqat: быть ham egaga mos keladi:
- Кни́га была́ напи́сана. — Kitob yozilgan edi. (f)
- Письмо́ бы́ло напи́сано. — Xat yozilgan edi. (n)
- Дома́ бы́ли постро́ены. — Uylar qurilgan edi. (mn)
Eng ko'p uchraydigan xato: hozirgi zamonda быть ishlatilmaydi! Дом есть постро́ен deyilmaydi. To'g'risi — Дом постро́ен (bog'lamasiz). "есть/is" bu yerda keraksiz.
3.5. Passiv gap (страда́тельный зало́г) — kim tomonidan?
Qisqa sifatdoshning eng kuchli vazifasi — passiv gap tuzish. Aktiv gapni passivga aylantiramiz:
AKTIV (kim? — nima qildi? — nimani?)
Толсто́й написа́л рома́н.
(И.к. — ega) (fe'l) (В.к. — to'ldiruvchi)
Tolstoy roman yozdi.
PASSIV (nima? — qilindi — kim tomonidan?)
Рома́н напи́сан Толсты́м.
(И.к. — ega) (qisqa sif.) (Т.к. — bajaruvchi)
Roman Tolstoy tomonidan yozildi.Uch qadam — aktivdan passivga:
- Aktivdagi to'ldiruvchi (В.к., рома́н) passivda ega bo'ladi (И.к., рома́н).
- Fe'l qisqa sifatdoshga aylanadi va yangi egaga mos keladi (рома́н — m напи́сан).
- Aktivdagi ega (Толсто́й) passivda Твори́тельный (vositali) kelishikda: Толсты́м ("kim tomonidan").
Yana misollar:
| Aktiv | Passiv |
|---|---|
| Инжене́ры постро́или мост. | Мост постро́ен инжене́рами. |
| Ма́ма пригото́вила у́жин. | У́жин пригото́влен ма́мой. |
| Дире́ктор подписа́л догово́р. | Догово́р подпи́сан дире́ктором. |
| Учёные сде́лали откры́тие. | Откры́тие сде́лано учёными. |
"Kim tomonidan" — Твори́тельный kelishik: Толсты́м, ма́мой, инжене́рами, дире́ктором. Bu — o'zbekchada "-tomonidan" degani. Lekin ko'pincha bajaruvchi umuman aytilmaydi (chunki muhimi — natija): Дом постро́ен (kim tomonidan — ahamiyatsiz), Магази́н закры́т (kim yopgani muhim emas).
3.6. Urg'u — diqqat talab qiladigan joylar
Qisqa shaklda urg'u ba'zan to'liq shakldagidan ko'chadi. Uch guruhni ajrating:
a) Urg'u o'zgarmaydi (ko'pchilik -н- shakl):
сде́лан, сде́лана, сде́лано, сде́ланы — urg'u doim "сде́"
напи́сан, напи́сана, напи́сано, напи́саны — urg'u doim "пи́"
постро́ен, постро́ена, постро́ено... — urg'u doim "стро́"b) -ённый tipida urg'u OXIRGA ko'chadi (erkakda "ён", qolganida oxirida):
решён, решена́, решено́, решены́ (реши́ть решённый)
приглашён, приглашена́, приглашено́, приглашены́ (пригласи́ть приглашённый)Erkak shaklda urg'u "-ён" bo'g'inida (решён), ayol/o'rta/ko'plikda esa oxirgi unlida (решена́, решено́, решены́).
c) Ba'zi -т- shaklda ayol rodida urg'u ko'chadi:
взят, взята́, взя́то, взя́ты (взять)
на́чат, начата́, на́чато, на́чаты (нача́ть)
за́нят, занята́, за́нято, за́няты (заня́ть)
про́дан, продана́, про́дано, про́даны (прода́ть)Bu shakllarda faqat ayol rodida (она́) urg'u oxirgi bo'g'inga ko'chadi: начата́, занята́, взята́ — qolgan uchtasida boshda. Buni alohida yodlab qo'ying.
4. Misollar
Holat / natija (hozirgi zamon):
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Магази́н уже́ закры́т. | Do'kon allaqachon yopiq. |
| Дверь откры́та, входи́те. | Eshik ochiq, kiring. |
| Все биле́ты про́даны. | Barcha chiptalar sotilgan. |
| Стол накры́т к у́жину. | Stol kechki ovqatga tuzatilgan. |
| Э́тот вопро́с уже́ решён. | Bu savol allaqachon hal qilingan. |
| Я о́чень за́нят сего́дня. | Bugun juda bandman. |
| Ко́мната убрана́, всё чи́сто. | Xona yig'ishtirilgan, hammasi toza. |
O'tgan zamon (был / была́ / бы́ло / бы́ли):
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Э́тот дом был постро́ен сто лет наза́д. | Bu uy yuz yil oldin qurilgan edi. |
| Кни́га была́ напи́сана в 1869 году́. | Kitob 1869-yilda yozilgan edi. |
| Письмо́ бы́ло напи́сано по-ру́сски. | Xat ruschada yozilgan edi. |
| Все зада́чи бы́ли решены́ пра́вильно. | Barcha masalalar to'g'ri yechilgan edi. |
Kelasi zamon (бу́дет / бу́дут):
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Рабо́та бу́дет сде́лана за́втра. | Ish ertaga bajariladi. |
| Дом бу́дет постро́ен че́рез год. | Uy bir yilda qurib bo'linadi. |
| Докуме́нты бу́дут подпи́саны в понеде́льник. | Hujjatlar dushanba kuni imzolanadi. |
Passiv gap (kim tomonidan — Твори́тельный):
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Рома́н «Война́ и мир» напи́сан Толсты́м. | "Urush va tinchlik" romani Tolstoy tomonidan yozilgan. |
| Э́та карти́на нарисо́вана изве́стным худо́жником. | Bu rasm mashhur rassom tomonidan chizilgan. |
| Мост постро́ен на́шими инжене́рами. | Ko'prik bizning muhandislar tomonidan qurilgan. |
| Пробле́ма решена́ но́вым дире́ктором. | Muammo yangi direktor tomonidan hal qilindi. |
5. Talaffuz bo'limi
- сде́лан /ZDYE-lan/ — urg'u boshda; "сд" jarangli "zd": "zdélan".
- сде́лана /ZDYE-la-na/ — urg'u o'sha "сде́" bo'g'inida qoladi: "zdélana".
- напи́сан /na-PI-san/ — urg'u ikkinchi bo'g'inda "пи́": "napísan".
- постро́ен /pa-STRO-yen/ — urg'u "стро́" bo'g'inida; urg'usiz "о" boshda "a": "pastróyen".
- откры́т /at-KRYT/ — urg'u "кры́" bo'g'inida; boshdagi "о" "a": "atkrýt".
- откры́та /at-KRY-ta/ — urg'u o'zgarmaydi: "atkrýta".
- закры́т /za-KRYT/ — urg'u "кры́" bo'g'inida: "zakrýt".
- решён /ri-SHON/ — "ё" doim urg'uli "yo": "rishón".
- решена́ /ri-shi-NA/ — urg'u OXIRda, "е"lar "i": "rishiná".
- за́нят /ZA-nyat/ — urg'u boshda: "zányat".
- занята́ /za-nya-TA/ — ayol rodida urg'u OXIRda: "zanyatá".
- Толсты́м /tal-STYM/ — urg'u oxirda, boshdagi "о" "a": "talstým".
Muhim qoida: -ённый dan yasalgan qisqa shaklda "ё" doim urg'uli va "yo" o'qiladi (решён, приглашён). Ayol/o'rta/ko'plik shaklda esa urg'u oxirgi unliga ko'chadi va "е" tiklanadi: решена́, решено́, решены́.
Topshiriq: ovoz chiqarib ayting: сде́лан – сде́лана – сде́лано – сде́ланы · откры́т – откры́та – откры́то – откры́ты · решён – решена́ – решено́ – решены́ · за́нят – занята́ – за́нято – за́няты.
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| сде́лан (-а, -о, -ы) | сде́-лан | bajarilgan | Рабо́та сде́лана. |
| напи́сан (-а, -о, -ы) | на-пи́-сан | yozilgan | Письмо́ напи́сано. |
| прочи́тан (-а, -о, -ы) | про-чи́-тан | o'qilgan | Кни́га прочи́тана. |
| постро́ен (-а, -о, -ы) | по-стро́-ен | qurilgan | Дом постро́ен. |
| откры́т (-а, -о, -ы) | от-кры́т | ochiq / ochilgan | Магази́н откры́т. |
| закры́т (-а, -о, -ы) | за-кры́т | yopiq / yopilgan | Дверь закры́та. |
| решён (решена́, -о́, -ы́) | ре-шён | hal qilingan | Вопро́с решён. |
| полу́чен (-а, -о, -ы) | по-лу́-чен | olingan | Письмо́ полу́чено. |
| ку́плен (-а, -о, -ы) | ку́п-лен | sotib olingan | Биле́ты ку́плены. |
| про́дан (продана́, -о, -ы) | про́-дан | sotilgan | Дом про́дан. |
| за́нят (занята́, -о, -ы) | за́-нят | band | Я за́нят. Ме́сто за́нято. |
| откры́тие | от-кры́-ти-е | kashfiyot | Ва́жное откры́тие. |
| подпи́сан (-а, -о, -ы) | под-пи́-сан | imzolangan | Догово́р подпи́сан. |
| пригото́влен (-а, -о, -ы) | при-го-то́в-лен | tayyorlangan | У́жин пригото́влен. |
| убра́н (убрана́, -о, -ы) | у-бра́н | yig'ishtirilgan | Ко́мната убрана́. |
| нача́т (начата́, -о, -ы) | на́-чат | boshlangan | Рабо́та начата́. |
| зало́г | за-ло́г | (grammatik) nisbat | Страда́тельный зало́г. |
| страда́тельный | стра-да́-тель-ный | passiv (majhul) | Страда́тельное прича́стие. |
Yodlash qoidasi: har so'zni to'rt shaklda yodlang (сде́лан / сде́лана / сде́лано / сде́ланы) va gapda был/бу́дет bilan ishlating. Urg'u ko'chadigan so'zlarni alohida belgilang: решёнрешена́, за́нятзанята́, про́данпродана́.
7. Dialog
— Приве́т! Ты не зна́ешь, апте́ка ещё — Salom! Bilmaysanmi, apteka hali
откры́та? ochiqmi?
— Нет, к сожале́нию, она́ уже́ закры́та. — Yo'q, afsuski, u allaqachon yopiq.
А что случи́лось? Nima bo'ldi?
— Мне ну́жно лека́рство. А магази́н напро́тив? — Menga dori kerak. Ro'paradagi do'kon-chi?
— Магази́н ещё откры́т, но лека́рства там — Do'kon hali ochiq, lekin u yerda
не продаю́тся. dori sotilmaydi.
— Поня́тно. Слу́шай, а твоя́ курсова́я — Tushunarli. Eshit, kurs ishing
уже́ напи́сана? yozib bo'lindimi?
— Почти́! Введе́ние уже́ напи́сано, но — Deyarli! Kirish yozib bo'lindi, lekin
вы́воды ещё не гото́вы. xulosalar hali tayyor emas.
— А кем была́ напи́сана твоя́ те́ма ра́ньше? — Sening mavzung ilgari kim tomonidan
yozilgan edi?
— Одни́м изве́стным профе́ссором. Его́ кни́га — Bir mashhur professor tomonidan. Uning
переведена́ на де́сять языко́в! kitobi o'n tilga tarjima qilingan!
— Ух ты! Ну, удачи. Наде́юсь, всё бу́дет — Voy-bo'! Xo'p, omad. Umid qilaman, hammasi
сде́лано во́время. o'z vaqtida bajariladi.E'tibor bering: откры́та / закры́та (holat, ayol — апте́ка), откры́т (m — магази́н), напи́сана / напи́сано (ega rodiga mos), была́ напи́сана (o'tgan zamon), кем... напи́сана — Одни́м профе́ссором (kim tomonidan — Твори́тельный!), переведена́ (tarjima qilingan), бу́дет сде́лано (kelasi zamon). Bitta dialogda besh xil qisqa sifatdosh!
8. O'zbekcha-ruscha tipik xatolar
Hozirgi zamonda быть qo'shish: Дом есть постро́ен. Дом постро́ен. Sabab: hozirgi zamonda bog'lama tushib qoladi; "есть" keraksiz.
Qisqa shaklda qo'sh "нн" yozish: Рабо́та сде́ланна. Рабо́та сде́лана. Sabab: qisqa passiv sifatdoshda doim bitta "н" (to'liq — сде́лаННый, qisqa — сде́лаНа).
Egaga mos keltirmaslik: Кни́га напи́сан. Кни́га напи́сана. Sabab: кни́га — ayol rod, shuning uchun -а qo'shimcha (напи́сана).
"Kim tomonidan"ni Роди́тельный kelishik yoki predlog bilan berish: Рома́н напи́сан от Толсто́го / Толсто́го. Рома́н напи́сан Толсты́м. Sabab: bajaruvchi passiv gapda Твори́тельный kelishikda (predlogsiz): Толсты́м.
Ayol rodida urg'uni ko'chirmaslik: Рабо́та на́чата deb на́чата o'qish. Рабо́та начата́ (urg'u oxirda). Sabab: начата́, занята́, взята́, продана́ — ayol rodida urg'u oxirgi bo'g'inga ko'chadi.
To'liq va qisqa shaklni chalkashtirish: Дом постро́енный. (kesim o'rnida) Дом постро́ен. Sabab: kesim (natija/holat) — qisqa shakl; to'liq shakl (постро́енный) faqat aniqlovchi ("qanaqa dom?").
Mini-mashq (xatolarni to'g'rilang)
1. Магази́н есть закры́т.
2. Все биле́ты про́данны.
3. Э́та кни́га напи́сан молоды́м а́втором.
4. Рабо́та уже́ на́чата два часа́ наза́д. (urg'u?)(Javoblar 11-bo'limda.)
9. Mashqlar
Mashq 1. To'liq shaklni qisqa shaklga (erkak rod) aylantiring:
1. прочи́танный ___ 4. откры́тый ___
2. сде́ланный ___ 5. решённый ___
3. постро́енный ___ 6. взя́тый ___Mashq 2. Qavsdagi qisqa sifatdoshni egaga mos rod/sonda qo'ying:
1. Магази́н ___ (закры́т). 4. Все две́ри ___ (откры́т).
2. Кни́га ___ (напи́сан). 5. Окно́ ___ (закры́т).
3. Пробле́ма ___ (решён). 6. Биле́ты ___ (ку́плен).Mashq 3. Gapni o'tgan (был) yoki kelasi (бу́дет) zamonga o'tkazing:
1. Дом постро́ен. (o'tgan) ___
2. Рабо́та сде́лана. (kelasi) ___
3. Пи́сьма напи́саны. (o'tgan) ___
4. Догово́р подпи́сан. (kelasi) ___Mashq 4. Aktiv gapni PASSIVga aylantiring (bajaruvchini Твори́тельный kelishikda bering):
1. Толсто́й написа́л рома́н. Рома́н ___ ___.
2. Инжене́ры постро́или мост. Мост ___ ___.
3. Ма́ма пригото́вила у́жин. У́жин ___ ___.
4. Дире́ктор подписа́л докуме́нты. Докуме́нты ___ ___.Mashq 5. To'g'ri urg'uni tanlang (ayol rod):
1. Рабо́та (на́чата / начата́).
2. Ко́мната (за́нята / занята́).
3. Су́мка (взя́та / взята́).
4. Маши́на (про́дана / продана́).Mashq 6. O'zbekchadan ruschaga o'giring:
1. Do'kon yopiq.
2. Xat ruschada yozilgan.
3. Uy 1990-yilda qurilgan edi.
4. Muammo hal qilindi.
5. Bu roman mashhur yozuvchi tomonidan yozilgan.Mashq 7. Xatoni toping va to'g'rilang:
1. Дом есть постро́ен в про́шлом году́.
2. Кни́га напи́сан изве́стным писа́телем.
3. Все места́ уже́ за́няты, urg'u: за́нята.
4. Рома́н прочи́танный мно́й вчера́.Mashq 8. Kichik matn tuzing (kamida 5 gap): xonangizni tasvirlang — nima qilingan (сде́лано), nima ochiq/yopiq (откры́то / закры́то), nima sotib olingan (ку́плено). Kamida uch xil qisqa sifatdosh va bir passiv gap (kim tomonidan) ishlating.
10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
- To'liq qisqa: Wisar AIdan 10 ta to'liq passiv sifatdoshli so'z birikmasi so'rang (прочи́танная кни́га...). Har birini qisqa shaklli gapga aylantiring (Кни́га прочи́тана). AI "ннн" qoidasini va rod/son mosligini tekshirsin.
- Passiv gap mashqi: AIga besh aktiv gap yozing (Кто-то сде́лал что-то). AI ularni passivga aylantirsin, siz esa "kim tomonidan"ni (Твори́тельный) to'g'ri qo'ying — Толсты́м, ма́мой, инжене́рами.
- Uch zamon: AIdan постро́ен, напи́сан, решён so'zlarini был / (nol) / бу́дет bilan uch zamonda ishlatishni so'rang. Ayniqsa hozirgi zamonda "есть" so'zini tushirib qoldirishni tekshiring.
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim):
- Магази́н закры́т ("есть" olib tashlandi — hozirgi zamonda bog'lama yo'q). 2. Все биле́ты про́даны (bitta "н": про́даНы, "нн" emas). 3. Э́та кни́га напи́сана молоды́м а́втором (кни́га — ayol -а; bajaruvchi Творительный — молоды́м а́втором). 4. Рабо́та начата́ два часа́ наза́д (ayol rodida urg'u oxirda — начата́).
Mashq 1: 1. прочи́тан; 2. сде́лан; 3. постро́ен; 4. откры́т; 5. решён; 6. взят. Mashq 2: 1. закры́т; 2. напи́сана; 3. решена́; 4. откры́ты; 5. закры́то; 6. ку́плены. Mashq 3: 1. Дом был постро́ен. 2. Рабо́та бу́дет сде́лана. 3. Пи́сьма бы́ли напи́саны. 4. Догово́р бу́дет подпи́сан. Mashq 4: 1. Рома́н напи́сан Толсты́м. 2. Мост постро́ен инжене́рами. 3. У́жин пригото́влен ма́мой. 4. Докуме́нты подпи́саны дире́ктором. Mashq 5: 1. начата́; 2. занята́; 3. взята́; 4. продана́ (barchasida ayol rodida urg'u oxirda). Mashq 6: 1. Магази́н закры́т. 2. Письмо́ напи́сано по-ру́сски. 3. Дом был постро́ен в 1990 году́. 4. Пробле́ма решена́. 5. Э́тот рома́н напи́сан изве́стным писа́телем. Mashq 7: 1. Дом постро́ен в про́шлом году́ ("есть" olib tashlandi). 2. Кни́га напи́сана изве́стным писа́телем (кни́га — ayol -а). 3. Все места́ уже́ за́няты — urg'u to'g'ri: за́няты (ko'plik — boshda; oxirda faqat ayol birlik: занята́). 4. Kesim kerak: Рома́н прочи́тан мно́й вчера́ (qisqa shakl — to'liq "прочи́танный" emas). Mashq 8: namuna — Моя́ ко́мната убрана́, всё чи́сто. Окно́ откры́то, потому́ что жа́рко. Но́вый стол уже́ ку́плен и поста́влен у окна́. Карти́на на стене́ нарисо́вана мои́м бра́том. Ду́маю, ремо́нт бу́дет зако́нчен на сле́дующей неде́ле.
12. Xulosa va keyingi dars
- Qisqa passiv sifatdosh to'liq shakldan yasaladi: -нн -н (прочи́танный прочи́тан — bitta "н"!), -т o'zgarmaydi (откры́тый откры́т).
- Faqat rod va son bo'yicha o'zgaradi (kelishiksiz): - / -а / -о / -ы — сде́лан / сде́лана / сде́лано / сде́ланы. Egaga mos keladi.
- Gapda kesim (сказу́емое) bo'lib, natija yoki holatни bildiradi: Дом постро́ен, Магази́н закры́т, Рабо́та сде́лана.
- Uch zamon — быть orqali: hozirgi — bog'lamasiz (Дом постро́ен), o'tgan — был/была́/бы́ло/бы́ли (Дом был постро́ен), kelasi — бу́дет/бу́дут (Рабо́та бу́дет сде́лана).
- Passiv gap: aktiv to'ldiruvchi passiv ega; fe'l qisqa sifatdosh; aktiv ega Твори́тельный ("kim tomonidan"): Толсто́й написа́л рома́н Рома́н напи́сан Толсты́м.
- Urg'u: ko'pchilik -н- shaklda o'zgarmaydi (сде́лансде́лана); -ённый tipida oxirgi bo'g'inga ko'chadi (решёнрешена́); ba'zi -т- shaklda faqat ayol rodida ko'chadi (за́нятзанята́, на́чатначата́).
Keyingi dars — B1 — 13-dars: Ravishdosh — tugallanmagan turi (несоверше́нный вид): дела́я, чита́я, говоря́ — bir vaqtda. Sifatdoshlarni (aktiv -щий, passiv -нный/-т va bugungi qisqa shakl) yakunlab, endi ravishdosh (дееприча́стие) qatlamiga o'tamiz. Bilib qo'ying: чита́я кни́гу, я слу́шал му́зыку (kitob o'qib, musiqa eshitdim) — bir vaqtda sodir bo'lgan ikki harakatni bitta gapga sig'dirish. Keyingi darsda -я/-а qo'shimchasi bilan tugallanmagan ravishdosh yasashni o'rganamiz.
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!