B1 — 25-dars: So'z yasash kirish (словообразова́ние) — prefiks va suffiks bilan ot/sifat/fe'l/ravish yasash naqshlari
B1 — O'RTA · 25-dars
1. Dars nomi va maqsad
Shu paytgacha siz rus tilida so'zlarni butun holida — bir dona lug'at birligi sifatida — yodlab keldingiz. Учи́тель — o'qituvchi, ра́дость — quvonch, безрабо́тный — ishsiz. Har bir so'z alohida "yodlash" ni talab qildi. Bu dars — burilish nuqtasi. Bugundan boshlab siz so'zga ichkaridan qaraysiz: uni qismlarga bo'lib, har bir qismning ma'nosini ko'rib, notanish so'zni yodlamasdan ham tushunish ko'nikmasini egallaysiz.
Buni словообразова́ние (so'z yasash) deb ataymiz. Mana bu jarayonning kuchi — bitta misolda:
уч- (o'zak: "o'qi-, o'rgan-")
учи́ть — o'rgatmoq / o'qimoq
учи́тель — o'qituvchi (уч + и́тель = "o'rgatuvchi kishi")
учени́к — o'quvchi (уч + ени́к = "o'rganuvchi kishi")
учёба — o'qish (jarayon)
уче́бник — darslik (уч + ебник = "o'qitadigan narsa")
учи́тельница — ayol o'qituvchi (учи́тель + ница = ayol)Bitta o'zak — oltita so'z. Agar siz уч- o'zagini va -тель ("...uvchi kishi") suffiksini bir marta tushunib olsangiz, endi писа́ть писа́тель, чита́ть чита́тель, стро́ить строи́тель larni hech kim o'rgatmasa ham o'zingiz yechasiz. Bu — lug'atni yodlab emas, naqshni anglab kengaytirish.
Bu dars oxirida siz:
- rus so'zining tarkibini (o'zak, prefiks, suffiks, tugallanma) ajrata olasiz;
- eng ko'p uchraydigan ot, sifat, fe'l, ravish yasovchi qo'shimchalarni tanib, notanish so'zning ma'nosini taxmin qilasiz;
- bitta o'zakdan so'zlar oilasini (родственные слова́) qura olasiz;
- rus so'z yasashini o'zbek tilidagi -chi, -lik, -siz qo'shimchalari bilan solishtirib, ikkalasini bir tizimda ko'rasiz.
2. Avvalgi darajadan takror (o'zak va tanish qo'shimchalar)
Aslida siz so'z yasash bilan allaqachon, o'zingiz sezmagan holda ishlagansiz. Eslang — A2 va B1 darslarida quyidagi juftliklarni ko'rgansiz:
рабо́та (ish) рабо́тать (ishlamoq) рабо́тник (ishchi)
друг (do'st) дру́жба (do'stlik) дру́жеский (do'stona)
чита́ть (o'qimoq) прочита́ть (o'qib bo'lmoq) чита́тель (o'quvchi)Har bir o'ngdagi so'z chapdagi o'zakdan bittagina qo'shimcha bilan o'sib chiqqan. Demak, sizda tayanch bor. Ikki tushunchani aniq belgilaymiz — butun dars shularga quriladi:
- О'зак (ко́рень) — so'zning ma'no yuragi, oilaning umumiy qismi. рабо́т- рабо́та, рабо́тать, рабо́тник, рабо́чий — hammasida bir xil.
- Qo'shimcha (аффикс) — o'zakka qo'shilib ma'noni yoki so'z turkumini o'zgartiradigan bo'lak. Ikki xil: prefiks (приста́вка) — o'zakdan oldin (на-, пере-, вы-), suffiks (су́ффикс) — o'zakdan keyin (-тель, -ность, -ск-).
Muhim bog'lanish: A2 da harakat fe'llarida siz prefikslarni ko'rgansiz — *идти́ прийти́ (kelmoq), уйти́ (ketmoq), перейти́ (o'tmoq)*. O'shanda prefiks fe'l ma'nosini o'zgartirgan edi. Bugun ko'ramizki, aynan shu prefikslar boshqa fe'llarga ham xuddi shunday ta'sir qiladi, va suffikslar esa butun so'z turkumini (fe'ldan ot, otdan sifat) o'zgartiradi. Ya'ni siz bilgan narsa — kattaroq tizimning bir bo'lagi ekan.
O'zbek tilida ham xuddi shunday: ish ish*chi (kasb), ish ish*siz (yo'qlik), do'st do'st*lik (mavhum ot). Rus tili ham aynan shu mantiq bilan ishlaydi — faqat qo'shimchalari boshqacha. Shuni yodda tutib boring: har bir rus qo'shimchasi uchun biz o'zbekcha "egizagini" topamiz.
3. Asosiy tushuntirish
3.1. So'z tarkibi — to'rt bo'lak
Rus so'zi ko'pi bilan to'rt xil bo'lakdan tuziladi. Ularni bir so'zda ko'raylik — преподава́тельница (ayol o'qituvchi):
пре- -пода- -ва-тель- -ниц- -а
PREFIKS O'ZAK SUFFIKS(lar) SUFFIKS TUGALLANMA
(приста́вка) (ко́рень) (су́ффикс) (су́ффикс) (оконча́ние)- Prefiks — oldindan qo'shiladi, ko'pincha yo'nalish yoki ma'no ottenkasi beradi.
- O'zak — asosiy ma'no.
- Suffiks — so'z turkumini va aniq ma'nosini belgilaydi (kim? nima? qanday?).
- Tugallanma (-а, -ый, -о...) — kelishik/son/rod ko'rsatkichi, biz uni A1-A2 da kelishiklarda o'rgangan edik.
B1 uchun asosiy mahorat — o'zakni ajratib, unga qo'shilgan suffiks yoki prefiksni tanib olish. Endi eng muhim qo'shimchalarni turkum-turkum ko'ramiz.
3.2. OT yasovchi suffikslar (kim? nima?)
Bu — eng foydali guruh, chunki rus lug'atining katta qismi ot. Har bir suffiksni o'zbekcha egizagi bilan yodlang.
A) -тель — "...uvchi kishi/asbob" (o'zbekcha -uvchi, -chi). Fe'ldan kasb yoki bajaruvchi yasaydi:
учи́ть (o'rgatmoq) учи́тель — o'qituvchi (o'rgat-uvchi)
писа́ть (yozmoq) писа́тель — yozuvchi (yoz-uvchi)
чита́ть (o'qimoq) чита́тель — o'quvchi/kitobxon
стро́ить (qurmoq) строи́тель — quruvchi
руководи́ть (rahbarlik) руководи́тель — rahbarB) -ник / -ик — "...bilan bog'liq kishi" (o'zbekcha -chi, -dosh). Otdan yoki fe'ldan shaxs yasaydi:
рабо́та (ish) рабо́тник — ishchi, xodim
учи́ть уч- учени́к — o'quvchi (maktabda)
защища́ть (himoya) защи́тник — himoyachi
помога́ть по́мощь помо́щник — yordamchiC) -ость / -ность — sifatdan MAVHUM OT (o'zbekcha -lik). Bu — eng unumdor suffikslardan. Belgini tushunchaga aylantiradi:
молодо́й (yosh) мо́лодость — yoshlik
ра́достный (quvonchli) ра́дость — quvonch
ско́рый (tez) ско́рость — tezlik
но́вый (yangi) но́вость — yangilik
возмо́жный (mumkin) возмо́жность — imkoniyatDiqqat: -ость qo'shilganda urg'u ko'pincha o'zakka ko'chadi: молодо́й (urg'u oxirda) мо́лодость (urg'u boshda). Buni quloqqa yodlang.
D) -ение / -ание — fe'ldan JARAYON/NATIJA oti (o'zbekcha -ish, -lash). Fe'lni "ish-harakat nomi" ga aylantiradi:
чита́ть (o'qimoq) чте́ние — o'qish (jarayon)
образова́ть (shakllantirmoq) образова́ние — ta'lim, ma'lumot
знать (bilmoq) зна́ние — bilim
реши́ть (hal qilmoq) реше́ние — yechim, qaror
упражня́ться упражне́ние — mashqE) -ство — jamoaviy yoki mavhum ot (o'zbekcha -lik). Holat, sifat yoki jamlanmani bildiradi:
бога́тый (boy) бога́тство — boylik
де́ти (bolalar) де́тство — bolalik
о́бщий (umumiy) о́бщество — jamiyat
госуда́рь (hukmdor) госуда́рство — davlatF) -ка / -ница — AYOL shaxs yasovchi (o'zbekchada alohida so'z yo'q). Erkak shaxs otidan uning ayol variantini yasaydi. Bu rus tiliga xos, o'zbek tilida yo'q — shuning uchun alohida e'tibor bering:
студе́нт (talaba, erkak) студе́нтка — talaba qiz
учи́тель (o'qituvchi) учи́тельница — ayol o'qituvchi
арти́ст (artist) арти́стка — ayol artist
иностра́нец (chet ellik) иностра́нка — chet ellik ayol3.3. SIFAT yasovchi suffikslar (qanday?)
Sifatlar deyarli har doim otdan yoki fe'ldan yasaladi. Eng ko'p uchraydigan olti naqsh:
A) -н- + -ый — eng keng "...li, ...ga oid" (o'zbekcha -li). Otdan sifat:
интере́с (qiziqish) интере́сный — qiziqarli
вкус (ta'm) вку́сный — mazali
у́жас (dahshat) ужа́сный — dahshatli
трудность труд тру́дный — qiyinB) -ск- / -еск- — "...ga xos, ...cha" (o'zbekcha -cha, -iy). Millat, joy, guruhga tegishlilik:
Русь ру́сский — ruscha, rus
дети де́тский — bolalarga oid, bolalar-
го́род городско́й — shahar-, shaharga oid
дру́жба дру́жеский — do'stonaC) -ов- / -ев- — "...ga tegishli" (ko'pincha kasb, material):
де́ло (ish) делово́й — ishbilarmon, ishga oid
берёза (qayin) берёзовый — qayin(dan), qayin-
парк па́рковый — parkka oidD) -лив- — "...ga moyil, ...li xislat" (o'zbekcha -li xarakter):
сча́стье (baxt) счастли́вый — baxtli
терпе́ние (sabr) терпели́вый — sabrli
дождь (yomg'ir) дождли́вый — yomg'irli
тала́нт тала́нтливый — iste'dodliE) без- ... -н- — "...siz" (o'zbekcha -siz). Bu — prefiks va suffiksni birga ishlatadigan yasashning yorqin misoli. без- ("...siz") + o'zak + -н-ый:
рабо́та (ish) безрабо́тный — ishsiz (без + рабо́т + ный)
дом (uy) бездо́мный — uysiz
опа́сность безопа́сный — xavfsiz
конец (oxir) бесконе́чный — cheksiz (без бес-, jarangsizdan oldin)Diqqat: без- ko'p hollarda jarangsiz undoshdan (п, т, к, с, ф...) oldin бес- ga aylanadi: *без + конечный бесконе́чный*, *без + полезный бесполе́зный*. Bu — talaffuz qulayligi uchun.
3.4. FE'L yasovchi prefikslar (harakat ottenkasi)
A2 da harakat fe'llarida ko'rgan prefikslaringiz oddiy fe'llarda ham ishlaydi va fe'lga yangi ma'no beradi. Eng ko'p to'rttasi:
A) на- — "to'ldirish, natijaga yetkazish" (ko'pincha tugallangan aspekt yasaydi):
писа́ть (yozmoq) написа́ть — yozib bo'lmoq
рисова́ть (chizmoq) нарисова́ть — chizib bo'lmoq
учи́ть научи́ть — o'rgatib qo'ymoq / o'rganib olmoqB) вы- — "tashqariga, chiqarish" (o'zbekcha chiqib/chiqarib):
ходи́ть вы́ходить вы́йти — chiqmoq
писа́ть вы́писать — ko'chirib yozmoq / chiqarib yozmoq
учи́ть вы́учить — yodlab olmoq (to'liq o'rganmoq)Eslatma: вы- prefiksli tugallangan fe'llarda urg'u deyarli doim вы́- ga tushadi: вы́учить, вы́йти, вы́писать.
C) пере- — "qayta, orqali, boshqa joyga" (o'zbekcha qayta-, -dan o'tib):
писа́ть переписа́ть — qayta yozmoq, ko'chirmoq
чита́ть перечита́ть — qayta o'qimoq
де́лать переде́лать — qayta qilmoqD) раз- / рас- — "yoyish, ajratish, kuchaytirish":
би́ть разби́ть — sindirmoq (parchalab)
дели́ть раздели́ть — bo'lmoq, taqsimlamoq
говори́ть разговори́ться — gapga tushib ketmoqBir o'zak, ko'p prefiks — bu fe'l lug'atini ko'paytirishning kalitidir: писа́ть dan написа́ть, переписа́ть, вы́писать, подписа́ть (imzolamoq), записа́ть (yozib olmoq), описа́ть (tasvirlamoq). Bittagina -писа́ть o'zagi va bir hovuch prefiks — o'nlab fe'l.
3.5. RAVISH yasash (qanday? qay tarzda?)
Bu — eng oson naqsh. Sifatning -ый / -ий tugallanmasini -о ga almashtiring — tayyor ravish. O'zbekchada ko'pincha sifat va ravish bir xil (tez — sifat ham, ravish ham), rus tilida esa ular shaklan farqlanadi:
бы́стрый (tez, sifat) бы́стро — tez (ravish)
ме́дленный (sekin) ме́дленно — sekin
хоро́ший (yaxshi) хорошо́ — yaxshi
плохо́й (yomon) пло́хо — yomon
краси́вый (chiroyli) краси́во — chiroyli (tarzda)
пра́вильный (to'g'ri) пра́вильно — to'g'riОн говори́т по-ру́сски бы́стро и пра́вильно. — U ruschada tez va to'g'ri gapiradi.
Она́ пи́шет о́чень краси́во. — U juda chiroyli yozadi.3.6. Kichraytirish-erkalash suffikslari (kichik, aziz)
Rus tili juda "erkalovchi" til — deyarli har bir otning kichraytma-erkalama shakli bor. O'zbekchada bu -cha, -gina, -jon bilan beriladi:
стол (stol) сто́лик — stolcha, kichik stol (-ик)
дом (uy) до́мик — uycha
дочь (qiz) до́чка / до́ченька — qizcha, qizaloq (-ка / -енька)
кот (mushuk) ко́тик — mushukcha
рука́ (qo'l) ру́чка — qo'lcha / dastak / ruchka (-ка)
ма́ма ма́мочка — onajon (-очка)Kichraytma shakl har doim kichik o'lcham demak emas — ko'pincha u mehr, iliqlik, samimiylik ottenkasini beradi. До́чка — qiz shunchaki kichik degani emas, balki "aziz qizim" degan ohangda. Bu — B1 da nutqingizni "jonli" qiladigan muhim vosita.
3.7. So'zlar oilasi (родственные слова́) — amaliy ko'nikma
Endi hamma narsani birlashtiramiz. Bitta o'zakni oling va uning butun oilasini quring — bu so'z yasashning eng kuchli mashqi. Уч- o'zagi:
уч- ("o'qi-, o'rgan-")
учи́ть (fe'l) — o'rgatmoq
учи́ться (fe'l) — o'qimoq (o'zi uchun)
учени́к / учени́ца — o'quvchi (o'g'il / qiz)
учи́тель / учи́тельница — o'qituvchi (erkak / ayol)
учёба (ot) — o'qish (jarayon)
уче́бник (ot) — darslik
уче́бный (sifat) — o'quv- (уче́бный год — o'quv yili)
вы́учить (fe'l) — yodlab olmoq
научи́ть (fe'l) — o'rgatib qo'ymoqBitta уч- dan — to'qqizdan ortiq so'z, to'rt xil turkumda (fe'l, ot, sifat). Yana bittasi — труд- ("mehnat"):
труд (ot) — mehnat
труди́ться (fe'l) — mehnat qilmoq
тру́дный (sifat) — qiyin
тру́дность (ot) — qiyinchilik
трудолюби́вый (sifat) — mehnatsevar
тру́женик (ot) — mehnatkash3.8. Qism ma'no jadvali (yig'ma xarita)
Bu jadval — darsning ish quroli. Notanish so'zni ko'rganda, bu qo'shimchalarni tanib, ma'noni taxmin qiling:
| Qism | Turi | Ma'no | O'zbekcha egizagi | Namuna |
|---|---|---|---|---|
| -тель | suffiks (ot) | ...uvchi kishi/asbob | -uvchi, -chi | учи́тель — o'qituvchi |
| -ник / -ик | suffiks (ot) | ...bilan bog'liq shaxs | -chi | рабо́тник — ishchi |
| -ость / -ность | suffiks (ot) | mavhum belgi | -lik | мо́лодость — yoshlik |
| -ение / -ание | suffiks (ot) | jarayon/natija | -ish, -lash | чте́ние — o'qish |
| -ство | suffiks (ot) | holat/jamlanma | -lik | бога́тство — boylik |
| -ка / -ница | suffiks (ot) | ayol shaxs | (yo'q) | студе́нтка — talaba qiz |
| -н-ый | suffiks (sifat) | ...li | -li | интере́сный — qiziqarli |
| -ск-ий | suffiks (sifat) | ...ga xos | -cha, -iy | ру́сский — ruscha |
| -лив-ый | suffiks (sifat) | ...ga moyil | -li | счастли́вый — baxtli |
| -о | suffiks (ravish) | qay tarzda | (sifat = ravish) | бы́стро — tez |
| -ик / -очка / -ка | suffiks (kichr.) | kichik/aziz | -cha, -jon | сто́лик — stolcha |
| на- | prefiks (fe'l) | to'ldirish, natija | -ib bo'lmoq | написа́ть — yozib bo'lmoq |
| вы- | prefiks (fe'l) | tashqariga | chiq(ar)ib | вы́йти — chiqmoq |
| пере- | prefiks (fe'l) | qayta, orqali | qayta- | переписа́ть — qayta yozmoq |
| раз- / рас- | prefiks (fe'l) | yoyish, ajratish | (ajratib) | разби́ть — parchalamoq |
| без- / бес- | prefiks (sifat) | ...siz | -siz | безрабо́тный — ishsiz |
4. Misollar (ruscha + o'zbekcha tarjima)
OT yasovchi suffikslar amalda:
Мой брат — писа́тель, а сестра́ — учи́тельница. — Akam yozuvchi, opam esa o'qituvchi.
В э́том есть больша́я возмо́жность. — Bunda katta imkoniyat bor.
Образова́ние — э́то бога́тство челове́ка. — Ta'lim — insonning boyligi.
Чте́ние развива́ет воображе́ние. — O'qish tasavvurni rivojlantiradi.SIFAT yasovchi suffikslar amalda:
Э́то о́чень интере́сный и поле́зный уро́к. — Bu juda qiziqarli va foydali dars.
Он счастли́вый, потому́ что у него́ дру́жная семья́. — U baxtli, chunki oilasi ahil.
В го́роде мно́го безрабо́тных люде́й. — Shaharda ishsiz odamlar ko'p.
Мы говори́м на ру́сском и узбе́кском языка́х. — Biz rus va o'zbek tillarida gaplashamiz.FE'L yasovchi prefikslar amalda:
Я до́лжен написа́ть письмо́ и переписа́ть отчёт. — Xat yozib, hisobotni qayta yozishim kerak.
Вы́учи э́ти слова́ к за́втрашнему уро́ку. — Bu so'zlarni ertangi darsga yodlab ol.
Дава́й раздели́м рабо́ту на две ча́сти. — Kel, ishni ikki qismga bo'laylik.RAVISH va kichraytma amalda:
Пожа́луйста, говори́те ме́дленно и чётко. — Iltimos, sekin va aniq gapiring.
Сади́сь за э́тот сто́лик у окна́, до́чка. — Deraza yonidagi stolchaga o'tir, qizim.
Она́ всё сде́лала бы́стро и пра́вильно. — U hammasini tez va to'g'ri qildi.E'tibor bering: har bir gapdagi ajratilgan so'z — yasama so'z. писа́тель (yoz + uvchi), безрабо́тных (без + rabot + н), переписа́ть (qayta + yoz), сто́лик (stol + kichik). Siz endi bu so'zlarni "yodlangan bloklar" emas, balki yig'ilgan konstruksiyalar sifatida ko'ryapsiz — bu tafakkurning o'zi lug'atni bir necha barobar kengaytiradi.
5. Talaffuz bo'limi
- писа́тель /pi-SA-tel'/ — urg'u ikkinchi bo'g'inda (-са́-). -тель yumshoq "l" bilan tugaydi: "tel'", "tel" emas. Urg'usiz boshdagi "и" toza "i" bo'lib qoladi.
- учи́тельница /u-CHI-tel'-ni-tsa/ — urg'u -чи́- da. Uzun so'z, bo'g'inlab: u-chí-tel'-ni-tsa. -ница — "nitsa", "ц" = "ts".
- мо́лодость /MO-la-dast'/ — urg'u boshda (мо́-). Diqqat: молодо́й da urg'u oxirda edi, -ость qo'shilib urg'u boshga ko'chdi. Urg'usiz "о" lar "a": "móladast'".
- чте́ние /CHTYE-ni-ye/ — urg'u boshda; "чт" — qattiq bosh birikma ("cht"), keyin yumshoq "те". Oxiri "-ni-ye": "chténiye".
- возмо́жность /vaz-MOZH-nast'/ — urg'u o'rtada (-мо́ж-); "ж" — jarangli "j". Boshda urg'usiz "о" "a": "vazmózhnast'".
- счастли́вый /shchas-LI-vy/ — urg'u -ли́- da. "сч" birikmasi "shch" o'qiladi (yumshoq, uzun), "т" deyarli tushib qoladi: "shchaslívyy". Eng qiyin talaffuzli so'zlardan.
- ру́сский /RUS-ki/ — urg'u boshda; ikkilangan "сс" bir kuchli "s", "-кий" "ki(y)": "rússkiy".
- безрабо́тный /bez-ra-BOT-ny/ — urg'u -бо́т- da; без- qismi urg'usiz, aniq "bez": "bezrabótnyy".
Ikki oltin talaffuz qoidasi bugun: (1) -ость / -ность suffiksi urg'uni ko'pincha o'zak boshiga tortadi — молодо́й мо́лодость, ско́рый ско́рость. So'z shaklidan urg'u joyini alohida yodlang. (2) счастли́вый, счита́ть kabi so'zlardagi "сч" = "shch" (yumshoq, "щ" kabi) — bu rus talaffuzining nozik nuqtasi. Mashq qiling: сча́стье "shcháste".
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| писа́тель | пи-са́-тель | yozuvchi | Он изве́стный писа́тель. — U mashhur yozuvchi. |
| чита́тель | чи-та́-тель | o'quvchi, kitobxon | Письмо́ чита́телю. — Kitobxonga xat. |
| учени́к | у-че-ни́к | o'quvchi (maktab) | Он лу́чший учени́к. — U eng yaxshi o'quvchi. |
| рабо́тник | ра-бо́т-ник | ishchi, xodim | Он че́стный рабо́тник. — U halol xodim. |
| мо́лодость | мо́-ло-дость | yoshlik | В мо́лодости он спорти́л. — Yoshligida sport bilan shug'ullangan. |
| ра́дость | ра́-дость | quvonch | Кака́я ра́дость! — Qanday quvonch! |
| ско́рость | ско́-рость | tezlik | Высо́кая ско́рость. — Yuqori tezlik. |
| но́вость | но́-вость | yangilik, xabar | Хоро́шая но́вость. — Yaxshi xabar. |
| возмо́жность | воз-мо́ж-ность | imkoniyat | Есть возмо́жность. — Imkoniyat bor. |
| чте́ние | чте́-ни-е | o'qish (jarayon) | Люблю́ чте́ние. — O'qishni yaxshi ko'raman. |
| образова́ние | об-ра-зо-ва́-ние | ta'lim, ma'lumot | Вы́сшее образова́ние. — Oliy ma'lumot. |
| зна́ние | зна́-ни-е | bilim | Зна́ние — си́ла. — Bilim — kuch. |
| бога́тство | бо-га́т-ство | boylik | Гла́вное бога́тство — здоро́вье. — Asosiy boylik — sog'liq. |
| де́тство | де́т-ство | bolalik | Счастли́вое де́тство. — Baxtli bolalik. |
| студе́нтка | сту-де́нт-ка | talaba qiz | Она́ студе́нтка. — U talaba qiz. |
| интере́сный | ин-те-ре́с-ный | qiziqarli | Интере́сный фильм. — Qiziqarli film. |
| ру́сский | ру́с-ский | ruscha, rus | Ру́сский язы́к. — Rus tili. |
| счастли́вый | сча-стли́-вый | baxtli | Счастли́вый день. — Baxtli kun. |
| безрабо́тный | без-ра-бо́т-ный | ishsiz | Он сейча́с безрабо́тный. — U hozir ishsiz. |
| сто́лик | сто́-лик | stolcha | Сто́лик на дво́их. — Ikki kishilik stolcha. |
| написа́ть | на-пи-са́ть | yozib bo'lmoq | Ну́жно написа́ть. — Yozish kerak. |
| переписа́ть | пе-ре-пи-са́ть | qayta yozmoq | Переписа́ть отчёт. — Hisobotni qayta yozmoq. |
| вы́учить | вы́-у-чить | yodlab olmoq | Вы́учить слова́. — So'zlarni yodlab olmoq. |
Yodlash qoidasi: yangi so'zni yodlaganda uni darrov oilasi bilan yodlang. ра́дость ni yolg'iz emas, ра́дость (quvonch) ра́достный (quvonchli) ра́доваться (quvonmoq) zanjiri bilan. Bitta so'z o'rniga uchtasini olasiz. Anki kartochkasining orqasiga o'zak va bitta "qarindosh" so'zni yozib qo'ying.
7. Dialog
— Приве́т, Оли́м! Что чита́ешь? — Salom, Olim! Nima o'qiyapsan?
— Приве́т! Кни́гу одного́ ру́сского писа́теля. Очень интере́сная. — Salom! Bir rus yozuvchisining kitobini. Juda qiziqarli.
— А кто он по образова́нию? — U ma'lumoti bo'yicha kim?
— Он был учи́телем, а пото́м стал писа́телем. — U o'qituvchi edi, keyin yozuvchi bo'ldi.
— Интере́сно! Знаешь, я то́же хочу́ написа́ть расска́з про своё де́тство. — Qiziq! Bilasanmi, men ham bolaligim haqida hikoya yozmoqchiman.
— Отли́чная возмо́жность! А о чём и́менно? — Ajoyib imkoniyat! Aniq nima haqida?
— О мо́лодости мои́х роди́телей. Э́то настоя́щее бога́тство — их исто́рии. — Ota-onamning yoshligi haqida. Ularning hikoyalari — asl boylik.
— Здо́рово. Гла́вное — начни́, а пото́м мо́жешь переписа́ть. — Zo'r. Asosiysi — boshla, keyin qayta yozishing mumkin.
— Ты прав. Кста́ти, ты не безрабо́тный сейча́с? Помо́жешь? — Haqiqatan. Aytgancha, hozir ishsiz emasmisan? Yordam berasanmi?
— Свобо́дного вре́мени мно́го — с ра́достью помогу́! — Bo'sh vaqtim ko'p — mamnuniyat bilan yordam beraman!E'tibor bering: bu qisqa dialogda bitta o'zakli oila ko'rindi — учи́тель учи́телем, писа́тель писа́теля писа́телем, написа́ть переписа́ть, ра́дость с ра́достью, hamda мо́лодость, бога́тство, де́тство, образова́ние, возмо́жность, безрабо́тный — barchasi bugungi suffikslar bilan yasalgan. Suhbat davomida siz ularni "yasama" sifatida taniysiz.
8. Tipik xatolar + mini-mashq
-тель suffiksini noto'g'ri o'zakka yoki noto'g'ri tugallanma bilan qo'shish: писа́тел, учи́телы (ko'plik). писа́тель, ko'plik писа́тели (-и bilan, чунки -тель yumshoq undosh). Sabab: -тель bilan tugagan otlar erkak rodda va yumshoq o'zakli, shuning uchun ko'pligi -и: учи́тели, писа́тели, строи́тели.
Sifatni to'g'ridan-to'g'ri ravish o'rnida ishlatish: Он говори́т ру́сский хоро́ший. Он говори́т по-ру́сски хорошо́. Sabab: "qanday gapiradi?" savoliga ravish javob beradi (хорошо́, -о bilan), sifat (хоро́ший) emas. Sifat otga (хоро́ший фильм), ravish fe'lga (говори́т хорошо́) bog'lanadi.
без- ni jarangsiz undosh oldida o'zgartmaslik: безполе́зный, безконе́чный. бесполе́зный, бесконе́чный. Sabab: без- jarangsiz undoshdan (п, к, с, т, ф...) oldin бес- ga aylanadi. Jarangli yoki unlidan oldin без- qoladi: безрабо́тный, безопа́сный.
-ость qo'shilganda urg'uni eski joyida qoldirish: молодо́сть (urg'u oxirda). мо́лодость (urg'u boshda). Sabab: -ость / -ность suffiksi ko'pincha urg'uni o'zak boshiga tortadi. So'zni to'g'ri urg'u bilan yodlang: мо́лодость, ско́рость, но́вость.
Ayol shaxsni erkak shakli bilan aytish: Она́ студе́нт, Она́ учи́тель (rasmiy nutqda mumkin, lekin so'zlashuvda g'aliz). Она́ студе́нтка, Она́ учи́тельница. Sabab: so'zlashuvda ayol shaxs uchun -ка / -ница suffiksli maxsus shakl ishlatiladi. Bu — o'zbekchada yo'q, shuning uchun ataylab mashq qiling.
Mini-mashq (og'zaki): quyidagi o'zaklardan kamida uchta qarindosh so'z yasang (fe'l, ot, sifat):
друг (do'st) ? / труд (mehnat) ? / рабо́т- (ish) ?
(Javoblar 11-bo'limda.)
9. Mashqlar
Mashq 1. Har bir fe'ldan -тель suffiksi bilan "bajaruvchi" otini yasang:
учи́ть ________ (o'qituvchi)
писа́ть ________ (yozuvchi)
чита́ть ________ (o'quvchi/kitobxon)
стро́ить ________ (quruvchi)Mashq 2. Sifatdan -ость bilan mavhum ot yasang (urg'uga e'tibor bering):
молодо́й ________ (yoshlik)
но́вый ________ (yangilik)
ско́рый ________ (tezlik)
возмо́жный ________ (imkoniyat)Mashq 3. So'zni qismlarga ajrating (prefiks / o'zak / suffiks) va ma'nosini taxmin qiling:
безрабо́тный ______ / ______ / ______ ma'no: ________
переписа́ть ______ / ______ ma'no: ________
учи́тельница ______ / ______ / ______ ma'no: ________
счастли́вый ______ / ______ ma'no: ________Mashq 4. Sifatdan -о bilan ravish yasang va gapga qo'ying:
бы́стрый ________ (Он чита́ет ________.)
краси́вый ________ (Она́ пи́шет ________.)
пра́вильный ________ (Реши́ зада́чу ________.)
ме́дленный ________ (Говори́те ________, пожа́луйста.)Mashq 5. Otdan -н-ый yoki -ск-ий bilan sifat yasang:
интере́с ________ (qiziqarli)
вкус ________ (mazali)
дети ________ (bolalarga oid)
Русь ________ (ruscha)Mashq 6. Bitta o'zakdan so'zlar oilasini (kamida 4 so'z, turli turkumda) tuzing:
уч- (o'qi-) ________, ________, ________, ________
труд (mehnat) ________, ________, ________, ________Mashq 7. Xatoni toping va to'g'rilang:
Он говори́т по-ру́сски хоро́ший.
В мо́лодо́сти я жил в дере́вне.
Э́то безполе́зный сове́т.
Она́ рабо́тает учи́тель в шко́ле.Mashq 8. O'zbekcha qo'shimchani rus qo'shimchasiga moslang va so'z yasang:
ish + chi рабо́т + ___ = ________
yosh + lik ___ + ость = ________
qiziq + arli интере́с + ___ = ________
ish + siz ___ + рабо́т + ___ = ________10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
So'zlar oilasi mashqi: Wisar AIdan 5 ta rus o'zagini bersin (masalan уч-, труд-, друг-, пис-, дом-). Har bir o'zakdan kamida to'rtta qarindosh so'z yasang — fe'l, ot, sifat, ravish. AIdan har bir so'zning qaysi suffiks/prefiks bilan yasalganini va urg'usini tekshirishini so'rang.
Qism ma'no mashqi: AIdan sizga notanish (hali o'rganmagan) 6 ta rus otini bersin, ular -тель, -ость, -ение, -ник, -ство bilan tugasin. Ularni lug'atga qaramay qismlarga bo'lib, ma'nosini taxmin qiling. Keyin AI to'g'ri tarjimani aytsin — necha tasini to'g'ri topganingizni sanang. Bu — bugungi asosiy ko'nikma sinovi.
Solishtirish mashqi: AIdan 5 ta o'zbekcha -chi / -lik / -siz / -li qo'shimchali so'z bersin (masalan ishchi, yoshlik, ishsiz, mazali, baxtli). Siz ularni rus qo'shimchasiga o'giring (-ник/-тель, -ость, без-…-ный, -н-ый, -лив-ый) va to'liq rus so'zini tuzing. AIdan qaysi o'zbek qo'shimchasi qaysi rus qo'shimchasiga mos kelishini jadval qilib berishini so'rang.
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim): друг друг, дру́жба (do'stlik), дру́жеский (do'stona), дружи́ть (do'stlashmoq); труд труд, труди́ться (mehnat qilmoq), тру́дный (qiyin), тру́дность (qiyinchilik); рабо́т- рабо́та, рабо́тать (ishlamoq), рабо́тник (ishchi), рабо́чий (ishchi/ish-).
Mashq 1: учи́тель; писа́тель; чита́тель; строи́тель.
Mashq 2: мо́лодость; но́вость; ско́рость; возмо́жность. (Barchasida urg'u o'zak boshiga yaqin: мо́-, но́-, ско́-.)
Mashq 3: без / рабо́т / -ный — "ishsiz"; пере / писа́ть — "qayta yozmoq"; учи́ / -тель / -ница — "ayol o'qituvchi"; сча́ст / -ливый — "baxtli" (o'zak счаст-, suffiks -лив-).
Mashq 4: бы́стро (Он чита́ет бы́стро); краси́во (Она́ пи́шет краси́во); пра́вильно (Реши́ зада́чу пра́вильно); ме́дленно (Говори́те ме́дленно, пожа́луйста).
Mashq 5: интере́сный; вку́сный; де́тский; ру́сский.
Mashq 6 (namuna): уч- учи́ть, учи́тель, учени́к, уче́бник, уче́бный, учёба; труд труд, труди́ться, тру́дный, тру́дность, трудолюби́вый.
Mashq 7: Он говори́т по-ру́сски хорошо́ (ravish kerak, sifat emas); В мо́лодости я жил в дере́вне (urg'u boshda — мо́лодость); Э́то бесполе́зный сове́т (без- бес- jarangsiz "п" oldida); Она́ рабо́тает учи́тельницей в шко́ле (ayol shakli, va рабо́тать кем? — Тв.к.).
Mashq 8: рабо́т + ник = рабо́тник; молод- + ость = мо́лодость; интере́с + ный = интере́сный; без + рабо́т + ный = безрабо́тный.
12. Xulosa va keyingi dars
- So'z yasash (словообразова́ние) — notanish so'zni yodlamasdan qismlarga bo'lib tushunish ko'nikmasi. Rus so'zi to'rt bo'lakdan iborat: prefiks + o'zak + suffiks + tugallanma.
- OT yasovchi suffikslar: -тель / -ник (shaxs: учи́тель, рабо́тник), -ость / -ность (mavhum belgi: мо́лодость, ско́рость), -ение / -ание (jarayon: чте́ние, зна́ние), -ство (holat: бога́тство, де́тство), -ка / -ница (ayol shaxs: студе́нтка).
- SIFAT yasovchi: -н-ый (интере́сный), -ск-ий (ру́сский), -ов-ой (делово́й), -лив-ый (счастли́вый), va prefiks+suffiks birga: без-…-н-ый (безрабо́тный, "...siz").
- FE'L yasovchi prefikslar: на- (написа́ть), вы- (вы́учить), пере- (переписа́ть), раз-/рас- (раздели́ть). RAVISH: sifat + -о (бы́стро). Kichraytma: -ик / -очка / -ка (сто́лик, до́чка).
- Asosiy qurol — so'zlar oilasi: bitta o'zakdan (уч-, труд-, пис-) o'nlab so'z o'sib chiqadi. Yangi so'zni yolg'iz emas, oilasi bilan yodlang — lug'atingiz bir necha barobar kengayadi.
- Solishtirish: rus qo'shimchalari o'zbekcha -chi (-тель/-ник), -lik (-ость/-ство), -siz (без-), -li (-н-ый/-лив-ый) ga mos keladi — mantiq bir xil, faqat "belgilar" boshqa.
Keyingi dars — B1 — 26-dars: So'zning ko'chma ma'nosi (перено́сное значе́ние) — to'g'ri va ko'chma ma'no, metafora. Bugun siz so'zning ichki tuzilishini — u qanday yasalganini — ochdingiz. Keyingi darsda so'zning ichki ma'nosiga o'tamiz: bir xil so'z qanday qilib to'g'ri (золото́е кольцо́ — oltin uzuk) va ko'chma (золоты́е ру́ки — oltin qo'llar, ya'ni mohir) ma'noda ishlashini o'rganamiz. Bugungi счастли́вый, ра́дость, тёплый kabi so'zlar u yerda yangi, majoziy qirralarda tovlanadi — til nafaqat "yig'iladi", balki ko'chadi ham.
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!