WisarWisar
Rus tili kursi/B1 Orta24 daqiqa

B1 — 24-dars: Murakkab kelishik — Твори́тельный va Да́тельный chuqur (holat o'zgarishi, impersonal, boshqaruvchi fe'llar, predloglar)

B1 — O'RTA · 24-dars


1. Dars nomi va maqsad

A2 darajada siz ikkita muhim kelishik bilan tanishgan edingiz: твори́тельный паде́ж (vosita kelishigi — кем? чем?) va да́тельный паде́ж (jo'nalish kelishigi — кому́? чему́?). O'shanda siz asosiy shakllarni va eng oddiy ma'nolarni o'rgandingiz: пишу́ ру́чкой (ruchka bilan), рабо́таю врачо́м (shifokor bo'lib), под столо́м (stol tagida), даю́ бра́ту (akamga), мне хо́лодно (menga sovuq). Bu — poydevor.

Endi B1 darajada biz bu ikki kelishikni chuqur ochamiz. Chunki real rus tilida — ayniqsa yozma, rasmiy va ilmiy nutqda — bu kelishiklar shunchaki "bilan" yoki "-ga" degani emas. Ular butun konstruksiyalar tizimini, o'nlab boshqaruvchi fe'llarni (glagóльное управле́ние), holat o'zgarishini, shaxssiz (impersonal) gaplarni va nozik predlog ma'nolarini o'z ichiga oladi.

Bu darsda siz quyidagilarni chuqur o'rganasiz:

  • Творительный: kasb va holatni bildiruvchi fe'llar (быть, стать, рабо́тать, явля́ться, каза́ться, оказа́ться), holatning o'zgarishi, predlogsiz boshqaruvchi fe'llar (занима́ться, интересова́ться, увлека́ться, горди́ться, управля́ть, руководи́ть), passivda bajaruvchi (напи́сан Толсты́м), predloglar (с, над, под, пе́ред, за, ме́жду) va vaqt (у́тром, ле́том).
  • Дательный: adresat, impersonal konstruksiyalar (мне ну́жно, мне ка́жется, мне удало́сь), yosh, boshqaruvchi fe'llar (нра́виться, принадлежа́ть, меша́ть, сове́товать) va predloglar к / по ning chuqur ma'nolari.

Darsning yuragi — glagóльное управле́ние (fe'l boshqaruvi): qaysi fe'l qaysi kelishikni "talab qiladi". Buni bir marta tizim sifatida o'zlashtirsangiz, xatolaringiz keskin kamayadi.


2. A2 dan takror — Творительный va Дательный shakllari

Chuqur mavzuga o'tishdan avval ikki kelishikning shakllarini tez tiklab olaylik.

Творительный (кем? чем?) — ot qo'shimchalari:

Rod Qo'shimcha Misol
мужско́й (undosh) -ом/-ем стол столо́м, учи́тель учи́телем
же́нский (-а/-я) -ой/-ей ма́ма ма́мой, неде́ля неде́лей
же́нский (-ь) -ью ночь но́чью
сре́дний (-о/-е) -ом/-ем окно́ окно́м, мо́ре мо́рем
ko'plik (barcha) -ами/-ями столы́ стола́ми, друзья́ друзья́ми

Творительный olmoshlari: мной (со мной), тобо́й, им (с ним), ей (с ней), на́ми, ва́ми, и́ми (с ни́ми).

Дательный (кому́? чему́?) — ot qo'shimchalari:

Rod Qo'shimcha Misol
мужско́й -у/-ю брат бра́ту, учи́тель учи́телю
же́нский (-а/-я) ма́ма ма́ме, Ка́тя Ка́те
же́нский (-ь, -ия) мать ма́тери, Мари́я Мари́и
сре́дний -у/-ю окно́ окну́, мо́ре мо́рю
ko'plik (barcha) -ам/-ям студе́нты студе́нтам, друзья́ друзья́м

Дательный olmoshlari: мне, тебе́, ему́ (erkak/narsa), ей (ayol), нам, вам, им.

Muhim bog'lanish: A2 da siz рабо́таю врачо́м (Творительный) va мне хо́лодно (Дательный) iboralarini yoddan ishlatgan edingiz. Bugun o'sha tanish shakllar butun tizimga aylanadi. Shaklni bilasiz — endi qachon va nima uchun ishlatishni chuqur o'rganamiz.


3. Asosiy tushuntirish

3.1. TVORITELNIY (1): kasb va holat — быть / стать / рабо́тать / явля́ться

A2 da siz рабо́таю врачо́м ni ko'rgan edingiz. B1 da bu — kengroq bir qoidaning bir qismi: holat, kasb yoki rolni bog'lovchi fe'llar (свя́зочные глаго́лы) o'zidan keyingi otni творительный kelishigiga qo'yadi.

Fe'l Ma'no Misol O'zbekcha
быть (был/бу́дет) bo'lmoq (o'tgan/kelasi) Он был дире́ктором. U direktor edi.
стать / станови́ться (kimdir/nimadir) bo'lmoq Она́ ста́ла учи́телем. U o'qituvchi bo'ldi.
рабо́тать (kim bo'lib) ishlamoq Я рабо́таю инжене́ром. Muhandis bo'lib ishlayman.
явля́ться (kimdir/nimadir) hisoblanmoq (rasmiy) Он явля́ется дире́ктором. U direktor hisoblanadi.
служи́ть xizmat qilmoq Он слу́жит офице́ром. U ofitser bo'lib xizmat qiladi.
счита́ться sanalmoq, hisoblanmoq Э́то счита́ется оши́бкой. Bu xato sanaladi.

Muhim nuance — hozirgi va o'tgan zamon farqi:

text
Он врач.                   hozirgi zamon, быть tushib qoladi  BOSH kelishik.
Он был врачо́м.             o'tgan zamon (был bor)  ТВОРИТЕЛЬНЫЙ.
Он бу́дет врачо́м.           kelasi zamon (бу́дет)  ТВОРИТЕЛЬНЫЙ.
Он стал врачо́м.            o'zgarish (стал)  ТВОРИТЕЛЬНЫЙ.

Oltin qoida: hozirgi zamonda быть fe'li yo'q (Он врач) bosh kelishik. Lekin был, бу́дет, стать, рабо́тать, явля́ться paydo bo'lsa творительный (был врачо́м, стал врачо́м, рабо́тает врачо́м).

Rasmiy uslub — явля́ться: yozma va ilmiy matnda быть o'rniga ko'pincha явля́ться ishlatiladi va u doim творительный talab qiladi: Москва́ явля́ется столи́цей Росси́и (Moskva Rossiya poytaxti hisoblanadi). E'tibor bering: bu yerda ega (Москва́) bosh kelishikda, kesim (столи́цей) творительныйда.

3.2. TVORITELNIY (2): holatning O'ZGARISHI — стать / каза́ться / оказа́ться

Творительный kelishikning eng nozik B1 ma'nolaridan biri — holatning o'zgarishi yoki namoyon bo'lishi. Bu yerda ot "vaqtinchalik, o'zgaruvchan holat" ma'nosini oladi.

Fe'l Ma'no Misol O'zbekcha
стать (holatga) kelmoq Пого́да ста́ла тёплой. Havo iliq bo'lib qoldi.
станови́ться asta-sekin bo'lmoq Он стано́вится взро́слым. U kattalashib bormoqda.
каза́ться ko'rinmoq, tuyulmoq Он каза́лся уста́лым. U charchagan ko'rinardi.
оказа́ться (aslida) chiqib qolmoq Сосе́д оказа́лся врачо́м. Qo'shni (aslida) shifokor chiqib qoldi.
остава́ться (holatda) qolmoq Он оста́лся дру́гом. U do'st bo'lib qoldi.
вы́глядеть ko'rinishga ega bo'lmoq Она́ вы́глядит уста́вшей. U charchagan ko'rinadi.
text
Пого́да ста́ла тёплой.        Havo iliq bo'lib qoldi.        (o'zgarish)
День оказа́лся дли́нным.      Kun uzun bo'lib chiqdi.        (aslida shunday ekan)
Он каза́лся споко́йным.       U xotirjam ko'rinardi.        (tuyulish)
Она́ оста́лась ве́рной.       U sodiq bo'lib qoldi.         (holatning saqlanishi)

Bosh kelishik bilan solishtiring: Он врач (doimiy, o'zgarmas tarif) Сосе́д оказа́лся врачо́м (namoyon bo'lgan, "chiqib qolgan" holat). Творительный aynan shu jarayonni, o'zgarishni, namoyon bo'lishni ta'kidlaydi. Shu sababli bu fe'llarga sifat ham творительныйда qo'shiladi: ста́ла тёплой, каза́лся уста́лым.

3.3. TVORITELNIY (3): predlogsiz BOSHQARUVCHI fe'llar — glagóльное управле́ние

Bu — darsning eng amaliy qismi. Rus tilida bir qator fe'l o'zidan keyingi otni hech qanday predlogsiz to'g'ridan-to'g'ri творительный kelishikka qo'yadi. O'zbek tilida bularning ko'pi "bilan" yoki "-ni" bilan tarjima qilinadi — ammo rus tilida predlog YO'Q.

Fe'l Ma'no Misol O'zbekcha
занима́ться shug'ullanmoq Я занима́юсь спо́ртом. Sport bilan shug'ullanaman.
интересова́ться qiziqmoq Он интересу́ется исто́рией. U tarixga qiziqadi.
увлека́ться qiziqib ketmoq, mahliyo bo'lmoq Она́ увлека́ется му́зыкой. U musiqaga berilib ketgan.
горди́ться faxrlanmoq Мы горди́мся сы́ном. O'g'limiz bilan faxrlanamiz.
управля́ть boshqarmoq (mashina/tizim) Он управля́ет маши́ной. U mashinani boshqaradi.
руководи́ть rahbarlik qilmoq Она́ руководи́т отде́лом. U bo'limga rahbarlik qiladi.
владе́ть egallamoq (til/mulk) Я владе́ю ру́сским языко́м. Men rus tilini bilaman (egallaganman).
по́льзоваться foydalanmoq Я по́льзуюсь словарём. Lug'atdan foydalanaman.
наслажда́ться rohatlanmoq Мы наслажда́емся приро́дой. Tabiatdan rohatlanamiz.
занима́ть станови́ться
text
Я занима́юсь спо́ртом.          Sport bilan shug'ullanaman.       (спорт  спо́ртом)
Он интересу́ется поли́тикой.    U siyosatga qiziqadi.             (поли́тика  поли́тикой)
Мы горди́мся на́шей страно́й.   Mamlakatimiz bilan faxrlanamiz.   (страна́  страно́й)
Она́ руководи́т прое́ктом.       U loyihaga rahbarlik qiladi.      (прое́кт  прое́ктом)
Я владе́ю тремя́ языка́ми.       Uch tilni bilaman.                (языки́  языка́ми)

DIQQAT — eng ko'p uchraydigan xato: o'zbek o'quvchi "qiziqaman" degani uchun predlog qo'shishga urinadi: интересу́юсь с исто́рией, занима́юсь со спо́ртом. Bu noto'g'ri! Bu fe'llar creativega to'g'ridan-to'g'ri, predlogsiz ulanadi: интересу́юсь исто́рией, занима́юсь спо́ртом. с faqat "birga" ma'nosida qoladi (занима́юсь с преподава́телем — o'qituvchi bilan birga shug'ullanaman).

3.4. TVORITELNIY (4): passivda bajaruvchi — напи́сан Толсты́м

B1 da siz qisqa passiv sifatdoshlar bilan tanishdingiz (11-dars: напи́сан, постро́ен, откры́т). Passiv gapda harakatni bajargan shaxs yoki narsaтворительный kelishikda turadi. Bu — "kim tomonidan?" (кем?) savoliga javob.

text
Рома́н напи́сан Толсты́м.           Roman Tolstoy tomonidan yozilgan.
Дом постро́ен рабо́чими.           Uy ishchilar tomonidan qurilgan.
Аме́рика откры́та Колу́мбом.        Amerika Kolumb tomonidan ochilgan.
Пи́сьма подпи́саны дире́ктором.     Xatlar direktor tomonidan imzolangan.
Э́та тео́рия дока́зана учёными.      Bu nazariya olimlar tomonidan isbotlangan.

Aktiv passiv: Толсто́й написа́л рома́н (aktiv — Толсто́й bosh kelishikda, ega) Рома́н напи́сан Толсты́м (passiv — Толсты́м творительныйда, bajaruvchi). O'zbekcha "... tomonidan" — bu doim творительный.

3.5. TVORITELNIY (5): predloglar — с, над, под, пе́ред, за, ме́жду

Bir qator predlog творительный talab qiladi. A2 dan tanish, ammo B1 da ma'nolarni kengaytiramiz.

Predlog Asosiy ma'no Kengaygan ma'no (B1) Misol
с (со) bilan, birga (belgi/holat bilan) ко́фе с молоко́м; челове́к с о́пытом
над ustida (tegmay) (mavhum) ustida ishlash над столо́м; рабо́тать над прое́ктом
под tagida (holat/ta'sir ostida) под столо́м; под руково́дством
пе́ред oldida (vaqt) oldidan пе́ред до́мом; пе́ред экза́меном
за orqasida (biror narsa uchun/keyin) за до́мом; следи́ть за детьми́
ме́жду orasida (o'rtasidagi munosabat) ме́жду на́ми; ме́жду ни́ми
text
Он рабо́тает над кни́гой.          U kitob ustida ishlamoqda.        (mavhum "над")
Пе́ред экза́меном я волну́юсь.      Imtihon oldidan hayajonlanaman.   (vaqt "перед")
Роди́тели следя́т за детьми́.       Ota-onalar bolalarga qaraydi.     (за — "kuzatmoq")
Он рабо́тает под руково́дством профе́ссора.  U professor rahbarligida ishlaydi.  (mavhum "под")

B1 kengaytma: A2 da над/под/за faqat fizik joy edi (над столо́м). B1 da ular mavhum ma'no oladi: рабо́тать над прое́ктом (loyiha ustida ishlamoq), следи́ть за здоро́вьем (sog'lig'ini kuzatmoq), под влия́нием (ta'siri ostida). Barcha holatda ot творительныйda.

3.6. TVORITELNIY (6): vaqt — у́тром, ле́том

Творительный predlogsiz vaqt (qachon?) ma'nosini ham beradi — kun qismi va fasllar uchun. Bu shakllar qotib qolgan (ya'ni ravish kabi ishlatiladi), lekin kelib chiqishi творительный.

text
у́тром        ertalab       Я за́втракаю у́тром.
днём         kunduzi       Днём я рабо́таю.
ве́чером      kechqurun     Ве́чером я отдыха́ю.
но́чью        kechasi       Но́чью я сплю.
весно́й       bahorda       Весно́й тепло́.
ле́том        yozda         Ле́том мы отдыха́ем.
о́сенью       kuzda         О́сенью иду́т дожди́.
зимо́й        qishda        Зимо́й хо́лодно.

Eslatma: bu vaqt shakllarida predlog yo'q в у́тром, в ле́том emas! To'g'risi: у́тром, ле́том. Bu — творительный kelishikning muzlab qolgan (o'zgarmas) ravish shakli.

3.7. DATELNIY (1): adresat va boshqaruvchi fe'llar

Дательный kelishikning asosiy vazifasi — harakat kimga qaratilganini ko'rsatish (adresat). B1 da boshqaruvchi fe'llar ro'yxatini kengaytiramiz.

Fe'l Ma'no Misol O'zbekcha
дать / дава́ть bermoq Я дал дру́гу кни́гу. Do'stimga kitob berdim.
помога́ть yordam bermoq Он помога́ет роди́телям. Ota-onasiga yordam beradi.
звони́ть qo'ng'iroq qilmoq Я звоню́ сестре́. Opamga qo'ng'iroq qilaman.
сове́товать maslahat bermoq Врач сове́тует больно́му отдыха́ть. Shifokor bemorga dam olishni maslahat beradi.
меша́ть xalaqit bermoq Шум меша́ет студе́нтам. Shovqin talabalarga xalaqit beradi.
удивля́ться hayron bo'lmoq Я удивля́юсь её реше́нию. Uning qaroriga hayron bo'laman.
доверя́ть ishonmoq Я доверя́ю дру́гу. Do'stimga ishonaman.
принадлежа́ть tegishli bo'lmoq Э́та кни́га принадлежи́т мне. Bu kitob menga tegishli.
обеща́ть va'da bermoq Я обеща́л ма́ме помо́чь. Onamga yordam berishga va'da berdim.
разреша́ть / запреща́ть ruxsat bermoq / taqiqlamoq Роди́тели разреша́ют сы́ну гуля́ть. Ota-onasi o'g'liga sayrga ruxsat beradi.

DIQQAT — нра́виться / принадлежа́ть mantiqi: Кни́га принадлежи́т мне — "kitob menga tegishli". Bu yerda egasi (odam) дательныйда (мне), narsa (кни́га) bosh kelishikda. Xuddi Мне нра́вится кни́га kabi teskari mantiq. O'zbekcha "men egaman" deb я qo'ymang — принадлежи́т мне.

3.8. DATELNIY (2): IMPERSONAL konstruksiyalar — мне ну́жно / ка́жется / удало́сь

Bu — дательный kelishikning eng "ruscha" qismi. Shaxssiz (безли́чные) gaplarda grammatik ega yo'q, mantiqiy ega esa дательныйda turadi. O'zbekchada deyarli har birida "menga..." bor.

(a) Zaruriyat va imkoniyat:

Ruscha O'zbekcha
Мне ну́жно / на́до рабо́тать. Menga ishlash kerak.
Мне мо́жно войти́? Kirsam bo'ladimi?
Тебе́ нельзя́ кури́ть. Senga chekish mumkin emas.
Нам сле́дует поторопи́ться. Bizga shoshilish lozim. (rasmiy)
Вам придётся подожда́ть. Sizga kutishga to'g'ri keladi.
Мне пора́ идти́. Menga ketar vaqt bo'ldi.

(b) Fikr, tuyg'u, taassurot:

Ruscha O'zbekcha
Мне ка́жется, что он прав. Menimcha, u haq.
Мне интере́сно э́то. Bu menga qiziq.
Тебе́ не сты́дно? Uyalmaysanmi?
Ему́ всё равно́. Unga baribir.
Нам прия́тно ви́деть вас. Sizni ko'rish biz uchun yoqimli.

(c) Muvaffaqiyat / imkoniyat — удало́сь, приходи́ться:

Ruscha O'zbekcha
Мне удало́сь реши́ть зада́чу. Masalani yechishga muvaffaq bo'ldim.
Ему́ не удаётся найти́ рабо́ту. U ish topolmayapti.
Мне прихо́дится мно́го рабо́тать. Menga ko'p ishlashga to'g'ri keladi.
text
Мне ка́жется, что э́то оши́бка.       Menimcha, bu xato.
Ему́ удало́сь сдать экза́мен.          U imtihonni topshira oldi.
Нам придётся уе́хать за́втра.         Bizga ertaga ketishga to'g'ri keladi.
Тебе́ не сле́дует так говори́ть.       Senga bunday gapirmaslik kerak.

Oltin qoida: ну́жно, на́до, мо́жно, нельзя́, ка́жется, удало́сь, придётся, пора́, жаль — bularning hammasida odam дательныйda (мне, тебе́, ему́...), hech qachon я/ты emas. Я ка́жется, Я удало́сь — noto'g'ri. Мне ка́жется, Мне удало́сь.

3.9. DATELNIY (3): predlog ПО chuqur

по — rus tilidagi eng ko'p ma'noli predloglardan biri va doim дательный talab qiladi. B1 da uning asosiy ma'nolarini ajratamiz:

ПО ma'nosi Misol O'zbekcha
yuza bo'ylab идти́ по у́лице ko'cha bo'ylab yurmoq
vosita orqali говори́ть по телефо́ну telefonda gaplashmoq
muntazamlik (takror) рабо́тать по вторни́кам seshanba kunlari ishlamoq
mavzu / soha bo'yicha экза́мен по хи́мии kimyodan imtihon
sabab bo'yicha оши́бка по невнима́тельности e'tiborsizlik tufayli xato
sog'inch скуча́ть по до́му uyni sog'inmoq
text
Я гуля́ю по па́рку.              Park bo'ylab sayr qilaman.
Мы встреча́емся по пя́тницам.    Juma kunlari uchrashamiz.
У нас ле́кция по фи́зике.        Bizda fizikadan ma'ruza bor.
Я скуча́ю по роди́не.           Vatanni sog'inaman.

Diqqat — скуча́ть по: "sog'inmoq" fe'li по + дательный bilan keladi: скуча́ю по до́му, по друзья́м. (Adabiy nutqda скуча́ю по вас ham uchraydi, lekin standart — по друзья́м, по до́му.) O'zbekcha "-ni sog'inaman" ni to'g'ridan-to'g'ri tushum kelishigi deb tarjima qilmang.

3.10. Predlog К — tomon va nozik ma'nolar

к (ко) — дательный bilan keladi va "tomon, yaqinlashish" ma'nosini beradi. B1 da mavhum ma'nolarni qo'shamiz:

text
Я иду́ к врачу́.                Shifokorga (oldiga) boryapman.        (fizik tomon)
Он гото́вится к экза́мену.      U imtihonga tayyorlanmoqda.           (maqsad)
Я привы́к к шу́му.             Shovqinga o'rganib qoldim.            (odatlanish)
К сожале́нию, я не смогу́.      Afsuski, kela olmayman.               (kirish so'z)
К ве́черу похолода́ло.         Kechga borib havo sovudi.             (vaqt chegarasi)

B1 kengaytma: гото́виться к (tayyorlanmoq), привыка́ть к (o'rganmoq), относи́ться к (munosabatda bo'lmoq), стреми́ться к (intilmoq) — bu fe'llar к + дательный talab qiladi. Он стреми́тся к успе́ху (u muvaffaqiyatga intiladi).

3.11. Umumiy jadval — qaysi fe'l qaysi kelishik (glagóльное управле́ние)

Bu jadval — darsning kaliti. Yodlab oling: qaysi fe'l qaysi kelishikni "boshqaradi".

Fe'l Kelishik Namuna
занима́ться Тв (predlogsiz) занима́ться спо́ртом
интересова́ться Тв (predlogsiz) интересова́ться исто́рией
увлека́ться Тв (predlogsiz) увлека́ться му́зыкой
горди́ться Тв (predlogsiz) горди́ться сы́ном
управля́ть / руководи́ть Тв (predlogsiz) управля́ть маши́ной
владе́ть / по́льзоваться Тв (predlogsiz) владе́ть языко́м
стать / станови́ться Тв стать врачо́м
явля́ться Тв явля́ться дире́ктором
следи́ть за за + Тв следи́ть за здоро́вьем
помога́ть / сове́товать Дат (predlogsiz) помога́ть дру́гу
меша́ть / доверя́ть Дат (predlogsiz) меша́ть сосе́ду
принадлежа́ть Дат (predlogsiz) принадлежа́ть мне
гото́виться к к + Дат гото́виться к экза́мену
привыка́ть к к + Дат привыка́ть к жизни
скуча́ть по по + Дат скуча́ть по до́му

4. Misollar

Творительный — kasb va holat (стать / явля́ться / оказа́ться):

text
По́сле университе́та он стал программи́стом.   Universitetdan keyin u dasturchi bo'ldi.
Она́ явля́ется а́втором э́той кни́ги.           U bu kitobning muallifi hisoblanadi.
Пого́да ста́ла хо́лодной и ве́треной.          Havo sovuq va shamolli bo'lib qoldi.
Он оказа́лся о́чень до́брым челове́ком.        U juda mehribon inson bo'lib chiqdi.
Мой брат рабо́тает адвока́том в фи́рме.        Akam firmada advokat bo'lib ishlaydi.

Творительный — boshqaruvchi fe'llar (predlogsiz):

text
С де́тства я увлека́юсь астроно́мией.          Bolalikdan astronomiyaga qiziqaman.
Дире́ктор руководи́т больши́м предприя́тием.   Direktor katta korxonaga rahbarlik qiladi.
Мы горди́мся на́шими спортсме́нами.            Sportchilarimiz bilan faxrlanamiz.
Она́ свобо́дно владе́ет англи́йским языко́м.    U ingliz tilini erkin biladi.
Я по́льзуюсь э́той програ́ммой ка́ждый день.   Bu dasturdan har kuni foydalanaman.

Творительный — passiv va predloglar:

text
Э́тот мост был постро́ен инжене́рами в про́шлом ве́ке.  Bu ko'prik o'tgan asrda muhandislar tomonidan qurilgan.
Учёные рабо́тают над но́вым лека́рством.               Olimlar yangi dori ustida ishlamoqda.
Пе́ред нача́лом уро́ка вы́ключите телефо́ны.            Dars boshlanishidan oldin telefonlarni o'chiring.
Ме́жду на́ми возни́кло недопонима́ние.                 O'rtamizda tushunmovchilik yuzaga keldi.

Дательный — impersonal konstruksiyalar:

text
Мне ка́жется, что за́втра бу́дет дождь.        Menimcha, ertaga yomg'ir yog'adi.
Ему́ удало́сь поступи́ть в университе́т.        U universitetga kira oldi.
Нам придётся измени́ть пла́ны.                Bizga rejalarni o'zgartirishga to'g'ri keladi.
Тебе́ не сле́дует так мно́го рабо́тать.         Senga bunchalik ko'p ishlamaslik kerak.
Больно́му ста́ло лу́чше по́сле лека́рства.      Bemor doridan keyin o'zini yaxshi his qildi.

Дательный — boshqaruvchi fe'llar va predloglar:

text
Э́та иде́я принадлежи́т моему́ колле́ге.        Bu g'oya hamkasbimga tegishli.
Врач посове́товал пацие́нту бо́льше отдыха́ть.  Shifokor bemorga ko'proq dam olishni maslahat berdi.
Студе́нты гото́вятся к экза́мену по исто́рии.   Talabalar tarixdan imtihonga tayyorlanadi.
Я о́чень скуча́ю по свои́м роди́телям.          Ota-onamni juda sog'inaman.
Мы встреча́емся по суббо́там в кафе́.          Shanba kunlari kafeda uchrashamiz.

5. Talaffuz bo'limi

  • явля́ется /yiv-LYA-yit-sa/ — urg'u ikkinchi bo'g'inda; oxiridagi -тся doim "tsa": "yivLYAyitsa".
  • занима́юсь /za-ni-MA-yus/ — urg'u "ма"da; oxiridagi -сь "s" bo'lib eshitiladi (yumshoq): "zanimáyus".
  • интересу́ется /in-ti-ri-SU-yit-sa/ — urg'u "су"da; urg'usiz "е"lar "i" bo'lib eshitiladi.
  • руководи́т /ru-ka-va-DIT/ — urg'usiz "о"lar "a"ga aylanadi: "rukavadít".
  • ка́жется /KA-zhit-sa/ — urg'u birinchi bo'g'inda; "ж" — o'zbekcha "j" (jurnal); -тся "tsa".
  • удало́сь /u-da-LOS/ — urg'u oxirda; birinchi "а" urg'usiz.
  • принадлежи́т /pri-nad-li-ZHIT/ — urg'u oxirgi bo'g'inda; uzun so'z, bo'g'inlab mashq qiling.
  • по вторни́кам /pa ftar-NI-kam/ — "по" urg'usiz "pa"; "в" jarangsizlashib "f".

Muhim qoida: qaytim fe'llarida (возвра́тные глаго́лы) -ся undoshdan keyin "sa" (занима́ется "-tsa"), unlidan keyin -сь "s" (занима́юсь "-yus") bo'lib o'qiladi. Va -тся / -ться har doim "tsa".

Topshiriq: ovoz chiqarib ayting: занима́юсь спо́ртом · интересу́юсь исто́рией · мне ка́жется · ему́ удало́сь · скуча́ю по до́му. Fe'l va otni birga, bir nafasda ayting.


6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)

Ruscha Urg'u O'zbekcha Misol
явля́ться яв-ля́ть-ся (kimdir) hisoblanmoq Он явля́ется дире́ктором.
станови́ться / стать ста-но-ви́ть-ся (kimdir/nima) bo'lmoq Он стал врачо́м.
каза́ться ка-за́ть-ся tuyulmoq, ko'rinmoq Он каза́лся уста́лым.
оказа́ться о-ка-за́ть-ся (aslida) chiqib qolmoq Он оказа́лся дру́гом.
занима́ться за-ни-ма́ть-ся shug'ullanmoq Занима́юсь спо́ртом.
интересова́ться ин-те-ре-со-ва́ть-ся qiziqmoq Интересу́юсь исто́рией.
увлека́ться ув-ле-ка́ть-ся mahliyo bo'lmoq Увлека́юсь му́зыкой.
горди́ться гор-ди́ть-ся faxrlanmoq Горжу́сь сы́ном.
управля́ть уп-рав-ля́ть boshqarmoq Управля́ю маши́ной.
руководи́ть ру-ко-во-ди́ть rahbarlik qilmoq Руковожу́ отде́лом.
владе́ть вла-де́ть egallamoq, bilmoq Владе́ю языко́м.
по́льзоваться по́ль-зо-вать-ся foydalanmoq По́льзуюсь словарём.
принадлежа́ть при-над-ле-жа́ть tegishli bo'lmoq Кни́га принадлежи́т мне.
меша́ть ме-ша́ть xalaqit bermoq Шум меша́ет мне.
сове́товать со-ве́-то-вать maslahat bermoq Сове́тую тебе́ отдохну́ть.
доверя́ть до-ве-ря́ть ishonmoq Доверя́ю дру́гу.
гото́виться го-то́-вить-ся tayyorlanmoq Гото́влюсь к экза́мену.
привыка́ть при-вы-ка́ть o'rganmoq (odat) Привы́к к шу́му.
скуча́ть ску-ча́ть sog'inmoq Скуча́ю по до́му.
ка́жется ка́-жет-ся tuyuladi, menimcha Мне ка́жется, он прав.
удало́сь у-да-ло́сь muvaffaq bo'ldi Мне удало́сь сдать.
придётся при-дёт-ся to'g'ri keladi Придётся ждать.
над (+ Тв) над ustida; ustida ishlash Рабо́таю над кни́гой.
под (+ Тв) под tagida; ta'siri ostida Под руково́дством.

Yodlash qoidasi: har fe'lni boshqargan kelishigi bilan birga yodlang: quruq "занима́ться" emas — "занима́ться спо́ртом"; "гото́виться" emas — "гото́виться к экза́мену". Fe'l + kelishik = bir "paket".


7. Dialog

text
— Приве́т, Ди́ма! Кем ты сейча́с рабо́таешь?     — Salom, Dima! Hozir kim bo'lib ishlaysan?
— Я стал инжене́ром, руковожу́ небольши́м        — Muhandis bo'ldim, kichik jamoaga
  отде́лом.                                        rahbarlik qilaman.
— Здо́рово! А чем ты увлека́ешься в свобо́дное    — Zo'r! Bo'sh vaqtingda nima bilan
  вре́мя?                                          shug'ullanasan?
— Я интересу́юсь фотогра́фией и занима́юсь         — Fotografiyaga qiziqaman va suzish bilan
  пла́ванием по вторни́кам.                         shug'ullanaman, seshanba kunlari.
— Мне ка́жется, тебе́ о́чень нра́вится твоя́       — Menimcha, ishing senga juda yoqadi.
  рабо́та.
— Да, но мне прихо́дится мно́го рабо́тать.        — Ha, lekin ko'p ishlashga to'g'ri keladi.
  Иногда́ я скуча́ю по спорту.                      Ba'zan sportni sog'inaman.
— Кста́ти, э́тот прое́кт, над кото́рым ты          — Aytgancha, sen ishlayotgan bu loyiha
  рабо́таешь, — он принадлежи́т фи́рме?             firmagami tegishli?
— Да. И нам удало́сь зако́нчить его́ ра́ньше       — Ha. Va biz uni muddatidan oldin
  сро́ка. Я горжу́сь на́шей кома́ндой.              tugata oldik. Jamoamiz bilan faxrlanaman.
— Поздравля́ю! Тебе́ сто́ит отдохну́ть.            — Tabriklayman! Senga dam olishing kerak.

E'tibor bering: стал инжене́ром, руковожу́ отде́лом, увлека́юсь фотогра́фией, занима́юсь пла́ванием, горжу́сь кома́ндой — hammasi творительный (predlogsiz). Мне ка́жется, мне прихо́дится, нам удало́сь, тебе́ сто́ит, принадлежи́т фи́рме, скуча́ю по спортудательный. Ikki kelishik bir suhbatda yonma-yon.


8. O'zbekcha-ruscha tipik xatolar

  • Boshqaruvchi fe'lga predlog qo'shish: занима́юсь со спо́ртом, интересу́юсь с исто́рией, горжу́сь с сы́ном. занима́юсь спо́ртом, интересу́юсь исто́рией, горжу́сь сы́ном. Sabab: bu fe'llar творительный kelishikka predlogsiz ulanadi. с faqat "birga" ma'nosida qoladi (занима́юсь с тре́нером).

  • стать / рабо́тать / явля́ться dan keyin bosh kelishik: стал врач, явля́ется дире́ктор. стал врачо́м, явля́ется дире́ктором. Sabab: bu bog'lovchi fe'llar творительный talab qiladi (был/стал/рабо́тает/явля́ется + Тв).

  • Impersonal gapda я ishlatish: Я ка́жется, Я удало́сь, Я ну́жно. Мне ка́жется, Мне удало́сь, Мне ну́жно. Sabab: shaxssiz konstruksiyalarda odam дательныйda (мне), grammatik ega yo'q.

  • принадлежа́ть ni teskari qurish: Я принадлежу́ э́ту кни́гу. Э́та кни́га принадлежи́т мне. Sabab: narsa — ega (bosh kelishik), egasi — дательный (мне). Xuddi Мне нра́вится kabi.

  • скуча́ть ni tushum kelishigi bilan: скуча́ю дом / роди́телей. скуча́ю по до́му, скуча́ю по роди́телям. Sabab: "sog'inmoq" — по + дательный.

  • Vaqt shakllariga predlog qo'yish: в у́тром, в ле́том. у́тром, ле́том. Sabab: kun qismi va fasllar predlogsiz творительный kelishikda (muzlab qolgan ravish).

  • Passiv bajaruvchini bosh kelishikda qoldirish: Рома́н напи́сан Толсто́й. Рома́н напи́сан Толсты́м. Sabab: "kim tomonidan" — творительный (Толсто́й Толсты́м).

Mini-mashq (xatolarni to'g'rilang)

text
1. Я интересу́юсь с матема́тикой.
2. По́сле шко́лы он стал студе́нт.
3. Я ка́жется, что э́то оши́бка.
4. Э́тот дом принадлежу́ мне.
5. Я скуча́ю мои́х друзе́й.

(Javoblar 11-bo'limda.)


9. Mashqlar

Mashq 1. Qavsdagi otni творительныйga qo'ying (predlogsiz):

Я занима́юсь (му́зыка) ___ .
Он интересу́ется (спорт) ___ .
Мы горди́мся (на́ша страна́) ___ .
Она́ руководи́т (большо́й прое́кт) ___ .
Я владе́ю (три языка́) ___ .

Mashq 2. Fe'lga mos kelishikni tanlang — творительный yoki бош kelishik:

Он рабо́тает (учи́тель) ___ .
Ра́ньше он был (студе́нт) ___ .
Сейча́с он (дире́ктор) ___ .   (hozirgi zamon!)
Она́ хо́чет стать (врач) ___ .
Москва́ явля́ется (столи́ца) ___ .

Mashq 3. Impersonal gapni to'ldiring — to'g'ri olmoshni (мне, тебе́, ему́, нам...) qo'ying:

___ ка́жется, что бу́дет дождь.   (menimcha)
___ удало́сь сдать экза́мен.       (unga — erkak)
___ придётся подожда́ть.          (sizga)
___ ну́жно отдохну́ть.             (senga)
___ не сле́дует так говори́ть.     (bizga)

Mashq 4. Творительный yoki дательный? Fe'lga qarab tanlang:

Я горжу́сь (сын) ___ .            [Тв / Дат?]
Я помога́ю (сын) ___ .            [Тв / Дат?]
Я интересу́юсь (исто́рия) ___ .    [Тв / Дат?]
Э́то принадлежи́т (я) ___ .        [Тв / Дат?]
Я управля́ю (маши́на) ___ .        [Тв / Дат?]

Mashq 5. To'g'ri predlogni qo'ying (с, над, к, по, за):

Он рабо́тает ___ но́вой кни́гой.       (ustida ishlash)
Я гото́влюсь ___ экза́мену.           (tayyorgarlik)
Мы скуча́ем ___ до́му.               (sog'inch)
Роди́тели следя́т ___ детьми́.        (kuzatish)
Пе́ред уро́ком / ___ уро́ком я волну́юсь.  (oldidan — to'g'ri predlogni tanlang)

Mashq 6. O'zbekchadan ruschaga o'giring:

1. Men sport bilan shug'ullanaman.
2. U dasturchi bo'ldi.
3. Menimcha, u haq.
4. Bu kitob menga tegishli.
5. Ota-onamni sog'inaman.
6. Roman Tolstoy tomonidan yozilgan.

Mashq 7. Fe'lni to'g'ri kelishik bilan bog'lang (glagóльное управле́ние — jadval bilan tekshiring):

увлека́ться  ___ (kino bilan — кино́)
гото́виться  ___ (imtihonga — экза́мен)
доверя́ть   ___ (do'stga — друг)
владе́ть    ___ (rus tilini — ру́сский язы́к)
привыка́ть  ___ (yangi hayotga — но́вая жизнь)

Mashq 8. Aktiv gapni passivga aylantiring (bajaruvchi творительный):

1. Пу́шкин написа́л э́то стихотворе́ние.   Э́то стихотворе́ние ___ ___ .
2. Рабо́чие постро́или дом.                Дом ___ ___ .
3. Учёные откры́ли зако́н.                 Зако́н ___ ___ .

10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)

  1. Boshqaruv o'yini: Wisar AIdan 10 ta fe'l berishni so'rang (занима́ться, интересова́ться, гото́виться, скуча́ть, помога́ть...). Har biriga to'g'ri kelishik va (kerak bo'lsa) predlog bilan gap tuzing. AI qaysi fe'l creativeni, qaysi biri дательныйни, qaysi biri predlog talab qilishini tekshirsin va xatolaringizni tushuntirsin.
  2. "Кем ты стал?" suhbat: AIga o'zingiz va oilangiz haqida yozing — kim kim bo'lib ishlaydi, kim nima bilan qiziqadi (стать / рабо́тать / явля́ться + Тв, интересова́ться / увлека́ться + Тв). AI творительный shakllarini tekshirsin.
  3. Impersonal amaliyot: AIdan sizga savol berishni so'rang — Что тебе́ ка́жется? Что тебе́ удало́сь сде́лать сего́дня? Что тебе́ придётся сде́лать за́втра? Javoblarni дательный + impersonal konstruksiya bilan bering (мне ка́жется, мне удало́сь, мне придётся).
  4. Passiv mashq: AIdan 5 ta aktiv gap berishni so'rang (Кто-то написа́л / постро́ил / изобрёл...); ularni passivga aylantiring, bajaruvchini творительныйga qo'ying (напи́сан... кем?).

11. Javoblar kaliti

Mini-mashq (8-bo'lim):

  1. Я интересу́юсь матема́тикой (predlogsiz). 2. Он стал студе́нтом (Тв). 3. Мне ка́жется, что э́то оши́бка (Дат). 4. Э́тот дом принадлежи́т мне (Дат). 5. Я скуча́ю по свои́м друзья́м (по + Дат).

Mashq 1: му́зыкой; спо́ртом; на́шей страно́й; больши́м прое́ктом; тремя́ языка́ми.

Mashq 2: учи́телем (Тв); студе́нтом (Тв); дире́ктор (bosh kelishik — hozirgi zamon, быть yo'q); врачо́м (Тв); столи́цей (Тв).

Mashq 3: Мне ка́жется; Ему́ удало́сь; Вам придётся; Тебе́ ну́жно; Нам не сле́дует.

Mashq 4: сы́ном (Тв — горди́ться); сы́ну (Дат — помога́ть); исто́рией (Тв — интересова́ться); мне (Дат — принадлежа́ть); маши́ной (Тв — управля́ть).

Mashq 5: над но́вой кни́гой; к экза́мену; по до́му; за детьми́; пе́ред уро́ком.

Mashq 6: 1. Я занима́юсь спо́ртом. 2. Он стал программи́стом. 3. Мне ка́жется, что он прав. 4. Э́та кни́га принадлежи́т мне. 5. Я скуча́ю по (свои́м) роди́телям. 6. Рома́н напи́сан Толсты́м.

Mashq 7: увлека́ться кино́ (Тв); гото́виться к экза́мену (к + Дат); доверя́ть дру́гу (Дат); владе́ть ру́сским языко́м (Тв); привыка́ть к но́вой жи́зни (к + Дат).

Mashq 8: 1. Э́то стихотворе́ние напи́сано Пу́шкиным. 2. Дом постро́ен рабо́чими. 3. Зако́н откры́т учёными.


12. Xulosa va keyingi dars

  • Творительный (кем? чем?) B1 da — beshta chuqur vazifa:
    • kasb/holat: быть / стать / рабо́тать / явля́ться + Тв (стал врачо́м, явля́ется дире́ктором);
    • holat o'zgarishi: каза́ться / оказа́ться / станови́ться + Тв (оказа́лся дру́гом, ста́ла тёплой);
    • boshqaruvchi fe'llar (predlogsiz!): занима́ться, интересова́ться, увлека́ться, горди́ться, управля́ть, руководи́ть, владе́ть, по́льзоваться;
    • passiv bajaruvchi: напи́сан Толсты́м;
    • predloglar (над прое́ктом, за детьми́, пе́ред экза́меном) va vaqt (у́тром, ле́том).
  • Дательный (кому́? чему́?) B1 da:
    • adresat va boshqaruvchi fe'llar (predlogsiz): помога́ть, сове́товать, меша́ть, доверя́ть, принадлежа́ть;
    • impersonal konstruksiyalar: мне ну́жно, мне ка́жется, мне удало́сь, мне придётся, мне пора́;
    • predloglar к / по ning chuqur ma'nolari (гото́виться к экза́мену, скуча́ть по до́му, по вторни́кам, по хи́мии).
  • Oltin qoida: har fe'lni boshqargan kelishigi bilan yodlang. занима́ться спо́ртом (Тв, predlogsiz), гото́виться к экза́мену (к + Дат), принадлежа́ть мне (Дат), скуча́ть по до́му (по + Дат). glagóльное управле́ние — bu tildagi eng amaliy tizim.
  • Eslatib qo'yamiz: boshqaruvchi fe'llarga predlog qo'shmang ( интересу́юсь с исто́рией), impersonal gaplarda я emas мне ( Я ка́жется).

Keyingi dars — B1 — 25-dars: So'z yasash (словообразова́ние) — prefiks va suffikslar. Endi kelishiklardan so'zning ichki tuzilishiga o'tamiz: rus so'zlari qanday yasaladi — учи́ть учи́тель учи́тельница, писа́ть писа́тель на-писа́ть пере-писа́ть. Bir o'zakdan o'nlab so'z hosil qilishni o'rganib, lug'atingizni bir necha barobar kengaytirasiz. Bugungi врач врачо́м, дире́ктор дире́ктором kabi shakllar o'sha o'zaklardan qanday o'sib chiqishini ko'rasiz.

Izohlar (0)

Izoh yozish uchun kiring.

  • Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!
B1 — 24-dars: Murakkab kelishik — Твори́тельный va Да́тельный chuqur (holat o'zgarishi, impersonal, boshqaruvchi fe'llar, predloglar) — Wisar