B1 — 7-dars: Harakat fe'llari — prefikslar 3: по- / до- / за- / про- / пере-
B1 — O'RTA · 7-dars
1. Dars nomi va maqsad
Bu dars — harakat fe'llari prefikslari mavzusining uchinchi va eng boy qismi. Oldingi ikki darsda siz при-/у- (kelish/ketish) va в-/вы-, под-/от- (kirish/chiqish, yaqinlashish/uzoqlashish) prefikslarini o'rgangan edingiz. Bugun esa yana beshta juda ko'p ishlatiladigan prefiksni bir joyga yig'amiz — bular sizning nutqingizni "boshlang'ich"dan "o'rta" darajaga olib chiqadigan prefikslar:
- по- — harakatning boshlanishi (jo'nab ketmoq: пойти́, пое́хать) yoki biroz vaqt (bir oz yurmoq: походи́ть, погуля́ть);
- до- — maqsadga yetib borish (дойти́ до угла́ — burchakkacha borib yetmoq), doim до + Родительный;
- за- — yo'l-yo'lakay kirib o'tish (зайти́ к дру́гу — do'stnikiga kirib o'tmoq) yoki narsa/odam ortiga o'tish (зайти́ за у́гол — burchak ortiga o'tmoq);
- про- — yonidan/oralab o'tib ketmoq yoki kerakli joyni o'tkazib yubormoq (прое́хать остано́вку);
- пере- — narigi tomonga kesib o'tmoq (перейти́ у́лицу — ko'chani kesib o'tmoq) yoki ko'chib o'tmoq (перее́хать в друго́й го́род).
Dars oxirida siz uch narsani qila olasiz:
- Har bir prefiksni пойти́ (piyoda) va пое́хать (transport) o'zaklariga to'g'ri qo'shib, to'liq tuslay olasiz.
- Har prefiksga to'g'ri predlogni bog'lay olasiz: до + Р., к + Д., в/на + В., ми́мо + Р., че́рез + В.
- Eng chalkash juftlik — пойти́ ("jo'nab ketdi") va прийти́ ("kelib yetdi") — farqini aniq ajratasiz.
Bu — prefikslar mavzusining eng semantik boy darsi. Har bir prefiks o'ziga xos "harakat suratini" chizadi. Shu suratni ko'z oldingizga keltirishni o'rganamiz.
2. Avvalgi darslardan takror (prefikslar 1–2)
Bugungi materialning poydevori — oldingi darslardagi prefikslar mantig'i. Uni tez esga olamiz:
- при- = kelib yetish (natija: keldi, shu yerda): Я пришёл домо́й — uyga keldim. Он прие́хал в Москву́ — Moskvaga keldi.
- у- = butunlay ketish (natija: yo'q, boshqa joyda): Он ушёл — ketib qoldi. Она́ уе́хала — jo'nab ketdi (uzoqqa).
- в- (во-) = ichkariga kirish: Я вошёл в ко́мнату — xonaga kirdim.
- вы- = ichkaridan chiqish: Он вы́шел из до́ма — uydan chiqdi.
- под- = yaqinlashish: Он подошёл к окну́ — deraza oldiga keldi.
- от- = uzoqlashish, chetga surilish: Он отошёл от окна́ — derazadan nari ketdi.
Prefiks + идти́ (piyoda) perfektiv fe'l (bir marta): прийти́, уйти́, войти́, вы́йти...
Prefiks + ходи́ть (piyoda) imperfektiv fe'l (takror): приходи́ть, уходи́ть, входи́ть...
Prefiks + е́хать (transport) perfektiv: прие́хать, уе́хать, вое́хать(въе́хать)...
Prefiks + езжа́ть (transport) imperfektiv: приезжа́ть, уезжа́ть...Muhim bog'lanish: har bir harakat prefiksi ikki xil vositada yashaydi — piyoda (идти́/ходи́ть o'zagi) va transport (е́хать/езжа́ть o'zagi). Bugungi beshta prefiks ham xuddi shunday: дойти́ (piyoda) дое́хать (transport). Prefiks ma'nosi bir xil, faqat vosita o'zgaradi.
Tez mashq — aytib ko'ring: Я пришёл. Он ушёл. Она́ вошла́. Мы вы́шли. Он подошёл к две́ри.
3. Asosiy tushuntirish
3.1. Umumiy tamoyil — prefiks harakatga "surat" beradi
Prefikssiz harakat fe'li (идти́, е́хать) shunchaki "yurish/borish jarayoni"ni bildiradi. Prefiks esa harakatga aniq chegara yoki yo'nalish qo'shadi: qayerdan boshlandi, qayergacha yetdi, nima ortiga o'tdi, nimadan kesib o'tdi. Bugungi beshta prefiksni bitta rasmda tasavvur qiling:
по- ● harakat BOSHLANDI (jo'nadi) Он пошёл домо́й.
до- |Б Б nuqtagacha YETIB BORDI Он дошёл до угла́.
за- ● yo'l-yo'lakay KIRIB O'TDI Он зашёл к дру́гу.
про- ○ yonidan / oralab O'TIB KETDI Он прошёл ми́мо.
пере- А═══>Б narigi tomonga KESIB O'TDI Он перешёл у́лицу.Har prefiksni alohida, o'z predlogi va o'z suratida ko'rib chiqamiz.
3.2. ПО- — harakatning boshlanishi (пойти́ / пое́хать)
по- ning birinchi va eng muhim ma'nosi — harakatning boshlanishi, ya'ni "jo'nab ketmoq, yo'lga chiqmoq". Bu tugallangan (соверше́нный вид) fe'l bo'lib, kelajakda bir marta yoki o'tmishda jo'nab ketgan harakatni bildiradi. Hozirgi zamon shakli yo'q.
идти́ + по- пойти́ (piyoda jo'namoq)
е́хать + по- пое́хать (transportda jo'namoq)пойти́ tuslanishi (kelajak/o'tgan):
| Olmosh | Kelajak | O'tgan |
|---|---|---|
| я | пойду́ | пошёл / пошла́ |
| ты | пойдёшь | пошёл / пошла́ |
| он / она́ | пойдёт | пошёл / пошла́ |
| мы | пойдём | пошли́ |
| вы | пойдёте | пошли́ |
| они́ | пойду́т | пошли́ |
пое́хать tuslanishi:
| Olmosh | Kelajak | O'tgan |
|---|---|---|
| я | пое́ду | пое́хал / пое́хала |
| ты | пое́дешь | пое́хал / пое́хала |
| он / она́ | пое́дет | пое́хал / пое́хала |
| мы | пое́дем | пое́хали |
| вы | пое́дете | пое́хали |
| они́ | пое́дут | пое́хали |
За́втра я пойду́ в теа́тр. Ertaga teatrga boraman. (piyoda, jo'nayman)
Он пошёл домо́й. U uyga (jo'nab) ketdi.
Ле́том мы пое́дем в Москву́. Yozda Moskvaga boramiz. (transport)
Они́ пое́хали на да́чу. Ular bog'ga jo'nab ketdi.пошёл = "jo'nadi", ketish sonini ("boshlandi") ta'kidlaydi. Он пошёл домо́й — "u uyga qarab jo'nadi, yo'lga chiqdi" (hozir yo'lda). Bu — harakatning boshlang'ich nuqtasi. Он идёт домо́й esa "hozir uyga ketyapti" (jarayonda) — boshlanishga urg'u yo'q.
по- ning ikkinchi ma'nosi — "biroz vaqt" (делимитати́в). Bu holda по- ходи́ть/гуля́ть kabi fe'llarga qo'shilib, qisqa muddat bajarilgan harakatni bildiradi:
походи́ть biroz yurmoq Я походи́л по па́рку и верну́лся. (bir oz aylandim)
погуля́ть biroz sayr qilmoq Дава́й погуля́ем час. (bir soat sayr qilaylik)
посиде́ть biroz o'tirmoq Он посиде́л и ушёл.
поспа́ть biroz uxlamoq Я хочу́ немно́го поспа́ть.Ikki ma'noni farqlang: Он пошёл = "jo'nadi" (boshlanish, bir yo'nalishga). Он походи́л = "biroz yurdi" (qisqa vaqt, oldinga-orqaga, keyin to'xtadi). Birinchisida по- + идти́, ikkinchisida по- + ходи́ть.
3.3. ДО- — maqsadga yetib borish (до + Родительный)
до- aniq ma'no beradi: harakat oxirgi nuqtaga yetib bordi — "gacha borib yetmoq". Bu prefiks deyarli doim до + Родительный (qaratqich kelishigi) predlogini talab qiladi.
дойти́ (piyoda) + до + Р. gacha piyoda borib yetmoq
дое́хать (transport) + до + Р. gacha transportda borib yetmoqAspekt jufti: дойти́ / доходи́ть (piyoda), дое́хать / доезжа́ть (transport). Perfektiv (дойти́) — bir marta yetib bordi; imperfektiv (доходи́ть) — takror yoki jarayon.
| Piyoda (perf.) | Transport (perf.) | O'zbekcha |
|---|---|---|
| дойти́ (дойду́, дойдёшь…) | дое́хать (дое́ду, дое́дешь…) | borib yetmoq |
| дошёл / дошла́ / дошли́ | дое́хал / дое́хала / дое́хали | borib yetdi |
Я дошёл до угла́ и поверну́л напра́во. Burchakkacha yetib, o'ngga burildim.
Как дойти́ до метро́? Metrogacha qanday borsa bo'ladi?
Мы дое́хали до це́нтра за полчаса́. Markazgacha yarim soatda yetib bordik.
Дое́дешь до вокза́ла — позвони́. Vokzalgacha yetsang — qo'ng'iroq qil.
Авто́бус не дое́хал до остано́вки. Avtobus bekatgacha yetib bormadi.Diqqat — до har doim до + Родительный: до угла́ (burchakkacha), до це́нтра (markazgacha), до метро́ (metrogacha), до до́ма (uygacha). Bu — "gacha" ma'nosi. Predlogsiz дойти́ deyilmaydi — har doim manzil ko'rsatiladi: дойти́ до ...
3.4. ЗА- — yo'l-yo'lakay kirib o'tish yoki ort tomonga
за- ning ikki asosiy ma'nosi bor.
(a) Yo'l-yo'lakay, qisqa vaqtga kirib o'tish — asosiy manzilga ketayotib, bir joyga "kirib chiqmoq":
зайти́ (piyoda) к дру́гу / в магази́н do'stnikiga / do'konga kirib o'tmoq
зае́хать (transport) за + Т. / в + В. kirib o'tmoq (transportda)Predloglar:
- к + Датальный (odam tomon): зайти́ к дру́гу — do'stnikiga kirmoq;
- в / на + Винительный (joy tomon): зайти́ в магази́н — do'konga kirmoq;
- за + Творительный (nimanidir olib kelish uchun): зайти́ за хле́бом — non olgani kirmoq, зае́хать за детьми́ — bolalarni olib ketgani kirmoq.
По доро́ге домо́й я зашёл в апте́ку. Uyga ketayotib, dorixonaga kirdim.
Зайди́ ко мне ве́чером! Kechqurun menikiga kirib o't!
Я зае́ду за тобо́й в семь. Sen uchun soat yettida kirib o'taman.
Она́ зашла́ за хле́бом в магази́н. U do'konga non olgani kirdi.(b) Narsa/odam ortiga o'tish — за + Винительный bilan:
зайти́ за у́гол burchak ortiga o'tmoq Он зашёл за у́гол и исче́з.
зайти́ за де́рево daraxt ortiga o'tmoq Ко́шка зашла́ за де́рево.
со́лнце зашло́ quyosh botdi (ufq ortiga) Со́лнце зашло́ за го́ру.за- ning "kirib o'tish" ma'nosi juda kundalik: зайти́ deyarli doim "asosiy yo'l ustida, qisqa vaqtga, keyin davom etmoq" degani. Я зашёл в магази́н — "do'konga kirdim (va chiqib, yo'limda davom etdim)". Bu войти́ ("ichkariga kirmoq", в-) dan farq qiladi: войти́ — shunchaki ichkariga kirish, зайти́ — yo'l-yo'lakay, qisqa tashrif.
Aspekt jufti: зайти́ / заходи́ть (piyoda), зае́хать / заезжа́ть (transport). Я ча́сто захожу́ к ним — men ularnikiga tez-tez kirib o'taman (takror).
3.5. ПРО- — yonidan / oralab o'tish, o'tkazib yuborish
про- ning ma'nosi — biror nuqtadan yonidan yoki oralab o'tib ketmoq. Ikki holatda ishlatiladi:
(a) Yonidan o'tmoq — ми́мо + Родительный bilan:
пройти́ ми́мо (Р.) yonidan o'tib ketmoq Я прошёл ми́мо шко́лы.
прое́хать ми́мо (Р.) yonidan o'tib ketmoq (tr.) Мы прое́хали ми́мо па́рка.(b) Kerakli joyni o'tkazib yubormoq (xato bilan o'tib ketmoq):
прое́хать остано́вку bekatni o'tkazib yubormoq Я прое́хал свою́ остано́вку!
пройти́ поворо́т burilishni o'tkazib yubormoq Мы прошли́ ну́жный поворо́т.(c) Biror masofani bosib o'tmoq / oralab o'tmoq:
пройти́ два киломе́тра ikki kilometr yurmoq Мы прошли́ два киломе́тра пешко́м.
пройти́ че́рез парк park orqali o'tmoq Иди́ че́рез парк — так бли́же.Я прошёл ми́мо ва́шего до́ма. Sizning uyingiz yonidan o'tdim.
Извини́те, я прое́хал свою́ остано́вку. Kechirasiz, bekatimni o'tkazib yubordim.
Что́бы дойти́ до реки́, пройди́те через мост. Daryogacha borish uchun ko'prikdan o'ting.
Маши́на прое́хала ми́мо и не останови́лась. Mashina yonidan o'tib ketdi, to'xtamadi.про- ikki xil "o'tish"ni bildiradi: (1) ми́мо + Р. — "yonidan o'tmoq" (прошёл ми́мо до́ма); (2) o'kinchli ma'no — "kerakli joyni o'tkazib yubormoq" (прое́хал остано́вку = tushishim kerak edi, o'tib ketdim). Ikkinchisi kundalik hayotda tez-tez ishlatiladi.
Aspekt jufti: пройти́ / проходи́ть, прое́хать / проезжа́ть.
3.6. ПЕРЕ- — narigi tomonga kesib o'tish, ko'chib o'tish
пере- — "bir tomondan ikkinchi tomonga o'tmoq". Ikki asosiy ma'nosi:
(a) Kesib o'tmoq (ko'cha, ko'prik, chegara) — че́рез + Винительный bilan yoki predlogsiz to'g'ridan-to'g'ri obyekt bilan:
перейти́ у́лицу / че́рез у́лицу ko'chani kesib o'tmoq
перее́хать че́рез мост ko'prikdan o'tib o'tmoq (transport)(b) Boshqa joyga ko'chib o'tmoq (yashash joyini o'zgartirmoq) — в / на + Винительный bilan:
перее́хать в друго́й го́род boshqa shaharga ko'chib o'tmoq
перее́хать на но́вую кварти́ру yangi kvartiraga ko'chmoqПерейди́те у́лицу по перехо́ду. Ko'chani o'tish joyidan kesib o'ting.
Мы перешли́ че́рез доро́гу. Yo'lni kesib o'tdik.
В про́шлом году́ они́ перее́хали в Москву́. O'tgan yili ular Moskvaga ko'chib o'tdi.
На́ша семья́ перее́хала на но́вую кварти́ру. Oilamiz yangi kvartiraga ko'chdi.пере- ikki xil "o'tish": (1) jismoniy — biror to'siqni kesib o'tmoq (перейти́ у́лицу); (2) yashash joyini o'zgartirmoq (перее́хать в друго́й го́род = ko'chib o'tmoq). Ikkinchi ma'noda deyarli doim transport o'zagi (перее́хать) ishlatiladi, chunki bu "uzoqqa ko'chish".
Aspekt jufti: перейти́ / переходи́ть, перее́хать / переезжа́ть. Он ка́ждый день перехо́дит э́ту у́лицу — u har kuni bu ko'chani kesib o'tadi (takror).
3.7. пойти́ vs прийти́ — eng chalkash juftlik
Bu ikki fe'l shakli o'xshash, lekin qarama-qarshi ma'no beradi. Bu — B1 darajasining eng ko'p adashtiradigan joyi:
пойти́ = JO'NAB KETMOQ (boshlanish, harakat nuqtasi: yo'lga chiqdi)
прийти́ = KELIB YETMOQ (natija, oxirgi nuqta: yetib keldi)Solishtiring:
Он пошёл домо́й. U uyga jo'nadi. (endi yo'lda, yo'lga chiqdi)
Он пришёл домо́й. U uyga keldi. (yetib keldi, endi uyda)Shakllari ham o'xshash — diqqat qiling:
| пойти́ (jo'namoq) | прийти́ (kelmoq) | |
|---|---|---|
| я | пойду́ | приду́ |
| ты | пойдёшь | придёшь |
| он / она́ | пойдёт | придёт |
| o'tgan (m/f) | пошёл / пошла́ | пришёл / пришла́ |
Kalit farq: по- = boshlanish ("jo'nadi, yo'lga chiqdi"), при- = natija ("keldi, yetib keldi"). Я пойду́ в магази́н = "do'konga boraman (jo'nayman)"; Я приду́ в шесть = "soat oltida kelaman (yetib kelaman)". Shakllarni ham chalkashtirmang: пойду́ (о bilan) приду́ (и bilan, "й" yo'qoladi!).
3.8. Hammasini bir joyda — umumiy jadval
| Prefiks | Ma'no | Predlog | Piyoda | Transport | Misol |
|---|---|---|---|---|---|
| по- | boshlanish (jo'namoq) | в/на + В. | пойти́ | пое́хать | Он пошёл домо́й. |
| по- | biroz vaqt | по + Д. | походи́ть | — | Я походи́л по па́рку. |
| до- | yetib borish | до + Р. | дойти́ | дое́хать | Дошёл до угла́. |
| за- | kirib o'tish | к + Д. / в + В. | зайти́ | зае́хать | Зашёл к дру́гу. |
| за- | ort tomonga | за + В. | зайти́ | зае́хать | Зашёл за у́гол. |
| про- | yonidan/o'tkazib | ми́мо + Р. | пройти́ | прое́хать | Прошёл ми́мо. |
| пере- | kesib o'tmoq | че́рез + В. | перейти́ | перее́хать | Перешёл у́лицу. |
| пере- | ko'chib o'tmoq | в/на + В. | — | перее́хать | Перее́хал в го́род. |
4. Misollar
по- — boshlanish (jo'namoq):
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Он встал и пошёл к две́ри. | U turdi va eshik tomon yurdi. |
| За́втра я пойду́ к врачу́. | Ertaga shifokornikiga boraman. |
| По́сле рабо́ты мы пое́хали в кафе́. | Ishdan keyin kafega jo'nadik. |
| Куда́ ты пошёл? Верни́сь! | Qayoqqa ketding? Qaytib kel! |
| Ле́том они́ пое́дут на мо́ре. | Yozda ular dengizga boradi. |
по- — biroz vaqt:
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Я немно́го погуля́л и верну́лся. | Bir oz sayr qilib qaytdim. |
| Дава́й посиди́м здесь пять мину́т. | Bu yerda besh daqiqa o'tiraylik. |
| Он походи́л по ко́мнате и сел. | U xonada bir oz yurib, o'tirdi. |
до- — yetib borish (до + Р.):
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Мы дошли́ до па́рка пешко́м. | Parkgacha piyoda yetib bordik. |
| Как дое́хать до аэропо́рта? | Aeroportgacha qanday borsa bo'ladi? |
| По́езд дое́хал до Москвы́ во́время. | Poyezd Moskvagacha o'z vaqtida yetib bordi. |
| Я не дошёл до до́ма — начался́ дождь. | Uygacha yetmadim — yomg'ir boshlandi. |
за- — kirib o'tish / ort tomonga:
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Зайди́ в апте́ку по доро́ге. | Yo'l-yo'lakay dorixonaga kir. |
| Я зае́ду за тобо́й в во́семь. | Soat sakkizda sen uchun kirib o'taman. |
| Она́ зашла́ к сосе́дке на ча́шку ча́я. | U qo'shnisinikiga bir piyola choyga kirdi. |
| Мяч закати́лся за шкаф. | To'p shkaf ortiga dumalab ketdi. |
| Со́лнце зашло́ за ту́чу. | Quyosh bulut ortiga o'tdi. |
про- — yonidan / o'tkazib yubormoq:
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Мы прошли́ ми́мо теа́тра. | Teatr yonidan o'tdik. |
| Он прое́хал ми́мо и не заме́тил нас. | U yonidan o'tib ketdi, bizni sezmadi. |
| Я прое́хал свою́ остано́вку и опозда́л. | Bekatimni o'tkazib yubordim va kechikdim. |
| Что́бы попа́сть туда́, пройди́те через парк. | U yerga borish uchun parkdan o'ting. |
пере- — kesib o'tmoq / ko'chib o'tmoq:
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Перейди́те доро́гу на зелёный свет. | Yo'lni yashil chiroqda kesib o'ting. |
| Осторо́жно переходи́те у́лицу! | Ko'chani ehtiyot bo'lib kesib o'ting! |
| В про́шлом году́ мы перее́хали в друго́й го́род. | O'tgan yili boshqa shaharga ko'chdik. |
| Они́ переезжа́ют на но́вую кварти́ру. | Ular yangi kvartiraga ko'chib o'tyapti. |
5. Talaffuz bo'limi
- пойти́ /pay-TI/ — "пой" bir bo'g'in ("pay"), urg'u oxirda: "pay-tí".
- пошёл /pa-SHOL/ — "по" urg'usiz "pa", "ё" urg'uli "o": "pa-shól" (qattiq "ш").
- пое́хать /pa-YE-hat/ — "по" urg'usiz "pa", urg'u "е"da: "pa-yé-hat".
- дойти́ /day-TI/ — "дой" bir bo'g'in, urg'u oxirda: "day-tí".
- дошёл /da-SHOL/ — "до" urg'usiz "da": "da-shól".
- зайти́ /zay-TI/ — "зай" bir bo'g'in, urg'u oxirda: "zay-tí".
- зашёл /za-SHOL/ — "за" urg'usiz "za": "za-shól".
- пройти́ /pray-TI/ — "прой" bir bo'g'in, urg'u oxirda: "pray-tí".
- прошёл /pra-SHOL/ — urg'u oxirda: "pra-shól".
- перейти́ /pi-ri-TI/ — "пере" ikki urg'usiz bo'g'in ("pi-ri"), urg'u oxirda: "pi-ri-tí".
- перее́хать /pi-ri-YE-hat/ — urg'u uchinchi bo'g'inda ("е"): "pi-ri-yé-hat".
- ми́мо /MI-ma/ — urg'u birinchi bo'g'inda, ikkinchi "о" "a": "mí-ma".
- че́рез /CHE-ris/ — urg'u boshda, oxirgi "з" jarangsizlashadi "s": "ché-ris".
Muhim qoida: -йти́ bilan tugagan fe'llarda (пойти́, дойти́, зайти́, пройти́, перейти́) urg'u doim oxirda — "-tí". Lekin o'tgan zamon -шёл da urg'u "ё"ga tushadi va "о" bo'lib eshitiladi: пошёл, дошёл, зашёл, прошёл /pa-shól/. Prefiks qismi (по-, до-, за-, про-) har doim urg'usiz — "a" ga yaqinlashadi.
Topshiriq: ovoz chiqarib ayting, urg'uga e'tibor bering: пойти́ – пойду́ – пошёл · дойти́ – дойду́ – дошёл · зайти́ – зайду́ – зашёл · пройти́ – пройду́ – прошёл · перейти́ – перейду́ – перешёл. Keyin transport: пое́ду – дое́ду – зае́ду – прое́ду – перее́ду.
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| пойти́ | пой-ти́ | (piyoda) jo'namoq | Он пошёл домо́й. |
| пое́хать | по-е́-хать | (transportda) jo'namoq | Мы пое́хали в го́род. |
| пошёл | по-шёл | jo'nadi (m) | Он пошёл на рабо́ту. |
| погуля́ть | по-гу-ля́ть | biroz sayr qilmoq | Дава́й погуля́ем. |
| дойти́ | дой-ти́ | (piyoda) yetib bormoq | Дошёл до угла́. |
| дое́хать | до-е́-хать | (transportda) yetib bormoq | Дое́хал до це́нтра. |
| до (+Р.) | до | gacha | Иду́ до метро́. |
| зайти́ | зай-ти́ | kirib o'tmoq (piyoda) | Зашёл к дру́гу. |
| зае́хать | за-е́-хать | kirib o'tmoq (transport) | Зае́ду за тобо́й. |
| про́йти́ | прой-ти́ | o'tib ketmoq (piyoda) | Прошёл ми́мо. |
| прое́хать | про-е́-хать | o'tib ketmoq (transport) | Прое́хал остано́вку. |
| ми́мо (+Р.) | ми́-мо | yonidan | Прошёл ми́мо до́ма. |
| перейти́ | пе-рей-ти́ | kesib o'tmoq (piyoda) | Перешёл у́лицу. |
| перее́хать | пе-ре-е́-хать | ko'chib o'tmoq | Перее́хал в го́род. |
| че́рез (+В.) | че́-рез | orqali, kesib | Че́рез мост. |
| у́гол | у́-гол | burchak | До угла́. |
| остано́вка | ос-та-но́в-ка | bekat | Прое́хал остано́вку. |
| перехо́д | пе-ре-хо́д | (piyoda) o'tish joyi | По перехо́ду. |
| поворо́т | по-во-ро́т | burilish | Ну́жный поворо́т. |
| апте́ка | ап-те́-ка | dorixona | Зашёл в апте́ку. |
| сосе́д / сосе́дка | со-се́д | qo'shni (e/a) | Зашёл к сосе́ду. |
Yodlash qoidasi: har prefiksni o'z predlogi bilan yodlang — bu grammatikaning kaliti: до + Р. (до угла́), ми́мо + Р. (ми́мо до́ма), че́рез + В. (че́рез у́лицу), к + Д. (к дру́гу). Fe'lni yakka emas, predlog bilan bir bo'lak qilib yodlash — B1 darajasining siri.
7. Dialog
— Приве́т, Ка́тя! Куда́ ты пошла́? — Salom, Katya! Qayoqqa ketding?
— Приве́т! Иду́ домо́й, но снача́ла зайду́ — Salom! Uyga ketyapman, lekin avval
в апте́ку. dorixonaga kirib o'taman.
— А как ты доберёшься? Пешко́м? — Qanday yetib borasan? Piyodami?
— Да, тут бли́зко. Дойду́ до угла́, перейду́ — Ha, bu yaqin. Burchakkacha boraman,
у́лицу — и там апте́ка. ko'chani kesib o'taman — o'sha yerda dorixona.
— Поня́тно. А я вчера́ прое́хал свою́ — Tushunarli. Men esa kecha bekatimni
остано́вку и опозда́л на встре́чу! o'tkazib yuborib, uchrashuvga kechikdim!
— Ой, как жа́лко! Кста́ти, ты слы́шал — — Voy, achinarli! Aytgancha, eshitdingmi —
Анто́н перее́хал в друго́й го́род. Anton boshqa shaharga ko'chib o'tdi.
— Да, он пое́хал туда́ из-за рабо́ты. — Ha, u ish tufayli o'sha yoqqa ketdi.
Ле́том я пое́ду к нему́ в го́сти. Yozda uning oldiga mehmonga boraman.
— Здо́рово! Ну ла́дно, я зайду́ к тебе́ — Zo'r! Xo'p, kechqurun senikiga
ве́чером, хорошо́? kirib o'taman, maylimi?
— Дава́й! Позвони́, когда́ пойдёшь. — Kelishdik! Jo'nasang, qo'ng'iroq qil.E'tibor bering: пошла́ (jo'nadi по-); зайду́ в апте́ку (kirib o'tmoq за-); дойду́ до угла́ (yetib bormoq до- + Р.); перейду́ у́лицу (kesib o'tmoq пере-); прое́хал остано́вку (o'tkazib yubormoq про-); перее́хал в друго́й го́род (ko'chib o'tmoq пере-); пое́ду к нему́ (jo'namoq по-). Beshala prefiks bitta dialogda!
8. O'zbekcha-ruscha tipik xatolar
до- ni predlogsiz ishlatish: Я дошёл угла́. Я дошёл до угла́. Sabab: до- prefiksi har doim до + Родительный predlogini talab qiladi — "gacha". Predlogsiz gap tugallanmaydi.
пойти́ va прийти́ ni chalkashtirish: Он пришёл домо́й ("jo'nadi" ma'nosida). Он пошёл домо́й (jo'nadi). прийти́ = "kelib yetdi". Sabab: по- = boshlanish, при- = natija. Yo'lga chiqqan bo'lsa — пошёл, yetib kelgan bo'lsa — пришёл.
Shaklni chalkashtirish: приду́ o'rniga прийду́, пойду́ o'rniga пойду́т (shaxs xatosi). приду́ ("й" yo'qoladi!) пойду́ ("й" saqlanadi). Sabab: прийти́ приду́ (й tushadi), пойти́ пойду́ (й qoladi). Bu ikki shaklni yod oling.
ми́мо ni tushum kelishigi bilan: Прошёл ми́мо шко́лу. Прошёл ми́мо шко́лы. Sabab: ми́мо har doim Родительный (qaratqich) kelishigini oladi: ми́мо шко́лы, ми́мо до́ма.
"Ko'chani kesib o'tmoq"ni черезsiz yoki noto'g'ri: Перешёл через у́лицей. Перешёл у́лицу yoki Перешёл через у́лицу. Sabab: пере- ikki xil quriladi — to'g'ridan-to'g'ri obyekt (у́лицу, Винительный) yoki через + Винительный (через у́лицу). Har ikkisi to'g'ri.
за- o'rniga в- ishlatish (yo'l-yo'lakay tashrif uchun): Я вошёл в магази́н по доро́ге домо́й. Я зашёл в магази́н по доро́ге домо́й. Sabab: yo'l-yo'lakay, qisqa tashrif зайти́. войти́ — shunchaki "ichkariga kirmoq" (yo'l-yo'lakaylik ma'nosi yo'q).
Mini-mashq (xatolarni to'g'rilang)
1. Я дошёл метро́ за де́сять мину́т.
2. Он пришёл домо́й и на́чал собира́ться. (= jo'nadi)
3. Мы прошли́ ми́мо па́рку.
4. Я вошёл в апте́ку по доро́ге домо́й. (= yo'l-yo'lakay kirdim)
5. За́втра я прийду́ к тебе́.(Javoblar 11-bo'limda.)
9. Mashqlar
Mashq 1. To'g'ri prefiksni tanlang (по-/до-/за-/про-/пере-):
1. Он ___шёл у́лицу по перехо́ду. (kesib o'tdi)
2. Я ___шёл до угла́ и поверну́л. (yetib bordim)
3. По доро́ге я ___шёл в магази́н. (kirib o'tdim)
4. Он встал и ___шёл к две́ри. (jo'nadi)
5. Мы ___шли́ ми́мо теа́тра. (yonidan o'tdik)Mashq 2. To'g'ri predlogni qo'ying (до / ми́мо / че́рез / к / в):
1. Я дошёл ___ метро́ за пять мину́т.
2. Мы прошли́ ___ ва́шего до́ма.
3. Перейди́те ___ доро́гу на перехо́де.
4. Ве́чером я зайду́ ___ тебе́.
5. По доро́ге зае́ду ___ апте́ку.Mashq 3. пойти́ yoki прийти́ — to'g'risini tanlang:
1. Он ___ домо́й и лёг спать. (yetib keldi)
2. Она́ вста́ла и ___ на ку́хню. (jo'nadi)
3. За́втра я ___ к вам в го́сти. (kelaman)
4. Мы ___ в кино́, но там не́ было биле́тов. (bordik/jo'nadik)Mashq 4. Fe'lni to'g'ri shaklda qo'ying (kelajak):
1. За́втра я (пойти́) ___ в теа́тр.
2. Ле́том мы (пое́хать) ___ на мо́ре.
3. Ты (дойти́) ___ до вокза́ла за де́сять мину́т.
4. Они́ (перее́хать) ___ в но́вую кварти́ру.Mashq 5. O'zbekchadan ruschaga o'giring:
1. Burchakkacha yetib, o'ngga buriling.
2. Yo'l-yo'lakay dorixonaga kirib o'taman.
3. Bekatimni o'tkazib yubordim.
4. O'tgan yili biz Moskvaga ko'chib o'tdik.
5. Ko'chani o'tish joyidan kesib o'ting.Mashq 6. O'tgan zamon: fe'lni to'g'ri shaklda qo'ying (rodga e'tibor bering):
1. Она́ (зайти́) ___ к сосе́дке. (ayol)
2. Он (дойти́) ___ до до́ма. (erkak)
3. Мы (перейти́) ___ че́рез мост. (ko'plik)
4. Со́лнце (зайти́) ___ за го́ру. (o'rta)Mashq 7. Xatoni toping va to'g'rilang:
1. Я дошёл угла́.
2. Прошёл ми́мо шко́лу.
3. Он пришёл домо́й и на́чал собира́ться. (= jo'nadi)
4. За́втра я прийду́ к тебе́.Mashq 8. Kichik matn tuzing (kamida 5 gap): bugungi kuningizni tasvirlang — qayerga jo'nadingiz (по-), qayergacha yetib bordingiz (до-), yo'l-yo'lakay qayerga kirib o'tdingiz (за-), nima yonidan o'tdingiz (про-), qaysi ko'chani kesib o'tdingiz (пере-). Kamida uch prefiksdan foydalaning.
10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
- Prefiks tanlash o'yini: Wisar AIdan 10 ta gap berishni so'rang, har birida prefiks o'rni bo'sh bo'lsin (Он ___шёл у́лицу). Siz по-/до-/за-/про-/пере- dan to'g'risini tanlang; AI izohlab bersin.
- Predlog mashqi: AIga har prefiks bilan gap tuzib bering va predloglarni tekshirtiring: до + Р., ми́мо + Р., че́рез + В., к + Д. AI xato predloglarni to'g'rilasin.
- пойти́ vs прийти́: AIdan bu ikki fe'l aralashgan 6 gap berishni so'rang. Har birida "jo'nadi"mi yoki "keldi"mi — to'g'ri shaklni tanlang, shaklga ham diqqat qiling (пойду́ приду́).
- Yo'l ko'rsatish: AI "yo'lovchi" bo'lsin, sizdan metrogacha yo'l so'rasin. Siz дойти́ до..., перейти́..., пройти́ ми́мо..., зайти́ в... fe'llari bilan yo'lni tushuntiring.
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim):
- Я дошёл до метро́ за де́сять мину́т (до + Р.). 2. Он пошёл домо́й (jo'nadi по-). 3. Мы прошли́ ми́мо па́рка (ми́мо + Р.). 4. Я зашёл в апте́ку (yo'l-yo'lakay за-). 5. За́втра я приду́ к тебе́ (kelaman; й tushadi).
Mashq 1: 1. пере(шёл); 2. до(шёл); 3. за(шёл); 4. по(шёл); 5. про(шли́). Mashq 2: 1. до метро́; 2. ми́мо ва́шего до́ма; 3. че́рез доро́гу; 4. к тебе́; 5. в апте́ку. Mashq 3: 1. пришёл (yetib keldi); 2. пошла́ (jo'nadi); 3. приду́ (kelaman); 4. пошли́ (jo'nadik). Mashq 4: 1. пойду́; 2. пое́дем; 3. дойдёшь; 4. перее́дут. Mashq 5: 1. Дойди́те до угла́ и поверни́те напра́во. 2. По доро́ге я зайду́ в апте́ку. 3. Я прое́хал свою́ остано́вку. 4. В про́шлом году́ мы перее́хали в Москву́. 5. Перейди́те у́лицу по перехо́ду. Mashq 6: 1. зашла́; 2. дошёл; 3. перешли́; 4. зашло́. Mashq 7: 1. Я дошёл до угла́ (до + Р.). 2. Прошёл ми́мо шко́лы (Р.). 3. Он пошёл домо́й (jo'nadi по-). 4. За́втра я приду́ к тебе́ (й tushadi). Mashq 8: namuna — У́тром я пошёл на рабо́ту. Я дошёл до остано́вки и сел на авто́бус. По доро́ге я зашёл в апте́ку. Авто́бус прое́хал ми́мо па́рка. Пото́м я перешёл у́лицу и пришёл в о́фис.
12. Xulosa va keyingi dars
- по- = boshlanish (jo'namoq): пойти́ пошёл, пойду́; пое́хать пое́хал, пое́ду. Ikkinchi ma'no — "biroz vaqt": походи́ть, погуля́ть.
- до- = yetib borish, doim до + Родительный: дойти́ до угла́, дое́хать до це́нтра.
- за- = kirib o'tish (к + Д. / в + В.: зайти́ к дру́гу) yoki ort tomonga (за + В.: зайти́ за у́гол).
- про- = yonidan o'tish (ми́мо + Р.) yoki kerakli joyni o'tkazib yubormoq (прое́хать остано́вку).
- пере- = kesib o'tmoq (че́рез + В. / to'g'ridan: перейти́ у́лицу) yoki ko'chib o'tmoq (перее́хать в го́род).
- пойти́ ≠ прийти́: по- = jo'nadi (boshlanish), при- = keldi (natija). Shakl: пойду́ приду́ (й tushadi).
- Oltin qoida: har prefiksni o'z predlogi bilan yodlang — grammatika predlogda yashaydi.
Keyingi dars — B1 — 8-dars: Harakat fe'llari — boshqa juftliklar (нести́/носи́ть, вести́/води́ть, везти́/вози́ть) + ko'chma ma'no. Endi идти́/ходи́ть, е́хать/е́здить dan tashqari yana uchta muhim harakat juftini o'rganamiz: нести́/носи́ть (ko'tarib bormoq — narsani qo'lda), вести́/води́ть (yetaklab bormoq — odamni/mashinani), везти́/вози́ть (olib bormoq — transportda yukni). Ular ham "bir yo'nalish vs takror" mantig'ida ishlaydi, lekin har biriga bugungi prefikslar (при-, у-, до-, за-, пере-...) qo'shilib, juda boy ma'nolar hosil qiladi: принести́ (olib kelmoq), перевезти́ (tashib o'tmoq), отвести́ (olib bormoq). Bugungi prefikslarni yaxshi o'zlashtirsangiz, 8-dars ancha oson kechadi.
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!