WisarWisar
Rus tili kursi/B1 Orta18 daqiqa

B1 — 9-dars: Sifatdosh (прича́стие) kirish — hozirgi zamon aktiv (чита́ющий, рабо́тающий, говоря́щий)

B1 — O'RTA · 9-dars


1. Dars nomi va maqsad

A2 25-darsda siz ikki gapni кото́рый so'zi bilan bog'lashni o'rgangansiz: челове́к, кото́рый чита́ет кни́гу (kitob o'qiyotgan odam). U yerda bir ot haqida qo'shimcha ma'lumot berish uchun to'liq ergash gap tuzgansiz — vergul, кото́рый, keyin fe'l. Bu — og'zaki nutqning tabiiy, eng ko'p ishlaydigan yo'li.

Bugun esa o'sha ma'noni ifodalashning ikkinchi, ixchamroq va kitobiy yo'lini ochamiz — прича́стие (sifatdosh). Bu — fe'ldan yasalgan, lekin sifatdek turlanadigan maxsus so'z. Ikki gapni solishtiring:

text
кото́рый bilan:   челове́к, кото́рый чита́ет кни́гу   — kitob o'qiyotgan odam
прича́стие bilan:  челове́к, чита́ющий кни́гу          — kitob o'qiyotgan odam

Ikkalasining ma'nosi bir xil, lekin ikkinchisida кото́рый чита́ет o'rniga bitta so'z — чита́ющий — turibdi. U fe'lning ma'nosini (чита́ть — o'qimoq) saqlaydi, lekin sifatdek otga moslashadi (чита́ющий ма́льчик, чита́ющая де́вочка, чита́ющее дитя́, чита́ющие де́ти).

O'zbek tilida bunga to'liq mos keladigan shakl bor — "…ayotgan / …adigan" sifatdosh: o'qi*yotgan odam, ishlaydigan kishi, gapirayotgan talaba*. Xuddi o'zbekchada "o'qiyotgan" so'zi "o'qi-" fe'lidan yasalib, otni aniqlaganidek, ruscha чита́ющий ham "чита́-" o'zagidan yasaladi va otni aniqlaydi.

Bu dars — sifatdoshga KIRISH. Biz uning eng birinchi va eng muhim turini olamiz: hozirgi zamon aktiv sifatdosh (действи́тельное прича́стие настоя́щего вре́мени). "Aktiv" degani — bu so'z harakatni o'zi bajarayotgan shaxs yoki narsani bildiradi (o'qiyotgan odam — o'qishni o'zi bajaradi). Dars oxirida siz читающий, работающий, говорящий kabi shakllarni yasay olasiz, ularni кото́рый ergash gapiga aylantira olasiz va aksincha.


2. Avvalgi darslardan takror (sifat + кото́рый)

Sifatdoshni tushunish uchun ikki eski bilim to'g'ridan-to'g'ri kerak bo'ladi. Ikkalasini qisqacha yangilaymiz.

2.1. Sifat rod, son va kelishikka moslashadi (A2 16–17-dars)

Sifat otning rodi va soniga qarab oxir oladi:

Rod / son Sifat (но́вый) Oxiri
erkak (m) но́вый -ый
ayol (ж) но́вая -ая
o'rta (с) но́вое -ое
ko'plik (mn.) но́вые -ые

Sifatdosh ham xuddi shu oxirlarni oladi — chunki u sifatdek turlanadi: чита́ющий, чита́ющая, чита́ющее, чита́ющие. Ya'ni sifatlarning butun turlanish tizimi (17-darsdagi kelishik oxirlari — чита́ющего, чита́ющему...) sifatdoshga ham to'liq ko'chadi.

2.2. кото́рый ergash gap qo'shimcha ma'lumot beradi (A2 25-dars)

Esingizda bo'lsin — кото́рый bir ot haqida qo'shimcha ma'lumot berib, ikki gapni ulaydi. Uning oxiri bog'langan otning rodi va soniga mos edi:

text
челове́к, кото́рый чита́ет   — o'qiyotgan odam       (m  кото́рый)
же́нщина, кото́рая чита́ет   — o'qiyotgan ayol       (ж  кото́рая)
де́ти, кото́рые чита́ют      — o'qiyotgan bolalar    (mn.  кото́рые)

Muhim bog'lanish: sifatdosh — aynan shu кото́рый + fe'l birikmasining ixcham "siqilgan" ko'rinishi. Bugun siz кото́рый чита́ет чита́ющий almashtirishni o'rganasiz. Shuning uchun 25-darsdagi кото́рый mantig'i (u qaysi otga tegishli, rod-son mosligi) bugun ham to'liq ishlaydi.


3. Asosiy tushuntirish

3.1. Прича́стие nima? Fe'l + sifat

Прича́стие (sifatdosh) — bu fe'ldan yasalgan, lekin sifatdek ishlaydigan so'z. U bir vaqtning o'zida ikki narsani birlashtiradi:

text
        ┌── FE'L tomoni:   harakat ma'nosi bor (чита́ть — o'qimoq)
ПРИЧА́СТИЕ
        └── SIFAT tomoni:  otga rod/son/kelishik bo'yicha moslashadi (чита́ющий дом  чита́ющая...)

O'zbekcha "o'qiyotgan" so'zi ham xuddi shunday: unda "o'qi-" fe'l ma'nosi bor, lekin u otni aniqlaydi (o'qiyotgan odam). Rus tilida чита́ющий ham xuddi shunday — "o'qi-" harakatini bildiradi, lekin чита́ющий студе́нт, чита́ющая студе́нтка deb otga moslashadi.

Bugungi turi — действи́тельное прича́стие ("aktiv sifatdosh"). "Aktiv" so'zi kalit: bu shakl harakatni o'zi bajarayotgan shaxs/narsani bildiradi:

text
чита́ющий челове́к  = челове́к, кото́рый (сам) чита́ет  — o'qishni O'ZI bajaradi  AKTIV

3.2. YASALISH — asosiy qoida (они + -щ-)

Hozirgi zamon aktiv sifatdosh juda tartibli qoida bilan yasaladi. Uni bir marta yodlab olsangiz, deyarli barcha fe'llarga ishlaydi:

text
1-QADAM:  fe'lni hozirgi zamon 3-shaxs KO'PLIK (они) shakliga qo'ying
2-QADAM:  oxirgi -т ni olib tashlang  o'zak qoladi
3-QADAM:  o'zakka -щ- qo'shing va sifat oxirini (-ий/-ая/-ее/-ие) ulang

Amalda ko'ring:

text
чита́ть    они́ чита́ю(т)    чита́ю- + -щ- + -ий    чита́ющий
рабо́тать   они́ рабо́таю(т)   рабо́таю- + -щ- + -ий   рабо́тающий
говори́ть   они́ говоря́(т)    говоря́- + -щ- + -ий    говоря́щий

E'tibor bering — sifatdoshning o'zaki они shaklidan olinadi, shuning uchun они shaklini to'g'ri bilish (I yoki II tuslanish) — hamma narsani hal qiladi.

3.3. Ikki tuslanish — ikki qo'shimcha (-ущ/-ющ va -ащ/-ящ)

Они shaklining unlisi qaysi qo'shimchani tanlashni belgilaydi:

Tuslanish они oxiri Qo'shimcha Namuna
I tuslanish -ут / -ют -ущ- / -ющ- чита́ют чита́ющий · иду́т иду́щий
II tuslanish -ат / -ят -ащ- / -ящ- говоря́т говоря́щий · лю́бят лю́бящий
text
I TUSLANISH (-ущ/-ющ):
  рабо́тать  они́ рабо́тают  рабо́тающий   (ishlayotgan)
  чита́ть    они́ чита́ют    чита́ющий      (o'qiyotgan)
  идти́      они́ иду́т      иду́щий        (ketayotgan)
  писа́ть    они́ пи́шут     пи́шущий       (yozayotgan)

II TUSLANISH (-ащ/-ящ):
  говори́ть  они́ говоря́т   говоря́щий     (gapirayotgan)
  люби́ть    они́ лю́бят     лю́бящий       (sevuvchi)
  спеши́ть   они́ спеша́т    спеша́щий      (shoshayotgan)
  стро́ить   они́ стро́ят    стро́ящий      (quruvchi)

Kalit qoida: avval fe'lning они shaklini toping. Agar u -ут/-ют bilan tugasa -ющ-/-ущ- (I tuslanish); agar -ат/-ят bilan tugasa -ящ-/-ащ- (II tuslanish). Oddiy usul: они oxiridagi harflarni saqlab, ustiga -щий qo'shing — чита́ю(т) чита́ющий, говоря́(т) говоря́щий.

3.4. Sifatdek turlanadi — rod, son, kelishik

Yasalgach, sifatdosh butunlay sifatdek o'zgaradi — u aniqlagan otning rodiga, soniga va kelishigiga moslashadi (17-darsdagi -ий turlanishi):

Rod / son чита́ющий Misol
erkak (m) чита́ющий чита́ющий ма́льчик — o'qiyotgan bola
ayol (ж) чита́ющая чита́ющая де́вочка — o'qiyotgan qiz
o'rta (с) чита́ющее чита́ющее дитя́ — o'qiyotgan chaqaloq
ko'plik (mn.) чита́ющие чита́ющие де́ти — o'qiyotgan bolalar

Kelishiklarda ham to'liq turlanadi (xuddi си́ний kabi yumshoq o'zak):

text
И.  студе́нт, чита́ющий кни́гу        — kitob o'qiyotgan talaba
Р.  студе́нта, чита́ющего кни́гу      — kitob o'qiyotgan talabaning
Д.  студе́нту, чита́ющему кни́гу      — kitob o'qiyotgan talabaga
Т.  со студе́нтом, чита́ющим кни́гу   — kitob o'qiyotgan talaba bilan
П.  о студе́нте, чита́ющем кни́гу     — kitob o'qiyotgan talaba haqida

3.5. ENG MUHIM KO'NIKMA — прича́стие кото́рый almashtirish

Sifatdosh va кото́рый ergash gapi bir-birini almashtira oladi. Bu — imtihonlarda ham, o'qishda ham eng kerakli ko'nikma. Qoida:

text
кото́рый + [hozirgi zamon fe'l]      [o'sha fe'lning sifatdoshi]

  кото́рый чита́ет     чита́ющий
  кото́рая рабо́тает   рабо́тающая
  кото́рые говоря́т    говоря́щие

Diqqat — almashtirishda ikki narsa saqlanadi: (1) sifatdosh rodi-soni кото́рый dagi bilan bir xil qoladi, (2) fe'lga tegishli so'zlar (obyekt, holat) o'z joyida qoladi:

text
Челове́к, кото́рый чита́ет кни́гу, — мой брат.
          (кото́рый чита́ет  чита́ющий, кни́гу saqlanadi)
Челове́к, чита́ющий кни́гу, — мой брат.
        — Kitob o'qiyotgan odam — mening akam.

Же́нщина, кото́рая рабо́тает в шко́ле, — моя́ ма́ма.
        
Же́нщина, рабо́тающая в шко́ле, — моя́ ма́ма.
        — Maktabda ishlayotgan ayol — onam.

Muhim cheklov: bu almashtirish faqat кото́рый ergash gapda EGA bo'lganda ishlaydi (ya'ni кото́рый ning o'zi harakatni bajaradi — И. kelishik). Кни́га, кото́рую я чита́ю (men o'qiyotgan kitob — bu yerda кото́рую obyekt, ega — я) tipidagi gapni bugungi sifatdosh bilan almashtirib bo'lmaydi — u boshqa tur (passiv sifatdosh) bilan ifodalanadi. Buni keyingi darslarda ko'ramiz.

3.6. Qaytim fe'llar — -ся saqlanadi

Agar fe'l -ся (qaytim) bilan tugasa, sifatdoshda ham -ся qism saqlanadi va u har doim -ся shaklida qoladi (hatto unlidan keyin ham -сь emas, -ся):

text
улыба́ться   они́ улыба́ются  улыба́ющийся   (jilmayayotgan)
смея́ться    они́ смею́тся     смею́щийся      (kulayotgan)
учи́ться     они́ у́чатся      уча́щийся       (o'qiyotgan / o'quvchi)
занима́ться  они́ занима́ются  занима́ющийся   (shug'ullanayotgan)
text
челове́к, кото́рый улыба́ется    улыба́ющийся челове́к  — jilmayayotgan odam
де́вушка, кото́рая смеётся       смею́щаяся де́вушка    — kulayotgan qiz

Diqqat: -ся doim so'z oxirida, sifat oxiridan keyin turadi: улыба́ющий+ся, улыба́ющая+ся (улыба́ющаяся), улыба́ющие+ся (улыба́ющиеся). Sifat oxiri o'zgaradi, -ся o'zgarmaydi.

3.7. Uslub — bu KITOBIY shakl

Muhim amaliy eslatma: sifatdosh — asosan kitobiy va rasmiy uslub belgisi. U gazeta, ilmiy matn, rasmiy hujjat, adabiyotda ko'p uchraydi. Kundalik og'zaki nutqda esa ruslar ko'pincha кото́рый ni afzal ko'radi:

text
Kitobiy (yozma):   Студе́нты, сдаю́щие экза́мен, во́лну́ются.
Og'zaki (tabiiy):  Студе́нты, кото́рые сдаю́т экза́мен, волну́ются.
                   — Imtihon topshirayotgan talabalar hayajonlanmoqda.

Shuning uchun maqsad ikki tomonlama: sifatdoshni o'qib tushunish (matnda uchraganda) va kerak bo'lganda kotoriy'ga aylantira olish. Ya'ni siz uni tanishingiz va o'zgartira olishingiz shart, lekin har doim gapirganda ishlatishga majbur emassiz.


4. Ko'p misollar (ruscha + o'zbekcha)

I tuslanish (-ущ/-ющ):

text
Студе́нт, чита́ющий кни́гу, — мой друг.          — Kitob o'qiyotgan talaba — do'stim.
Же́нщина, рабо́тающая здесь, — врач.             — Bu yerda ishlayotgan ayol — shifokor.
Челове́к, иду́щий по у́лице, — мой сосе́д.        — Ko'chadan ketayotgan odam — qo'shnim.
Пи́шущий студе́нт не слы́шит меня́.              — Yozayotgan talaba meni eshitmaydi.
Де́ти, игра́ющие во дворе́, — мои́ племя́нники.   — Hovlida o'ynayotgan bolalar — jiyanlarim.
Тури́сты, фотографи́рующие храм, — иностра́нцы.  — Ibodatxonani suratga olayotgan turistlar — chet elliklar.

II tuslanish (-ащ/-ящ):

text
Челове́к, говоря́щий по-ру́сски, — перево́дчик.   — Rus tilida gapirayotgan odam — tarjimon.
Ма́льчик, спеша́щий в шко́лу, — мой сын.          — Maktabga shoshayotgan bola — o'g'lim.
Лю́ди, лю́бящие му́зыку, ча́сто хо́дят на конце́рты. — Musiqani sevuvchi odamlar tez-tez konsertga boradi.
Рабо́чие, стро́ящие дом, рабо́тают бы́стро.       — Uy qurayotgan ishchilar tez ishlaydi.
Студе́нтка, сидя́щая у окна́, — моя́ подру́га.     — Deraza yonida o'tirgan talaba qiz — dugonam.

Qaytim fe'l (-ся):

text
Де́вушка, улыба́ющаяся мне, — краси́вая.          — Menga jilmayayotgan qiz — chiroyli.
Де́ти, смею́щиеся гро́мко, — о́чень весёлые.       — Baland kulayotgan bolalar — juda quvnoq.
Молодо́й челове́к, у́чащийся в университе́те, — умён. — Universitetda o'qiyotgan yigit — aqlli.

Turli kelishiklarda:

text
Я ви́жу студе́нта, чита́ющего кни́гу.             — Kitob o'qiyotgan talabani ko'ryapman.   (В., jonli  -его)
Я подошёл к челове́ку, говоря́щему по-ру́сски.    — Rus tilida gapirayotgan odamga yaqinlashdim. (Д.  -ему)
Мы говори́м о лю́дях, живу́щих здесь.             — Bu yerda yashayotgan odamlar haqida gapiryapmiz. (П. mn.  -их)

E'tibor bering: har bir misolda sifatdosh (1) fe'l ma'nosini saqlaydi (чита́ющий — o'qi-), (2) o'zi aniqlagan otga rod-son-kelishik bo'yicha moslashadi (студе́нта чита́ющего), (3) fe'lga tegishli so'zlarni o'zida ushlab turadi (чита́ющий кни́гу, говоря́щий по-ру́сски). Va har bir sifatdoshli ergash gap oldida — vergul.


5. Talaffuz bo'limi

  • чита́ющий /chi-TA-yu-shchij/ — urg'u o'zakda (-та́-); -ющ- "-yushch-", oxiri "-ij" qisqa.
  • рабо́тающий /ra-BO-ta-yu-shchij/ — urg'u -бо́- da, so'z uzun bo'lsa ham urg'u ko'chmaydi.
  • говоря́щий /ga-va-RYA-shchij/ — urg'u qo'shimchadan oldingi -ря́- da; birinchi ikki "о" urg'usiz "a".
  • иду́щий /i-DU-shchij/ — urg'u -ду́-; qisqa, tez so'z.
  • лю́бящий /LYU-bya-shchij/ — urg'u лю́- da, o'zakda.
  • улыба́ющийся /u-ly-BA-yu-shchij-sya/ — uzun so'z; urg'u -ба́- da; oxirgi -ся "-sya" qo'shiladi.
  • щ tovushi — yumshoq, cho'ziq "sh" (shch): tilni tanglayga yaqinlashtirib, yumshoq "shsh" ayting.

Urg'u — muhim eslatma: sifatdoshda urg'u odatda fe'lning они shaklidagi urg'uni saqlaydi: они́ чита́ют чита́ющий (o'zakda), они́ говоря́т говоря́щий (oxirga yaqin). Rod-son o'zgarganda urg'u ko'chmaydi: чита́ющий чита́ющая чита́ющего — hammasi bir joyda. -ся qo'shilsa ham urg'u o'z joyida qoladi: улыба́ющийся.


6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)

Ruscha Urg'u O'zbekcha Misol
прича́стие при-ча́с-ти-е sifatdosh де́йствительное прича́стие — aktiv sifatdosh
чита́ющий чи-та́-ю-щий o'qiyotgan студе́нт, чита́ющий кни́гу — kitob o'qiyotgan talaba
рабо́тающий ра-бо́-та-ю-щий ishlayotgan же́нщина, рабо́тающая здесь — bu yerda ishlayotgan ayol
говоря́щий го-во-ря́-щий gapirayotgan челове́к, говоря́щий по-ру́сски — ruscha gapirayotgan odam
иду́щий и-ду́-щий ketayotgan / borayotgan челове́к, иду́щий домо́й — uyga ketayotgan odam
пи́шущий пи́-шу-щий yozayotgan пи́шущий студе́нт — yozayotgan talaba
лю́бящий лю́-бя-щий sevuvchi лю́бящий оте́ц — mehribon (sevuvchi) ota
спеша́щий спе-ша́-щий shoshayotgan спеша́щий на по́езд — poyezdga shoshayotgan
стро́ящий стро́-я-щий quruvchi / qurayotgan рабо́чие, стро́ящие дом — uy qurayotgan ishchilar
живу́щий жи-ву́-щий yashayotgan лю́ди, живу́щие здесь — bu yerda yashayotgan odamlar
улыба́ющийся у-лы-ба́-ю-щий-ся jilmayayotgan улыба́ющийся ребёнок — jilmayayotgan bola
смею́щийся сме-ю́-щий-ся kulayotgan смею́щиеся де́ти — kulayotgan bolalar
уча́щийся у-ча́-щий-ся o'quvchi / o'qiyotgan уча́щийся в шко́ле — maktabda o'qiyotgan
перево́дчик пе-ре-во́д-чик tarjimon о́пытный перево́дчик — tajribali tarjimon
иностра́нец и-но-стра́-нец chet ellik иностра́нец, говоря́щий по-ру́сски — ruscha gapiruvchi chet ellik

Yodlash qoidasi: har bir sifatdoshni ikki qism bilan yodlang — (1) qaysi fe'ldan yasalgan (чита́ющий чита́ть), (2) uni кото́рый bilan qanday aytish mumkin (чита́ющий = кото́рый чита́ет). Shunda so'z sizga "yodlanadigan yangi so'z" emas, balki "tanish fe'lning yangi kiyimi" bo'lib qoladi.


7. Dialog

text
— Кто э́тот челове́к, чита́ющий газе́ту у окна́?     — Deraza yonida gazeta o'qiyotgan bu odam kim?
— Э́то мой сосе́д, рабо́тающий в университе́те.       — Bu — universitetda ishlayotgan qo'shnim.
— А же́нщина, говоря́щая с ним?                       — U bilan gaplashayotgan ayol-chi?
— Э́то его́ жена́, преподаю́щая ру́сский язы́к.        — Bu — rus tili o'qitayotgan xotini.
— А те де́ти, игра́ющие во дворе́, — их?              — Hovlida o'ynayotgan anavi bolalar — ularnikimi?
— Да. И ма́льчик, смею́щийся гро́мче всех, — их сын.  — Ha. Hammadan baland kulayotgan bola — ularning o'g'li.
— Прия́тная семья́. А кто э́та де́вушка, улыба́ющаяся нам? — Yoqimli oila. Bizga jilmayayotgan bu qiz kim?
— Э́то их дочь, уча́щаяся в медици́нском институ́те.  — Bu — tibbiyot institutida o'qiyotgan qizlari.
— Зна́чит, э́то семья́, лю́бящая свой го́род.         — Demak, bu — o'z shahrini sevuvchi oila.

E'tibor bering: dialogda turli sifatdoshlar ishlatildi — чита́ющий (m, I tusl.), рабо́тающий (m, I tusl.), говоря́щая (ж, II tusl.), преподаю́щая (ж, I tusl.), игра́ющие (mn., I tusl.), смею́щийся va улыба́ющаяся (qaytim -ся), уча́щаяся (ж, -ся), лю́бящая (ж, II tusl.). Har biri o'z otiga rod-son bo'yicha mos, har biridan oldin — vergul. Bularning hammasini кото́рый bilan ham aytish mumkin: сосе́д, кото́рый рабо́тает...


8. Tipik xatolar + mini-mashq

  • Sifatdoshni инфинитив o'zagidan yasash: чита́- dan чита́щий qilib qo'yish. чита́ющий — o'zak они shaklidan olinadi (они́ чита́ют чита́ющий), infinitivdan emas. Sabab: hozirgi zamon sifatdoshi doim hozirgi zamon 3-shaxs ko'plik (они) o'zagiga tayanadi.

  • Tuslanishni chalkashtirish — I ga -ащ, II ga -ущ qo'shish: говору́щий, чита́ящий. говоря́щий (II tusl. -ящ), чита́ющий (I tusl. -ющ). Sabab: они -ят bo'lsa -ящ; они -ют bo'lsa -ющ. Они oxiri qo'shimchani belgilaydi.

  • Sifatdoshni oldingi otning kelishigiga emas, rodiga noto'g'ri moslash: же́нщина, чита́ющий (erkak shakli). же́нщина, чита́ющая — же́нщина ayol чита́ющая. Sabab: sifatdosh xuddi sifatdek aniqlagan otining rodi va soniga moslashadi.

  • Qaytim fe'lda -ся ni tushirib qoldirish: де́вушка, улыба́ющая мне. де́вушка, улыба́ющаяся мне. Sabab: fe'l -ся bilan bo'lsa (улыба́ться), sifatdoshda ham -ся doim saqlanadi va so'z oxirida turadi.

  • Passiv ma'noni aktiv sifatdosh bilan berish: кни́га, чита́ющая мно́й ("men o'qiyotgan kitob" ma'nosida). кни́га, кото́рую я чита́ю (yoki keyingi darsdagi passiv sifatdosh). Sabab: bugungi shakl faqat harakatni o'zi bajaruvchini bildiradi. Kitob o'qishni o'zi bajarmaydi — u obyekt, shuning uchun aktiv sifatdosh mos kelmaydi.

  • Sifatdosh oldida vergul qo'ymaslik (u otdan keyin kelganda): Челове́к чита́ющий кни́гу — мой брат. Челове́к, чита́ющий кни́гу, — мой брат. Sabab: aniqlagan otidan keyin turgan sifatdoshli oborot ikki tomondan vergul bilan ajratiladi (кото́рый ergash gapidagidek).

Mini-mashq (og'zaki): har bir fe'ldan hozirgi zamon aktiv sifatdosh yasang — avval они shaklini ayting, keyin qo'shimchani tanlang:

1. писа́ть   (они́ пи́шут  ?)
2. люби́ть   (они́ лю́бят  ?)
3. занима́ться (они́ занима́ются  ?)

(Javoblar 11-bo'limda.)


9. Mashqlar

Mashq 1. Fe'ldan hozirgi zamon aktiv sifatdosh yasang (erkak rod, И.):

чита́ть    ___
рабо́тать  ___
говори́ть  ___
идти́      ___
люби́ть    ___

Mashq 2. Sifatdoshni to'g'ri rod/songa qo'ying (qavsda aniqlangan ot):

же́нщина, ___ (рабо́тать) в шко́ле
де́ти, ___ (игра́ть) во дворе́
студе́нт, ___ (чита́ть) кни́гу
де́вушка, ___ (улыба́ться) мне

Mashq 3. Кото́рый ergash gapini sifatdoshga aylantiring:

Челове́к, кото́рый чита́ет газе́ту, — мой оте́ц.
Же́нщина, кото́рая рабо́тает здесь, — врач.
Лю́ди, кото́рые живу́т в э́том до́ме, — на́ши друзья́.
Ма́льчик, кото́рый спеши́т в шко́лу, — мой сосе́д.

Mashq 4. Aksincha — sifatdoshni кото́рый ergash gapiga aylantiring:

Студе́нт, чита́ющий кни́гу, — мой друг.
Же́нщина, говоря́щая по-ру́сски, — перево́дчик.
Де́ти, игра́ющие в па́рке, — весёлые.
Челове́к, живу́щий ря́дом, — до́брый.

Mashq 5. O'zbekchadan ruschaga tarjima qiling (sifatdosh bilan):

1. Kitob o'qiyotgan talaba — do'stim.
2. Bu yerda ishlayotgan ayol — shifokor.
3. Rus tilida gapirayotgan odam — tarjimon.
4. Hovlida o'ynayotgan bolalar — jiyanlarim.
5. Menga jilmayayotgan qiz — chiroyli.

Mashq 6. Xatoni toping va to'g'rilang:

1. Же́нщина, чита́ющий кни́гу, — мой друг.
2. Челове́к, говору́щий по-ру́сски, — перево́дчик.
3. Де́вушка, улыба́ющая мне, — краси́вая.
4. Студе́нт чита́ющий кни́гу — мой брат.

Mashq 7. To'g'ri qo'shimchani (-ющ/-ущ yoki -ящ/-ащ) tanlang:

писа́ть   (они́ пи́шут)    пи́ш___ий
стро́ить  (они́ стро́ят)   стро́___ий
идти́     (они́ иду́т)     ид___ий
спеши́ть  (они́ спеша́т)   спеш___ий

Mashq 8. Sifatdoshni qavsdagi kelishikka qo'ying:

Я ви́жу студе́нта, ___ (чита́ть) кни́гу.        (В., jonli)
Я подошёл к челове́ку, ___ (говори́ть) гро́мко. (Д.)
Мы говори́м о лю́дях, ___ (жить) здесь.        (П., mn.)

10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)

  1. Yasash drilli: Wisar AIdan 10 ta fe'l berishni so'rang (aralash I va II tuslanish: чита́ть, говори́ть, идти́, люби́ть, стро́ить...). Har biri uchun ovoz chiqarib ayting: "они shakli qo'shimcha sifatdosh". AI tuslanish va qo'shimchani tekshirsin.
  2. Almashtirish mashqi: AIdan кото́рый bilan 6 ta gap berishini so'rang (masalan Челове́к, кото́рый рабо́тает в ба́нке...), siz har birini sifatdoshga aylantiring, keyin aksincha. AI mantiq va rod-son mosligini tekshirsin.
  3. Tasvirlash o'yini: AIdan xona yoki ko'chadagi 5 ta odamni tasvirlashini so'rang, siz har birini sifatdosh bilan ayting (челове́к, чита́ющий газе́ту; же́нщина, говоря́щая по телефо́ну...). Keyin AIdan o'zingiz haqingizda 5–6 gaplik matn tuzishni so'rang — unda kamida 4 ta hozirgi zamon aktiv sifatdosh turli shaklda bo'lsin — va uni ovoz chiqarib o'qing.

11. Javoblar kaliti

Mini-mashq (8-bo'lim):

  1. пи́шущий (они́ пи́шут I tusl. -ущ). · 2. лю́бящий (они́ лю́бят II tusl. -ящ). · 3. занима́ющийся (они́ занима́ются I tusl. -ющ + -ся).

Mashq 1: чита́ющий · рабо́тающий · говоря́щий · иду́щий · лю́бящий.

Mashq 2: же́нщина, рабо́тающая в шко́ле (ж) · де́ти, игра́ющие во дворе́ (mn.) · студе́нт, чита́ющий кни́гу (m) · де́вушка, улыба́ющаяся мне (ж, -ся).

Mashq 3 ( sifatdosh): Челове́к, чита́ющий газе́ту, — мой оте́ц. · Же́нщина, рабо́тающая здесь, — врач. · Лю́ди, живу́щие в э́том до́ме, — на́ши друзья́. · Ма́льчик, спеша́щий в шко́лу, — мой сосе́д.

Mashq 4 ( кото́рый): Студе́нт, кото́рый чита́ет кни́гу, — мой друг. · Же́нщина, кото́рая говори́т по-ру́сски, — перево́дчик. · Де́ти, кото́рые игра́ют в па́рке, — весёлые. · Челове́к, кото́рый живёт ря́дом, — до́брый.

Mashq 5 (tarjima):

  1. Студе́нт, чита́ющий кни́гу, — мой друг. · 2. Же́нщина, рабо́тающая здесь, — врач. · 3. Челове́к, говоря́щий по-ру́сски, — перево́дчик. · 4. Де́ти, игра́ющие во дворе́, — мои́ племя́нники. · 5. Де́вушка, улыба́ющаяся мне, — краси́вая.

Mashq 6 (xatolar):

  1. Же́нщина, чита́ющая кни́гу (ж -ая). · 2. Челове́к, говоря́щий по-ру́сски (II tusl. -ящ). · 3. Де́вушка, улыба́ющаяся мне (-ся saqlanadi). · 4. Студе́нт**,** чита́ющий кни́гу**,** — мой брат (vergul kerak).

Mashq 7: пи́шущий (I) · стро́ящий (II) · идущий (I) · спешащий (II).

Mashq 8: Я ви́жу студе́нта, чита́ющего кни́гу (В., jonli erkak -его). · Я подошёл к челове́ку, говоря́щему гро́мко (Д. -ему). · Мы говори́м о лю́дях, живу́щих здесь (П., mn. -их).


12. Xulosa va keyingi dars

  • Прича́стие (sifatdosh) — fe'ldan yasalgan, lekin sifatdek turlanadigan so'z: harakat ma'nosi (fe'l) + otga moslashuv (sifat). O'zbekcha "…ayotgan / …adigan" ga to'liq mos keladi.
  • Bugungi tur — hozirgi zamon aktiv (действи́тельное прича́стие настоя́щего вре́мени): harakatni o'zi bajaruvchini bildiradi (чита́ющий — o'qishni o'zi qiladi).
  • YASALISH: fe'lning они shakli -т ni olib, qo'shimcha qo'shing. I tuslanish (они -ут/-ют) -ущ-/-ющ- (чита́ют чита́ющий); II tuslanish (они -ат/-ят) -ащ-/-ящ- (говоря́т говоря́щий).
  • Sifatdek turlanadi: rod, son, kelishik bo'yicha otga moslashadi (чита́ющий/чита́ющая/чита́ющее/чита́ющие, чита́ющего...).
  • Sifatdosh кото́рый: aktiv sifatdosh кото́рый + hozirgi zamon fe'l (ega bo'lganda) bilan almashadi: кото́рый чита́ет чита́ющий. Bu — eng muhim ko'nikma.
  • -ся saqlanadi: qaytim fe'lda -ся doim so'z oxirida qoladi (улыба́ющийся).
  • Uslub: kitobiy/rasmiy; og'zaki nutqda ko'proq кото́рый. Sifatdoshni tanish va aylantira olish — asosiy maqsad.
  • Vergul: sifatdoshli oborot otdan keyin kelsa, ikki tomondan vergul bilan ajratiladi.

Keyingi dars — B1 — 10-dars: Sifatdosh — o'tgan zamon aktiv (прича́стие проше́дшего вре́мени: чита́вший, рабо́тавший). Bugun siz hozir harakat qilayotgan shaxsni sifatdosh bilan ifodaladingiz. Keyingi darsda esa o'tmishda harakat qilgan shaxsni ko'rsatasiz: челове́к, кото́рый чита́л чита́вший челове́к (o'qigan odam) — infinitiv o'zagi + -вш- qo'shimchasi bilan. Уда́чи! (Omad!)

Izohlar (0)

Izoh yozish uchun kiring.

  • Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!
B1 — 9-dars: Sifatdosh (прича́стие) kirish — hozirgi zamon aktiv (чита́ющий, рабо́тающий, говоря́щий) — Wisar