B1 — 9-dars: Sifatdosh (прича́стие) kirish — hozirgi zamon aktiv (чита́ющий, рабо́тающий, говоря́щий)
B1 — O'RTA · 9-dars
1. Dars nomi va maqsad
A2 25-darsda siz ikki gapni кото́рый so'zi bilan bog'lashni o'rgangansiz: челове́к, кото́рый чита́ет кни́гу (kitob o'qiyotgan odam). U yerda bir ot haqida qo'shimcha ma'lumot berish uchun to'liq ergash gap tuzgansiz — vergul, кото́рый, keyin fe'l. Bu — og'zaki nutqning tabiiy, eng ko'p ishlaydigan yo'li.
Bugun esa o'sha ma'noni ifodalashning ikkinchi, ixchamroq va kitobiy yo'lini ochamiz — прича́стие (sifatdosh). Bu — fe'ldan yasalgan, lekin sifatdek turlanadigan maxsus so'z. Ikki gapni solishtiring:
кото́рый bilan: челове́к, кото́рый чита́ет кни́гу — kitob o'qiyotgan odam
прича́стие bilan: челове́к, чита́ющий кни́гу — kitob o'qiyotgan odamIkkalasining ma'nosi bir xil, lekin ikkinchisida кото́рый чита́ет o'rniga bitta so'z — чита́ющий — turibdi. U fe'lning ma'nosini (чита́ть — o'qimoq) saqlaydi, lekin sifatdek otga moslashadi (чита́ющий ма́льчик, чита́ющая де́вочка, чита́ющее дитя́, чита́ющие де́ти).
O'zbek tilida bunga to'liq mos keladigan shakl bor — "…ayotgan / …adigan" sifatdosh: o'qi*yotgan odam, ishlaydigan kishi, gapirayotgan talaba*. Xuddi o'zbekchada "o'qiyotgan" so'zi "o'qi-" fe'lidan yasalib, otni aniqlaganidek, ruscha чита́ющий ham "чита́-" o'zagidan yasaladi va otni aniqlaydi.
Bu dars — sifatdoshga KIRISH. Biz uning eng birinchi va eng muhim turini olamiz: hozirgi zamon aktiv sifatdosh (действи́тельное прича́стие настоя́щего вре́мени). "Aktiv" degani — bu so'z harakatni o'zi bajarayotgan shaxs yoki narsani bildiradi (o'qiyotgan odam — o'qishni o'zi bajaradi). Dars oxirida siz читающий, работающий, говорящий kabi shakllarni yasay olasiz, ularni кото́рый ergash gapiga aylantira olasiz va aksincha.
2. Avvalgi darslardan takror (sifat + кото́рый)
Sifatdoshni tushunish uchun ikki eski bilim to'g'ridan-to'g'ri kerak bo'ladi. Ikkalasini qisqacha yangilaymiz.
2.1. Sifat rod, son va kelishikka moslashadi (A2 16–17-dars)
Sifat otning rodi va soniga qarab oxir oladi:
| Rod / son | Sifat (но́вый) | Oxiri |
|---|---|---|
| erkak (m) | но́вый | -ый |
| ayol (ж) | но́вая | -ая |
| o'rta (с) | но́вое | -ое |
| ko'plik (mn.) | но́вые | -ые |
Sifatdosh ham xuddi shu oxirlarni oladi — chunki u sifatdek turlanadi: чита́ющий, чита́ющая, чита́ющее, чита́ющие. Ya'ni sifatlarning butun turlanish tizimi (17-darsdagi kelishik oxirlari — чита́ющего, чита́ющему...) sifatdoshga ham to'liq ko'chadi.
2.2. кото́рый ergash gap qo'shimcha ma'lumot beradi (A2 25-dars)
Esingizda bo'lsin — кото́рый bir ot haqida qo'shimcha ma'lumot berib, ikki gapni ulaydi. Uning oxiri bog'langan otning rodi va soniga mos edi:
челове́к, кото́рый чита́ет — o'qiyotgan odam (m кото́рый)
же́нщина, кото́рая чита́ет — o'qiyotgan ayol (ж кото́рая)
де́ти, кото́рые чита́ют — o'qiyotgan bolalar (mn. кото́рые)Muhim bog'lanish: sifatdosh — aynan shu кото́рый + fe'l birikmasining ixcham "siqilgan" ko'rinishi. Bugun siz кото́рый чита́ет чита́ющий almashtirishni o'rganasiz. Shuning uchun 25-darsdagi кото́рый mantig'i (u qaysi otga tegishli, rod-son mosligi) bugun ham to'liq ishlaydi.
3. Asosiy tushuntirish
3.1. Прича́стие nima? Fe'l + sifat
Прича́стие (sifatdosh) — bu fe'ldan yasalgan, lekin sifatdek ishlaydigan so'z. U bir vaqtning o'zida ikki narsani birlashtiradi:
┌── FE'L tomoni: harakat ma'nosi bor (чита́ть — o'qimoq)
ПРИЧА́СТИЕ
└── SIFAT tomoni: otga rod/son/kelishik bo'yicha moslashadi (чита́ющий дом чита́ющая...)O'zbekcha "o'qiyotgan" so'zi ham xuddi shunday: unda "o'qi-" fe'l ma'nosi bor, lekin u otni aniqlaydi (o'qiyotgan odam). Rus tilida чита́ющий ham xuddi shunday — "o'qi-" harakatini bildiradi, lekin чита́ющий студе́нт, чита́ющая студе́нтка deb otga moslashadi.
Bugungi turi — действи́тельное прича́стие ("aktiv sifatdosh"). "Aktiv" so'zi kalit: bu shakl harakatni o'zi bajarayotgan shaxs/narsani bildiradi:
чита́ющий челове́к = челове́к, кото́рый (сам) чита́ет — o'qishni O'ZI bajaradi AKTIV3.2. YASALISH — asosiy qoida (они + -щ-)
Hozirgi zamon aktiv sifatdosh juda tartibli qoida bilan yasaladi. Uni bir marta yodlab olsangiz, deyarli barcha fe'llarga ishlaydi:
1-QADAM: fe'lni hozirgi zamon 3-shaxs KO'PLIK (они) shakliga qo'ying
2-QADAM: oxirgi -т ni olib tashlang o'zak qoladi
3-QADAM: o'zakka -щ- qo'shing va sifat oxirini (-ий/-ая/-ее/-ие) ulangAmalda ko'ring:
чита́ть они́ чита́ю(т) чита́ю- + -щ- + -ий чита́ющий
рабо́тать они́ рабо́таю(т) рабо́таю- + -щ- + -ий рабо́тающий
говори́ть они́ говоря́(т) говоря́- + -щ- + -ий говоря́щийE'tibor bering — sifatdoshning o'zaki они shaklidan olinadi, shuning uchun они shaklini to'g'ri bilish (I yoki II tuslanish) — hamma narsani hal qiladi.
3.3. Ikki tuslanish — ikki qo'shimcha (-ущ/-ющ va -ащ/-ящ)
Они shaklining unlisi qaysi qo'shimchani tanlashni belgilaydi:
| Tuslanish | они oxiri | Qo'shimcha | Namuna |
|---|---|---|---|
| I tuslanish | -ут / -ют | -ущ- / -ющ- | чита́ют чита́ющий · иду́т иду́щий |
| II tuslanish | -ат / -ят | -ащ- / -ящ- | говоря́т говоря́щий · лю́бят лю́бящий |
I TUSLANISH (-ущ/-ющ):
рабо́тать они́ рабо́тают рабо́тающий (ishlayotgan)
чита́ть они́ чита́ют чита́ющий (o'qiyotgan)
идти́ они́ иду́т иду́щий (ketayotgan)
писа́ть они́ пи́шут пи́шущий (yozayotgan)
II TUSLANISH (-ащ/-ящ):
говори́ть они́ говоря́т говоря́щий (gapirayotgan)
люби́ть они́ лю́бят лю́бящий (sevuvchi)
спеши́ть они́ спеша́т спеша́щий (shoshayotgan)
стро́ить они́ стро́ят стро́ящий (quruvchi)Kalit qoida: avval fe'lning они shaklini toping. Agar u -ут/-ют bilan tugasa -ющ-/-ущ- (I tuslanish); agar -ат/-ят bilan tugasa -ящ-/-ащ- (II tuslanish). Oddiy usul: они oxiridagi harflarni saqlab, ustiga -щий qo'shing — чита́ю(т) чита́ющий, говоря́(т) говоря́щий.
3.4. Sifatdek turlanadi — rod, son, kelishik
Yasalgach, sifatdosh butunlay sifatdek o'zgaradi — u aniqlagan otning rodiga, soniga va kelishigiga moslashadi (17-darsdagi -ий turlanishi):
| Rod / son | чита́ющий | Misol |
|---|---|---|
| erkak (m) | чита́ющий | чита́ющий ма́льчик — o'qiyotgan bola |
| ayol (ж) | чита́ющая | чита́ющая де́вочка — o'qiyotgan qiz |
| o'rta (с) | чита́ющее | чита́ющее дитя́ — o'qiyotgan chaqaloq |
| ko'plik (mn.) | чита́ющие | чита́ющие де́ти — o'qiyotgan bolalar |
Kelishiklarda ham to'liq turlanadi (xuddi си́ний kabi yumshoq o'zak):
И. студе́нт, чита́ющий кни́гу — kitob o'qiyotgan talaba
Р. студе́нта, чита́ющего кни́гу — kitob o'qiyotgan talabaning
Д. студе́нту, чита́ющему кни́гу — kitob o'qiyotgan talabaga
Т. со студе́нтом, чита́ющим кни́гу — kitob o'qiyotgan talaba bilan
П. о студе́нте, чита́ющем кни́гу — kitob o'qiyotgan talaba haqida3.5. ENG MUHIM KO'NIKMA — прича́стие кото́рый almashtirish
Sifatdosh va кото́рый ergash gapi bir-birini almashtira oladi. Bu — imtihonlarda ham, o'qishda ham eng kerakli ko'nikma. Qoida:
кото́рый + [hozirgi zamon fe'l] [o'sha fe'lning sifatdoshi]
кото́рый чита́ет чита́ющий
кото́рая рабо́тает рабо́тающая
кото́рые говоря́т говоря́щиеDiqqat — almashtirishda ikki narsa saqlanadi: (1) sifatdosh rodi-soni кото́рый dagi bilan bir xil qoladi, (2) fe'lga tegishli so'zlar (obyekt, holat) o'z joyida qoladi:
Челове́к, кото́рый чита́ет кни́гу, — мой брат.
(кото́рый чита́ет чита́ющий, кни́гу saqlanadi)
Челове́к, чита́ющий кни́гу, — мой брат.
— Kitob o'qiyotgan odam — mening akam.
Же́нщина, кото́рая рабо́тает в шко́ле, — моя́ ма́ма.
Же́нщина, рабо́тающая в шко́ле, — моя́ ма́ма.
— Maktabda ishlayotgan ayol — onam.Muhim cheklov: bu almashtirish faqat кото́рый ergash gapda EGA bo'lganda ishlaydi (ya'ni кото́рый ning o'zi harakatni bajaradi — И. kelishik). Кни́га, кото́рую я чита́ю (men o'qiyotgan kitob — bu yerda кото́рую obyekt, ega — я) tipidagi gapni bugungi sifatdosh bilan almashtirib bo'lmaydi — u boshqa tur (passiv sifatdosh) bilan ifodalanadi. Buni keyingi darslarda ko'ramiz.
3.6. Qaytim fe'llar — -ся saqlanadi
Agar fe'l -ся (qaytim) bilan tugasa, sifatdoshda ham -ся qism saqlanadi va u har doim -ся shaklida qoladi (hatto unlidan keyin ham -сь emas, -ся):
улыба́ться они́ улыба́ются улыба́ющийся (jilmayayotgan)
смея́ться они́ смею́тся смею́щийся (kulayotgan)
учи́ться они́ у́чатся уча́щийся (o'qiyotgan / o'quvchi)
занима́ться они́ занима́ются занима́ющийся (shug'ullanayotgan)челове́к, кото́рый улыба́ется улыба́ющийся челове́к — jilmayayotgan odam
де́вушка, кото́рая смеётся смею́щаяся де́вушка — kulayotgan qizDiqqat: -ся doim so'z oxirida, sifat oxiridan keyin turadi: улыба́ющий+ся, улыба́ющая+ся (улыба́ющаяся), улыба́ющие+ся (улыба́ющиеся). Sifat oxiri o'zgaradi, -ся o'zgarmaydi.
3.7. Uslub — bu KITOBIY shakl
Muhim amaliy eslatma: sifatdosh — asosan kitobiy va rasmiy uslub belgisi. U gazeta, ilmiy matn, rasmiy hujjat, adabiyotda ko'p uchraydi. Kundalik og'zaki nutqda esa ruslar ko'pincha кото́рый ni afzal ko'radi:
Kitobiy (yozma): Студе́нты, сдаю́щие экза́мен, во́лну́ются.
Og'zaki (tabiiy): Студе́нты, кото́рые сдаю́т экза́мен, волну́ются.
— Imtihon topshirayotgan talabalar hayajonlanmoqda.Shuning uchun maqsad ikki tomonlama: sifatdoshni o'qib tushunish (matnda uchraganda) va kerak bo'lganda kotoriy'ga aylantira olish. Ya'ni siz uni tanishingiz va o'zgartira olishingiz shart, lekin har doim gapirganda ishlatishga majbur emassiz.
4. Ko'p misollar (ruscha + o'zbekcha)
I tuslanish (-ущ/-ющ):
Студе́нт, чита́ющий кни́гу, — мой друг. — Kitob o'qiyotgan talaba — do'stim.
Же́нщина, рабо́тающая здесь, — врач. — Bu yerda ishlayotgan ayol — shifokor.
Челове́к, иду́щий по у́лице, — мой сосе́д. — Ko'chadan ketayotgan odam — qo'shnim.
Пи́шущий студе́нт не слы́шит меня́. — Yozayotgan talaba meni eshitmaydi.
Де́ти, игра́ющие во дворе́, — мои́ племя́нники. — Hovlida o'ynayotgan bolalar — jiyanlarim.
Тури́сты, фотографи́рующие храм, — иностра́нцы. — Ibodatxonani suratga olayotgan turistlar — chet elliklar.II tuslanish (-ащ/-ящ):
Челове́к, говоря́щий по-ру́сски, — перево́дчик. — Rus tilida gapirayotgan odam — tarjimon.
Ма́льчик, спеша́щий в шко́лу, — мой сын. — Maktabga shoshayotgan bola — o'g'lim.
Лю́ди, лю́бящие му́зыку, ча́сто хо́дят на конце́рты. — Musiqani sevuvchi odamlar tez-tez konsertga boradi.
Рабо́чие, стро́ящие дом, рабо́тают бы́стро. — Uy qurayotgan ishchilar tez ishlaydi.
Студе́нтка, сидя́щая у окна́, — моя́ подру́га. — Deraza yonida o'tirgan talaba qiz — dugonam.Qaytim fe'l (-ся):
Де́вушка, улыба́ющаяся мне, — краси́вая. — Menga jilmayayotgan qiz — chiroyli.
Де́ти, смею́щиеся гро́мко, — о́чень весёлые. — Baland kulayotgan bolalar — juda quvnoq.
Молодо́й челове́к, у́чащийся в университе́те, — умён. — Universitetda o'qiyotgan yigit — aqlli.Turli kelishiklarda:
Я ви́жу студе́нта, чита́ющего кни́гу. — Kitob o'qiyotgan talabani ko'ryapman. (В., jonli -его)
Я подошёл к челове́ку, говоря́щему по-ру́сски. — Rus tilida gapirayotgan odamga yaqinlashdim. (Д. -ему)
Мы говори́м о лю́дях, живу́щих здесь. — Bu yerda yashayotgan odamlar haqida gapiryapmiz. (П. mn. -их)E'tibor bering: har bir misolda sifatdosh (1) fe'l ma'nosini saqlaydi (чита́ющий — o'qi-), (2) o'zi aniqlagan otga rod-son-kelishik bo'yicha moslashadi (студе́нта чита́ющего), (3) fe'lga tegishli so'zlarni o'zida ushlab turadi (чита́ющий кни́гу, говоря́щий по-ру́сски). Va har bir sifatdoshli ergash gap oldida — vergul.
5. Talaffuz bo'limi
- чита́ющий /chi-TA-yu-shchij/ — urg'u o'zakda (-та́-); -ющ- "-yushch-", oxiri "-ij" qisqa.
- рабо́тающий /ra-BO-ta-yu-shchij/ — urg'u -бо́- da, so'z uzun bo'lsa ham urg'u ko'chmaydi.
- говоря́щий /ga-va-RYA-shchij/ — urg'u qo'shimchadan oldingi -ря́- da; birinchi ikki "о" urg'usiz "a".
- иду́щий /i-DU-shchij/ — urg'u -ду́-; qisqa, tez so'z.
- лю́бящий /LYU-bya-shchij/ — urg'u лю́- da, o'zakda.
- улыба́ющийся /u-ly-BA-yu-shchij-sya/ — uzun so'z; urg'u -ба́- da; oxirgi -ся "-sya" qo'shiladi.
- щ tovushi — yumshoq, cho'ziq "sh" (shch): tilni tanglayga yaqinlashtirib, yumshoq "shsh" ayting.
Urg'u — muhim eslatma: sifatdoshda urg'u odatda fe'lning они shaklidagi urg'uni saqlaydi: они́ чита́ют чита́ющий (o'zakda), они́ говоря́т говоря́щий (oxirga yaqin). Rod-son o'zgarganda urg'u ko'chmaydi: чита́ющий чита́ющая чита́ющего — hammasi bir joyda. -ся qo'shilsa ham urg'u o'z joyida qoladi: улыба́ющийся.
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| прича́стие | при-ча́с-ти-е | sifatdosh | де́йствительное прича́стие — aktiv sifatdosh |
| чита́ющий | чи-та́-ю-щий | o'qiyotgan | студе́нт, чита́ющий кни́гу — kitob o'qiyotgan talaba |
| рабо́тающий | ра-бо́-та-ю-щий | ishlayotgan | же́нщина, рабо́тающая здесь — bu yerda ishlayotgan ayol |
| говоря́щий | го-во-ря́-щий | gapirayotgan | челове́к, говоря́щий по-ру́сски — ruscha gapirayotgan odam |
| иду́щий | и-ду́-щий | ketayotgan / borayotgan | челове́к, иду́щий домо́й — uyga ketayotgan odam |
| пи́шущий | пи́-шу-щий | yozayotgan | пи́шущий студе́нт — yozayotgan talaba |
| лю́бящий | лю́-бя-щий | sevuvchi | лю́бящий оте́ц — mehribon (sevuvchi) ota |
| спеша́щий | спе-ша́-щий | shoshayotgan | спеша́щий на по́езд — poyezdga shoshayotgan |
| стро́ящий | стро́-я-щий | quruvchi / qurayotgan | рабо́чие, стро́ящие дом — uy qurayotgan ishchilar |
| живу́щий | жи-ву́-щий | yashayotgan | лю́ди, живу́щие здесь — bu yerda yashayotgan odamlar |
| улыба́ющийся | у-лы-ба́-ю-щий-ся | jilmayayotgan | улыба́ющийся ребёнок — jilmayayotgan bola |
| смею́щийся | сме-ю́-щий-ся | kulayotgan | смею́щиеся де́ти — kulayotgan bolalar |
| уча́щийся | у-ча́-щий-ся | o'quvchi / o'qiyotgan | уча́щийся в шко́ле — maktabda o'qiyotgan |
| перево́дчик | пе-ре-во́д-чик | tarjimon | о́пытный перево́дчик — tajribali tarjimon |
| иностра́нец | и-но-стра́-нец | chet ellik | иностра́нец, говоря́щий по-ру́сски — ruscha gapiruvchi chet ellik |
Yodlash qoidasi: har bir sifatdoshni ikki qism bilan yodlang — (1) qaysi fe'ldan yasalgan (чита́ющий чита́ть), (2) uni кото́рый bilan qanday aytish mumkin (чита́ющий = кото́рый чита́ет). Shunda so'z sizga "yodlanadigan yangi so'z" emas, balki "tanish fe'lning yangi kiyimi" bo'lib qoladi.
7. Dialog
— Кто э́тот челове́к, чита́ющий газе́ту у окна́? — Deraza yonida gazeta o'qiyotgan bu odam kim?
— Э́то мой сосе́д, рабо́тающий в университе́те. — Bu — universitetda ishlayotgan qo'shnim.
— А же́нщина, говоря́щая с ним? — U bilan gaplashayotgan ayol-chi?
— Э́то его́ жена́, преподаю́щая ру́сский язы́к. — Bu — rus tili o'qitayotgan xotini.
— А те де́ти, игра́ющие во дворе́, — их? — Hovlida o'ynayotgan anavi bolalar — ularnikimi?
— Да. И ма́льчик, смею́щийся гро́мче всех, — их сын. — Ha. Hammadan baland kulayotgan bola — ularning o'g'li.
— Прия́тная семья́. А кто э́та де́вушка, улыба́ющаяся нам? — Yoqimli oila. Bizga jilmayayotgan bu qiz kim?
— Э́то их дочь, уча́щаяся в медици́нском институ́те. — Bu — tibbiyot institutida o'qiyotgan qizlari.
— Зна́чит, э́то семья́, лю́бящая свой го́род. — Demak, bu — o'z shahrini sevuvchi oila.E'tibor bering: dialogda turli sifatdoshlar ishlatildi — чита́ющий (m, I tusl.), рабо́тающий (m, I tusl.), говоря́щая (ж, II tusl.), преподаю́щая (ж, I tusl.), игра́ющие (mn., I tusl.), смею́щийся va улыба́ющаяся (qaytim -ся), уча́щаяся (ж, -ся), лю́бящая (ж, II tusl.). Har biri o'z otiga rod-son bo'yicha mos, har biridan oldin — vergul. Bularning hammasini кото́рый bilan ham aytish mumkin: сосе́д, кото́рый рабо́тает...
8. Tipik xatolar + mini-mashq
Sifatdoshni инфинитив o'zagidan yasash: чита́- dan чита́щий qilib qo'yish. чита́ющий — o'zak они shaklidan olinadi (они́ чита́ют чита́ющий), infinitivdan emas. Sabab: hozirgi zamon sifatdoshi doim hozirgi zamon 3-shaxs ko'plik (они) o'zagiga tayanadi.
Tuslanishni chalkashtirish — I ga -ащ, II ga -ущ qo'shish: говору́щий, чита́ящий. говоря́щий (II tusl. -ящ), чита́ющий (I tusl. -ющ). Sabab: они -ят bo'lsa -ящ; они -ют bo'lsa -ющ. Они oxiri qo'shimchani belgilaydi.
Sifatdoshni oldingi otning kelishigiga emas, rodiga noto'g'ri moslash: же́нщина, чита́ющий (erkak shakli). же́нщина, чита́ющая — же́нщина ayol чита́ющая. Sabab: sifatdosh xuddi sifatdek aniqlagan otining rodi va soniga moslashadi.
Qaytim fe'lda -ся ni tushirib qoldirish: де́вушка, улыба́ющая мне. де́вушка, улыба́ющаяся мне. Sabab: fe'l -ся bilan bo'lsa (улыба́ться), sifatdoshda ham -ся doim saqlanadi va so'z oxirida turadi.
Passiv ma'noni aktiv sifatdosh bilan berish: кни́га, чита́ющая мно́й ("men o'qiyotgan kitob" ma'nosida). кни́га, кото́рую я чита́ю (yoki keyingi darsdagi passiv sifatdosh). Sabab: bugungi shakl faqat harakatni o'zi bajaruvchini bildiradi. Kitob o'qishni o'zi bajarmaydi — u obyekt, shuning uchun aktiv sifatdosh mos kelmaydi.
Sifatdosh oldida vergul qo'ymaslik (u otdan keyin kelganda): Челове́к чита́ющий кни́гу — мой брат. Челове́к, чита́ющий кни́гу, — мой брат. Sabab: aniqlagan otidan keyin turgan sifatdoshli oborot ikki tomondan vergul bilan ajratiladi (кото́рый ergash gapidagidek).
Mini-mashq (og'zaki): har bir fe'ldan hozirgi zamon aktiv sifatdosh yasang — avval они shaklini ayting, keyin qo'shimchani tanlang:
1. писа́ть (они́ пи́шут ?)
2. люби́ть (они́ лю́бят ?)
3. занима́ться (они́ занима́ются ?)(Javoblar 11-bo'limda.)
9. Mashqlar
Mashq 1. Fe'ldan hozirgi zamon aktiv sifatdosh yasang (erkak rod, И.):
чита́ть ___
рабо́тать ___
говори́ть ___
идти́ ___
люби́ть ___Mashq 2. Sifatdoshni to'g'ri rod/songa qo'ying (qavsda aniqlangan ot):
же́нщина, ___ (рабо́тать) в шко́ле
де́ти, ___ (игра́ть) во дворе́
студе́нт, ___ (чита́ть) кни́гу
де́вушка, ___ (улыба́ться) мнеMashq 3. Кото́рый ergash gapini sifatdoshga aylantiring:
Челове́к, кото́рый чита́ет газе́ту, — мой оте́ц.
Же́нщина, кото́рая рабо́тает здесь, — врач.
Лю́ди, кото́рые живу́т в э́том до́ме, — на́ши друзья́.
Ма́льчик, кото́рый спеши́т в шко́лу, — мой сосе́д.Mashq 4. Aksincha — sifatdoshni кото́рый ergash gapiga aylantiring:
Студе́нт, чита́ющий кни́гу, — мой друг.
Же́нщина, говоря́щая по-ру́сски, — перево́дчик.
Де́ти, игра́ющие в па́рке, — весёлые.
Челове́к, живу́щий ря́дом, — до́брый.Mashq 5. O'zbekchadan ruschaga tarjima qiling (sifatdosh bilan):
1. Kitob o'qiyotgan talaba — do'stim.
2. Bu yerda ishlayotgan ayol — shifokor.
3. Rus tilida gapirayotgan odam — tarjimon.
4. Hovlida o'ynayotgan bolalar — jiyanlarim.
5. Menga jilmayayotgan qiz — chiroyli.Mashq 6. Xatoni toping va to'g'rilang:
1. Же́нщина, чита́ющий кни́гу, — мой друг.
2. Челове́к, говору́щий по-ру́сски, — перево́дчик.
3. Де́вушка, улыба́ющая мне, — краси́вая.
4. Студе́нт чита́ющий кни́гу — мой брат.Mashq 7. To'g'ri qo'shimchani (-ющ/-ущ yoki -ящ/-ащ) tanlang:
писа́ть (они́ пи́шут) пи́ш___ий
стро́ить (они́ стро́ят) стро́___ий
идти́ (они́ иду́т) ид___ий
спеши́ть (они́ спеша́т) спеш___ийMashq 8. Sifatdoshni qavsdagi kelishikka qo'ying:
Я ви́жу студе́нта, ___ (чита́ть) кни́гу. (В., jonli)
Я подошёл к челове́ку, ___ (говори́ть) гро́мко. (Д.)
Мы говори́м о лю́дях, ___ (жить) здесь. (П., mn.)10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
- Yasash drilli: Wisar AIdan 10 ta fe'l berishni so'rang (aralash I va II tuslanish: чита́ть, говори́ть, идти́, люби́ть, стро́ить...). Har biri uchun ovoz chiqarib ayting: "они shakli qo'shimcha sifatdosh". AI tuslanish va qo'shimchani tekshirsin.
- Almashtirish mashqi: AIdan кото́рый bilan 6 ta gap berishini so'rang (masalan Челове́к, кото́рый рабо́тает в ба́нке...), siz har birini sifatdoshga aylantiring, keyin aksincha. AI mantiq va rod-son mosligini tekshirsin.
- Tasvirlash o'yini: AIdan xona yoki ko'chadagi 5 ta odamni tasvirlashini so'rang, siz har birini sifatdosh bilan ayting (челове́к, чита́ющий газе́ту; же́нщина, говоря́щая по телефо́ну...). Keyin AIdan o'zingiz haqingizda 5–6 gaplik matn tuzishni so'rang — unda kamida 4 ta hozirgi zamon aktiv sifatdosh turli shaklda bo'lsin — va uni ovoz chiqarib o'qing.
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim):
- пи́шущий (они́ пи́шут I tusl. -ущ). · 2. лю́бящий (они́ лю́бят II tusl. -ящ). · 3. занима́ющийся (они́ занима́ются I tusl. -ющ + -ся).
Mashq 1: чита́ющий · рабо́тающий · говоря́щий · иду́щий · лю́бящий.
Mashq 2: же́нщина, рабо́тающая в шко́ле (ж) · де́ти, игра́ющие во дворе́ (mn.) · студе́нт, чита́ющий кни́гу (m) · де́вушка, улыба́ющаяся мне (ж, -ся).
Mashq 3 ( sifatdosh): Челове́к, чита́ющий газе́ту, — мой оте́ц. · Же́нщина, рабо́тающая здесь, — врач. · Лю́ди, живу́щие в э́том до́ме, — на́ши друзья́. · Ма́льчик, спеша́щий в шко́лу, — мой сосе́д.
Mashq 4 ( кото́рый): Студе́нт, кото́рый чита́ет кни́гу, — мой друг. · Же́нщина, кото́рая говори́т по-ру́сски, — перево́дчик. · Де́ти, кото́рые игра́ют в па́рке, — весёлые. · Челове́к, кото́рый живёт ря́дом, — до́брый.
Mashq 5 (tarjima):
- Студе́нт, чита́ющий кни́гу, — мой друг. · 2. Же́нщина, рабо́тающая здесь, — врач. · 3. Челове́к, говоря́щий по-ру́сски, — перево́дчик. · 4. Де́ти, игра́ющие во дворе́, — мои́ племя́нники. · 5. Де́вушка, улыба́ющаяся мне, — краси́вая.
Mashq 6 (xatolar):
- Же́нщина, чита́ющая кни́гу (ж -ая). · 2. Челове́к, говоря́щий по-ру́сски (II tusl. -ящ). · 3. Де́вушка, улыба́ющаяся мне (-ся saqlanadi). · 4. Студе́нт**,** чита́ющий кни́гу**,** — мой брат (vergul kerak).
Mashq 7: пи́шущий (I) · стро́ящий (II) · идущий (I) · спешащий (II).
Mashq 8: Я ви́жу студе́нта, чита́ющего кни́гу (В., jonli erkak -его). · Я подошёл к челове́ку, говоря́щему гро́мко (Д. -ему). · Мы говори́м о лю́дях, живу́щих здесь (П., mn. -их).
12. Xulosa va keyingi dars
- Прича́стие (sifatdosh) — fe'ldan yasalgan, lekin sifatdek turlanadigan so'z: harakat ma'nosi (fe'l) + otga moslashuv (sifat). O'zbekcha "…ayotgan / …adigan" ga to'liq mos keladi.
- Bugungi tur — hozirgi zamon aktiv (действи́тельное прича́стие настоя́щего вре́мени): harakatni o'zi bajaruvchini bildiradi (чита́ющий — o'qishni o'zi qiladi).
- YASALISH: fe'lning они shakli -т ni olib, qo'shimcha qo'shing. I tuslanish (они -ут/-ют) -ущ-/-ющ- (чита́ют чита́ющий); II tuslanish (они -ат/-ят) -ащ-/-ящ- (говоря́т говоря́щий).
- Sifatdek turlanadi: rod, son, kelishik bo'yicha otga moslashadi (чита́ющий/чита́ющая/чита́ющее/чита́ющие, чита́ющего...).
- Sifatdosh кото́рый: aktiv sifatdosh кото́рый + hozirgi zamon fe'l (ega bo'lganda) bilan almashadi: кото́рый чита́ет чита́ющий. Bu — eng muhim ko'nikma.
- -ся saqlanadi: qaytim fe'lda -ся doim so'z oxirida qoladi (улыба́ющийся).
- Uslub: kitobiy/rasmiy; og'zaki nutqda ko'proq кото́рый. Sifatdoshni tanish va aylantira olish — asosiy maqsad.
- Vergul: sifatdoshli oborot otdan keyin kelsa, ikki tomondan vergul bilan ajratiladi.
Keyingi dars — B1 — 10-dars: Sifatdosh — o'tgan zamon aktiv (прича́стие проше́дшего вре́мени: чита́вший, рабо́тавший). Bugun siz hozir harakat qilayotgan shaxsni sifatdosh bilan ifodaladingiz. Keyingi darsda esa o'tmishda harakat qilgan shaxsni ko'rsatasiz: челове́к, кото́рый чита́л чита́вший челове́к (o'qigan odam) — infinitiv o'zagi + -вш- qo'shimchasi bilan. Уда́чи! (Omad!)
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!