WisarWisar
Rus tili kursi/B1 Orta23 daqiqa

B1 — 15-dars: Sifatdosh va ravishdoshni ergash gapga aylantirish (bir fikr — ikki yo'l)

B1 — O'RTA · 15-dars


1. Dars nomi va maqsad

Oxirgi olti darsda (9–14) siz rus tilining eng kuchli qatlamlaridan birini — sifatdosh (прича́стие) va ravishdosh (дееприча́стие) tizimini o'rgandingiz. Endi sizda to'liq asboblar to'plami bor:

  • aktiv sifatdosh — hozirgi (чита́ющий — o'qiyotgan) va o'tgan (чита́вший — o'qigan);
  • passiv sifatdosh — hozirgi (чита́емый — o'qilayotgan) va o'tgan (напи́санный — yozilgan, прочи́танный — o'qib bo'lingan);
  • tugallanmagan ravishdosh — чита́я (o'qib, o'qiyotib);
  • tugallangan ravishdosh — прочита́в (o'qib bo'lgach).

Bugungi dars — yangi grammatika emas, balki AMALIYOT va MUSTAHKAMLASH. Bu — 9–14-darslarni bir tugunga bog'laydigan "ustaxona" dars. Uning bitta, lekin juda muhim ko'nikmasi bor: bir fikrni ikki xil ifodalash.

Buni yashash misolida ko'ring. Sizda bitta fikr bor — "kitob o'qiyotgan odam". Uni ikki xil aytish mumkin:

text
IXCHAM (yozma):   челове́к, чита́ющий кни́гу        — sifatdosh bilan
KENGROQ (og'zaki): челове́к, кото́рый чита́ет кни́гу  — кото́рый ergash gap bilan

Ikkalasi ham to'g'ri, ikkalasi ham bir xil ma'no. Farqi — uslubda: sifatdosh/ravishdosh — rasmiy, yozma, ixcham nutq uchun; ergash gap (кото́рый, когда́, потому́ что) — jonli, og'zaki, tabiiy nutq uchun.

Bu dars oxirida siz:

  1. Aktiv sifatdoshni кото́рый ergash gapiga va aksincha ayta olasiz (чита́ющий кото́рый чита́ет);
  2. Passiv sifatdoshni кото́рый ergash gapiga aylantirasiz (напи́санное дру́гом кото́рое написа́л друг) — bunda "bajaruvchi" ega bo'lib chiqadi;
  3. Ravishdoshni payt (когда́), vaqt (по́сле того́ как) yoki sabab (так как) ergash gapiga aylantirasiz — va aksincha;
  4. Ravishdoshning eng muhim BIR EGA qoidasini tekshirib, qachon aylantirish mumkin, qachon mumkin emasligini ajratasiz;
  5. Qaysi shaklni qachon ishlatishni (rasmiy og'zaki) his qilasiz.

2. Avvalgi darslardan takror (sifatdosh + ravishdosh + кото́рый)

Aylantirishni o'rganishdan oldin uch tayanch bilimni tez esga olamiz.

2.1. Aktiv va passiv sifatdosh (9–12-dars)

Sifatdosh — fe'ldan yasalgan, sifat kabi turlanadigan so'z; u otni harakat orqali tasvirlaydi. Ikki turi bor:

Tur Yasalish Misol Ma'no
aktiv, hozirgi -ущ/-ющ, -ащ/-ящ чита́ющий o'qiyotgan (o'zi o'qiydi)
aktiv, o'tgan -вш/-ш чита́вший o'qigan (o'zi o'qidi)
passiv, hozirgi -ем/-им чита́емый o'qilayotgan (uni o'qiydilar)
passiv, o'tgan -нн/-т/-енн напи́санный yozilgan (uni yozdilar)
  • Aktiv — ot harakatni o'zi bajaradi: студе́нт, чита́ющий кни́гу (o'zi o'qiydi).
  • Passiv — harakat otga tushadi: кни́га, чита́емая студе́нтом (uni o'qiydilar).

2.2. Tugallanmagan va tugallangan ravishdosh (13–14-dars)

Ravishdosh — fe'ldan yasalgan, turlanmaydigan so'z; u asosiy fe'l bilan yonma-yon boradigan qo'shimcha harakatni bildiradi (o'zbekcha "…b / …ib / …gach"):

Tur Yasalish Misol Ma'no Vaqt munosabati
tugallanmagan -я / -а чита́я o'qib, o'qiyotib asosiy harakat bilan bir vaqtda
tugallangan -в / -вши / -ши прочита́в o'qib bo'lgach asosiy harakatdan oldin
  • Чита́я, я слу́шаю му́зыку. — O'qib, musiqa tinglayman. (bir vaqtda)
  • Прочита́в кни́гу, я лёг спать. — Kitobni o'qib bo'lgach, uxlagani yotdim. (oldin)

2.3. кото́рый ergash gapi (A2 — 25-dars)

кото́рый — ot haqida qo'shimcha ma'lumot beruvchi ergash gapni boshlaydi. Ikki qoidasini eslang:

  • rod-son — bog'langan otdan olinadi (челове́к кото́рый, кни́га кото́рая, письмо́ кото́рое, лю́ди кото́рые);
  • kelishik — ergash gapdagi roldan olinadi (ega И.: кото́рый; obyekt В.: кото́рую).

Muhim bog'lanish: aynan shu uch tizim bugun bir-biriga "tarjima qilinadi". Sifatdosh — bu qisqartirilgan кото́рый ergash gapi. Ravishdosh — bu qisqartirilgan когда́ / по́сле того́ как / так как ergash gapi. Bugun siz shu ikki tomonlama "tarjimon"ni o'rganasiz.


3. Asosiy tushuntirish

3.1. Bosh g'oya — bir fikr, ikki yo'l

Rus tilida bir xil mazmunni ikki grammatik shaklda ifodalash mumkin. Ular ma'no jihatidan teng, lekin uslub jihatidan farqli:

text
      ┌─ IXCHAM shakl (sifatdosh / ravishdosh)    rasmiy, YOZMA nutq
FIKR ─┤
      └─ KENGAYTIRILGAN shakl (кото́рый / когда́ / так как)   tabiiy, OG'ZAKI nutq

Sifatdosh va ravishdosh — bir gapga ikkinchi harakatni ixcham "qadaydi". Ergash gap esa uni to'liq, alohida gapchada ochib beradi. Yozuvchi, jurnalist, rasmiy hujjat sifatdoshni afzal ko'radi (qisqa); jonli suhbatda esa odamlar кото́рый / когда́ ni ishlatadi (tabiiy va tushunarli). Bugungi ustaxonaning butun mohiyati — bir shakldan ikkinchisiga erkin o'tish.

3.2. AKTIV sifatdosh кото́рый (asosiy juftlik)

Aktiv sifatdoshni кото́рый ergash gapiga aylantirish — eng oson va eng ko'p kerak bo'ladigan amal. Bitta qoida:

AKTIV sifatdosh кото́рый (Именительный, ega!) + o'sha zamon va o'sha turdagi fe'l.

Aktiv sifatdoshda ot harakatni o'zi bajaradi, demak кото́рый ham ega bo'ladi — ya'ni doim Именительный kelishigida (кото́рый / кото́рая / кото́рое / кото́рые). Faqat zamonni to'g'ri tanlash kerak:

  • hozirgi sifatdosh (-ущий/-ящий) кото́рый + hozirgi zamon fe'li;
  • o'tgan sifatdosh (-вший) кото́рый + o'tgan zamon fe'li.
text
челове́к, чита́ющий кни́гу      =  челове́к, кото́рый ЧИТА́ЕТ кни́гу     (hozirgi  hozirgi)
   kitob o'qiyotgan odam

студе́нт, сдава́вший экза́мен    =  студе́нт, кото́рый СДАВА́Л экза́мен    (o'tgan  o'tgan)
   imtihon topshirgan talaba

де́вушка, живу́щая в Москве́     =  де́вушка, кото́рая ЖИВЁТ в Москве́    (ayol  кото́рая)
   Moskvada yashaydigan qiz

лю́ди, рабо́тавшие здесь         =  лю́ди, кото́рые РАБО́ТАЛИ здесь        (ko'plik, o'tgan)
   bu yerda ishlagan odamlar

Aylantirish algoritmi (sifatdosh кото́рый):

text
1. Sifatdosh qaysi otga taalluqli?  o'sha otning rod-soni  кото́рый shakli (ый/ая/ое/ые)
2. Sifatdosh AKTIVmi?  кото́рый EGA bo'ladi  Именительный
3. Sifatdosh zamoni qanaqa?  hozirgi (-ющий)  hozirgi fe'l; o'tgan (-вший)  o'tgan fe'l

Teskarisi ham xuddi shunday (кото́рый + ega sifatdosh): кни́га, кото́рая лежи́т на столе́ кни́га, лежа́щая на столе́.

3.3. PASSIV sifatdosh кото́рый (bajaruvchi ega bo'lib chiqadi)

Passiv sifatdoshda mantiq teskari: ot harakatni bajarmaydi, harakat otga tushadi, uni kimdir boshqa bajaradi. Shuning uchun aylantirishda кото́рый ega emas, OBYEKT (Винительный) bo'ladi, "bajaruvchi" esa ega bo'lib oldinga chiqadi.

PASSIV o'tgan sifatdosh кото́рый (Винительный, obyekt) + o'tgan zamon fe'li + BAJARUVCHI (ega, Именительный).

Passiv sifatdoshda ko'pincha "bajaruvchi" Творительный kelishigida turadi (дру́гом, ма́стером). Aylantirganda u Именительный kelishigiga o'tib, ega bo'ladi:

text
письмо́, напи́санное ДРУ́ГОМ    =  письмо́, кото́рое написа́л ДРУГ
   do'st yozgan xat                    (напи́санное — passiv;  дру́гом Т.  друг И. ega)
                                       (кото́рое — obyekt, В.;  написа́л — o'tgan, tugallangan)

кни́га, прочи́танная МНОЙ       =  кни́га, кото́рую прочита́л Я
   men o'qib chiqqan kitob            (мной Т.  я И. ega;  кото́рую — obyekt)

дом, постро́енный ОТЦО́М        =  дом, кото́рый постро́ил ОТЕ́Ц
   ota qurgan uy                       (отцо́м Т.  оте́ц И. ega)

зада́ча, решённая студе́нтами   =  зада́ча, кото́рую реши́ли студе́нты
   talabalar yechgan masala           (студе́нтами Т.  студе́нты И. ega)

Aylantirish algoritmi (passiv sifatdosh кото́рый):

text
1. Sifatdosh qaysi otga taalluqli?  rod-son  кото́рый (ый/ая/ое/ые)
2. Sifatdosh PASSIVmi?  кото́рый OBYEKT bo'ladi  Винительный (кото́рый/кото́рую/кото́рое/кото́рые)
3. "Bajaruvchi" (Творительный: дру́гом)  uni Именительный kelishigiga o'tkazing  EGA (друг)
4. Fe'l — o'tgan zamon, TUGALLANGAN (написа́л, постро́ил, реши́л)

Diqqat: agar passiv sifatdoshda bajaruvchi ko'rsatilmagan bo'lsa (письмо́, напи́санное вчера́ — kecha yozilgan xat), uni кото́рый bilan shaxssiz ko'plik orqali beramiz: письмо́, кото́рое написа́ли вчера́ (uni kecha yozdilar). Bu — passivning tabiiy og'zaki ekvivalenti.

3.4. Tugallanmagan ravishdosh (чита́я) когда́ (bir vaqtda)

Endi ravishdoshlarga o'tamiz. Tugallanmagan ravishdosh (-я/-а: чита́я, говоря́) asosiy harakat bilan bir vaqtda boradigan qo'shimcha harakatni bildiradi. Uni ko'pincha когда́ (qachon) yoki в то вре́мя как (…ayotib) ergash gapiga aylantiramiz:

Tugallanmagan ravishdosh когда́ / в то вре́мя как + o'sha ega + o'sha zamon fe'li (tugallanmagan).

text
Чита́я кни́гу, я слу́шаю му́зыку.
   =  Когда́ я чита́ю кни́гу, я слу́шаю му́зыку.
   Kitob o'qi(yoti)b, musiqa tinglayman.    Kitob o'qiyotganimda, musiqa tinglayman.

Гуля́я по па́рку, она́ ду́мала о рабо́те.
   =  Когда́ она́ гуля́ла по па́рку, она́ ду́мала о рабо́те.
   Parkda sayr qilib, u ish haqida o'ylardi.    Parkda sayr qilayotganida...

Возвраща́ясь домо́й, я встре́тил дру́га.
   =  Когда́ я возвраща́лся домо́й, я встре́тил дру́га.
   Uyga qaytib, do'stimni uchratdim.    Uyga qaytayotganimda, do'stimni uchratdim.

E'tibor bering: aylantirilgan gapda ega qaytadan yoziladi (я, она́). Ravishdoshda ega bir marta turadi (asosiy gapda), ergash gapda esa ikki marta — bu tabiiy og'zaki shakl.

3.5. Tugallangan ravishdosh (прочита́в) по́сле того́ как (oldin)

Tugallangan ravishdosh (-в/-вши: прочита́в, сде́лав) asosiy harakatdan OLDIN tugagan harakatni bildiradi. Uni ko'pincha по́сле того́ как (…gandan keyin) yoki когда́ (tugallangan ma'noda) ergash gapiga aylantiramiz:

Tugallangan ravishdosh по́сле того́ как / когда́ + o'sha ega + o'tgan zamon fe'li (tugallangan).

text
Прочита́в кни́гу, я лёг спать.
   =  По́сле того́ как я прочита́л кни́гу, я лёг спать.
   Kitobni o'qib bo'lgach, uxlagani yotdim.

Сде́лав уро́ки, де́ти пошли́ гуля́ть.
   =  По́сле того́ как де́ти сде́лали уро́ки, они́ пошли́ гуля́ть.
   Darslarni bajarib bo'lgach, bolalar sayrga chiqishdi.

Прие́хав в го́род, мы сра́зу пошли́ в гости́ницу.
   =  Когда́ мы прие́хали в го́род, мы сра́зу пошли́ в гости́ницу.
   Shaharga yetib kelgach, biz darrov mehmonxonaga bordik.

Ravishdosh turi = vaqt munosabati: tugallanmagan (чита́я) bir vaqtda когда́ + tugallanmagan; tugallangan (прочита́в) oldin tugagan по́сле того́ как + tugallangan. Ravishdosh turini to'g'ri tanlasangiz, ergash gap ma'nosi ham to'g'ri chiqadi.

3.6. Inkor ravishdosh (не зна́я) так как (sabab)

Ravishdosh, ayniqsa inkor shaklda (не зна́я, не име́я), ko'pincha sabab ma'nosini beradi. Uni так как (chunki, …ligi sababli) yoki потому́ что ergash gapiga aylantiramiz:

Sabab ravishdoshi так как / потому́ что + o'sha ega + fe'l.

text
Не зна́я а́дреса, я не нашёл дом.
   =  Так как я не знал а́дреса, я не нашёл дом.
   Manzilni bilmay, uyni topmadim.    Manzilni bilmaganim sababli, uyni topmadim.

Не име́я де́нег, он не купи́л биле́т.
   =  Так как у него́ не́ было де́нег, он не купи́л биле́т.
   Puli bo'lmay, u chipta olmadi.

Чу́вствуя уста́лость, она́ легла́ ра́ньше.
   =  Так как она́ чу́вствовала уста́лость, она́ легла́ ра́ньше.
   Charchoq sezib, u ertaroq yotdi.

Bir ravishdosh — bir necha ma'no: ravishdoshning aniq ma'nosi (payt? sabab? shart?) kontekstdan kelib chiqadi. Не зна́я — ko'pincha sabab (bilmagani uchun); чита́я — ko'pincha payt (o'qiyotganda). Aylantirganda kontekstga mos bog'lovchini tanlang: sabab так как / потому́ что, payt когда́, vaqt по́сле того́ как.

3.7. BIR EGA qoidasi — eng muhim tekshiruv

Bu — butun darsning eng muhim qoidasi. Ravishdosh faqat bitta ega bo'lganda ishlatiladi. Ya'ni ravishdoshning harakati va asosiy fe'lning harakati BIR XIL SHAXS tomonidan bajarilishi shart:

text
Чита́я кни́гу, Я слу́шаю му́зыку.
    kim o'qiydi? — МЕН     kim tinglaydi? — МЕН     bir ega    ravishdosh MUMKIN

Agar ikki harakatning egasi boshqa-boshqa bo'lsa, ravishdosh MUMKIN EMAS — faqat ergash gap ishlatiladi:

text
 Чита́я кни́гу, зазвони́л телефо́н.
   (kim o'qiydi? — men;  kim jiringladi? — telefon  EGA boshqa  ravishdosh XATO!)

 Когда́ я чита́л кни́гу, зазвони́л телефо́н.
   Men kitob o'qiyotganimda, telefon jiringladi.  (ikki ega  faqat ergash gap)

Oltin tekshiruv: ergash gapni ravishdoshga aylantirishdan OLDIN doim bitta savol bering — "ikki harakatning egasi bir xilmi?" Agar HA ravishdosh mumkin (Когда́ я чита́л, я слу́шал = Чита́я, я слу́шал). Agar YO'Q ravishdosh mumkin emas, ergash gap qoldiring. Bu — ruslar ham tez-tez xato qiladigan joy; siz uni avtomatga chiqaring.

Teskari yo'nalishda ham xuddi shu: ravishdoshli gapni ko'rsangiz, uning egasi asosiy gap egasi bilan bir xil ekaniga ishonch hosil qiling — aks holda gap grammatik xato.

3.8. Qaysi shaklni qachon ishlatish kerak

Ikki shakl teng bo'lsa, qaysi birini tanlaysiz? Javob — nutq uslubiga qarab:

Vaziyat Afzal shakl Sabab
Rasmiy hujjat, ilmiy matn, gazeta sifatdosh / ravishdosh ixcham, zich, kitobiy
Yozma insho, rasmiy xat sifatdosh / ravishdosh qisqa va aniq
Jonli suhbat, telefon, kundalik gap кото́рый / когда́ / так как tabiiy, oson tushuniladi
Og'zaki hikoya, do'st bilan suhbat ergash gap ravon, ohangdor
text
YOZMA:   Студе́нты, успе́шно сда́вшие экза́мен, полу́чат стипе́ндию.
OG'ZAKI: Студе́нты, кото́рые успе́шно сда́ли экза́мен, полу́чат стипе́ндию.
         Imtihonni muvaffaqiyatli topshirgan talabalar stipendiya oladi.

Amaliy maslahat: og'zaki nutqda sifatdoshni haddan tashqari ishlatish gapni "quruq" va sun'iy qiladi. Suhbatda кото́рый / когда́ tabiiyroq. Aksincha, rasmiy inshoda har gapni кото́рый bilan cho'zish "bolalarcha" ko'rinadi — u yerda sifatdosh/ravishdosh yetuk yozuvchini ko'rsatadi. Ikkalasini ham bilib, kontekstga qarab tanlash — B1 darajasining belgisi.

3.9. Ikki tomonlama xulosa jadvali

Butun darsni bitta jadvalga jamlaymiz — bu sizning "tarjimon" varag'ingiz:

IXCHAM shakl (yozma) KENGAYTIRILGAN shakl (og'zaki) Munosabat
aktiv hozirgi: чита́ющий кото́рый чита́ет ega + hozirgi
aktiv o'tgan: чита́вший кото́рый чита́л ega + o'tgan
passiv o'tgan: напи́санный дру́гом кото́рый написа́л друг obyekt + bajaruvchi ega
tugallanmagan rav.: чита́я когда́ я чита́ю bir vaqtda (payt)
tugallangan rav.: прочита́в по́сле того́ как я прочита́л oldin (vaqt)
inkor rav.: не зна́я так как я не знал sabab

4. Ko'p misollar (ikki tomonlama)

AKTIV sifatdosh кото́рый (ega):

Ixcham (sifatdosh) Kengaytirilgan (кото́рый) O'zbekcha
врач, рабо́тающий в больни́це врач, кото́рый рабо́тает в больни́це kasalxonada ishlaydigan shifokor
де́ти, игра́ющие во дворе́ де́ти, кото́рые игра́ют во дворе́ hovlida o'ynayotgan bolalar
студе́нт, сдава́вший экза́мен студе́нт, кото́рый сдава́л экза́мен imtihon topshirgan talaba
писа́тель, написа́вший рома́н писа́тель, кото́рый написа́л рома́н roman yozgan yozuvchi
по́езд, иду́щий в Москву́ по́езд, кото́рый идёт в Москву́ Moskvaga ketadigan poyezd

PASSIV sifatdosh кото́рый (obyekt + bajaruvchi ega):

Ixcham (passiv sifatdosh) Kengaytirilgan (кото́рый) O'zbekcha
письмо́, напи́санное дру́гом письмо́, кото́рое написа́л друг do'st yozgan xat
дом, постро́енный отцо́м дом, кото́рый постро́ил оте́ц ota qurgan uy
кни́га, прочи́танная все́ми кни́га, кото́рую прочита́ли все hamma o'qib chiqqan kitob
зада́ча, решённая ученико́м зада́ча, кото́рую реши́л учени́к o'quvchi yechgan masala
фильм, снятый молоды́м режиссёром фильм, кото́рый снял молодо́й режиссёр yosh rejissyor olgan film

Tugallanmagan ravishdosh когда́ (bir vaqtda):

Ixcham (ravishdosh) Kengaytirilgan (когда́) O'zbekcha
Чита́я, я де́лаю заме́тки. Когда́ я чита́ю, я де́лаю заме́тки. O'qiyotganimda, qaydlar qilaman.
Гото́вя у́жин, она́ пе́ла. Когда́ она́ гото́вила у́жин, она́ пе́ла. Kechki ovqat tayyorlaganida, u qo'shiq aytardi.
Слу́шая ле́кцию, студе́нты писа́ли. Когда́ студе́нты слу́шали ле́кцию, они́ писа́ли. Ma'ruza tinglaganda, talabalar yozardi.

Tugallangan ravishdosh по́сле того́ как (oldin):

Ixcham (ravishdosh) Kengaytirilgan (по́сле того́ как) O'zbekcha
Око́нчив университе́т, он на́чал рабо́тать. По́сле того́ как он око́нчил университе́т, он на́чал рабо́тать. Universitetni tugatgach, u ishlay boshladi.
Поу́жинав, мы посмотре́ли фильм. По́сле того́ как мы поу́жинали, мы посмотре́ли фильм. Kechki ovqatdan so'ng, film ko'rdik.
Верну́вшись, она́ сра́зу позвони́ла. Когда́ она́ верну́лась, она́ сра́зу позвони́ла. Qaytib kelgach, u darrov qo'ng'iroq qildi.

Sabab ravishdoshi так как:

Ixcham (ravishdosh) Kengaytirilgan (так как) O'zbekcha
Не зна́я языка́, он молча́л. Так как он не знал языка́, он молча́л. Tilni bilmagani uchun, u jim turdi.
Опозда́в на по́езд, мы жда́ли сле́дующий. Так как мы опозда́ли на по́езд, мы жда́ли сле́дующий. Poyezdga kechikkanimiz uchun, keyingisini kutdik.
Боя́сь опозда́ть, я взял такси́. Так как я боя́лся опозда́ть, я взял такси́. Kechikishdan qo'rqib, taksi oldim.

5. Talaffuz bo'limi

  • чита́ющий /chi-TA-yu-shchiy/ — urg'u ikkinchi bo'g'inda; "-ющий" bir oqimda: "chitáyushchiy".
  • чита́вший /chi-TAV-shiy/ — o'tgan sifatdosh; "-вший" "vshiy": "chitávshiy".
  • напи́санное /na-PI-sa-na-ye/ — urg'u "-пи́-" da; "-нн-" bir "n" kabi o'qiladi: "napísanaye".
  • постро́енный /pas-TRO-yen-nyy/ — urg'u "-ро́-" da; "-енный" "-yennyy": "pastróyennyy".
  • чита́я /chi-TA-ya/ — ravishdosh; urg'u "-та́-", "-я" ochiq: "chitáya".
  • прочита́в /pra-chi-TAV/ — urg'u oxirdan oldingi bo'g'inda ("-та́-"); oxirgi "в" "f": "prachitáf".
  • не зна́я /ni ZNA-ya/ — "не" urg'usiz, "e" "i": "ni znáya".
  • верну́вшись /vir-NUV-shys/ — qaytim ravishdoshi "-вшись"; "-сь" "s": "virnúfshys".
  • кото́рый /ka-TO-ryy/ — urg'u ikkinchi bo'g'inda; birinchi "о" urg'usiz "a": "katóryy".

Muhim qoida — urg'u sifatdoshda: aktiv o'tgan sifatdosh (-вший) va passiv sifatdosh (-нный) yasalganda urg'u ko'pincha fe'ldagi joyida qoladi: чита́ть чита́вший, чита́емый; написа́ть напи́санный (urg'u "-пи́-"). Lekin -енный da urg'u ko'pincha o'zakka ko'chadi: реши́ть решённый (urg'u "-ё-"!). Har yangi sifatdoshda urg'uni alohida yodlang.

Topshiriq: ovoz chiqarib ayting: чита́ющий – кото́рый чита́ет · напи́санное – кото́рое написа́л · чита́я – когда́ я чита́ю · прочита́в – по́сле того́ как я прочита́л · не зна́я – так как я не знал.


6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)

Ruscha Urg'u O'zbekcha Misol
прича́стие при-ча́с-ти-е sifatdosh Прича́стие заменя́ет «кото́рый».
дееприча́стие де-е-при-ча́с-ти-е ravishdosh Дееприча́стие — одно́ де́йствие.
чита́ющий чи-та́-ю-щий o'qiyotgan (aktiv, hozirgi) студе́нт, чита́ющий кни́гу
чита́вший чи-та́в-ший o'qigan (aktiv, o'tgan) студе́нт, чита́вший кни́гу
напи́санный на-пи́-сан-ный yozilgan (passiv) письмо́, напи́санное дру́гом
постро́енный по-стро́-ен-ный qurilgan (passiv) дом, постро́енный отцо́м
прочи́танный про-чи́-тан-ный o'qib bo'lingan (passiv) кни́га, прочи́танная мной
решённый ре-шён-ный yechilgan (passiv) зада́ча, решённая ученико́м
чита́я чи-та́-я o'qib (bir vaqtda) Чита́я, я слу́шаю му́зыку.
прочита́в про-чи-та́в o'qib bo'lgach Прочита́в, я лёг спать.
верну́вшись вер-ну́в-шись qaytib (bo'lgach) Верну́вшись, я позвони́л.
не зна́я не зна́-я bilmay (sabab) Не зна́я а́дреса, я заблуди́лся.
так как так как chunki, …ligi sababli Так как я не знал, я молча́л.
по́сле того́ как по́с-ле то-го́ как …gandan keyin По́сле того́ как я пришёл...
в то вре́мя как в то вре́-мя как …ayotgan paytda В то вре́мя как я чита́л...
заблуди́ться за-блу-ди́ть-ся adashib qolmoq Я заблуди́лся в го́роде.
режиссёр ре-жис-сёр rejissyor молодо́й режиссёр

Yodlash qoidasi: har sifatdosh/ravishdoshni juftlik bilan yodlang — ixcham shakl + uning кото́рый / когда́ ekvivalenti. Miyangizda "чита́ющий = кото́рый чита́ет" bitta karta bo'lsin. Shunda yozma matnni o'qiyotib avtomatik "og'zaki"ga tarjima qilasiz, gapirishda esa aksincha.


7. Dialog

text
— Ты чита́л статью́, напи́санную на́шим профе́ссором?  — Professorimiz yozgan maqolani o'qidingmi?
— Каку́ю? Ту, кото́рую он написа́л про исто́рию?       — Qaysinisini? U tarix haqida yozganini-mi?
— Да, и́менно. Прочита́в её, я мно́гое по́нял.          — Ha, aynan. Uni o'qib bo'lib, ko'p narsani tushundim.
— А я не чита́л. Не име́я вре́мени, отложи́л на пото́м.  — Men o'qimadim. Vaqtim bo'lmagani uchun, keyinga qoldirdim.
— Зря. Там есть иде́и, объясня́ющие мно́гое.             — Bekorga. U yerda ko'p narsani tushuntiradigan
                                                          g'oyalar bor.
— Ты про иде́и, кото́рые он показа́л на ле́кции?         — U ma'ruzada ko'rsatgan g'oyalar haqidami?
— Да. Слу́шая его́, я всё запи́сывал.                    — Ha. Uni tinglaganimda, hammasini yozib oldim.
— Кста́ти, а студе́нт, сиде́вший ря́дом со мной,         — Aytgancha, yonimda o'tirgan talaba
   то́же вёл конспе́кт.                                    ham konspekt yuritdi.
— Тот, кото́рый всегда́ задаёт вопро́сы?                 — Doim savol beradigani-mi?
— Он са́мый. Зако́нчив ле́кцию, профе́ссор              — Aynan o'zi. Ma'ruzani tugatib, professor
   похвали́л его́.                                         uni maqtadi.
— Повезло́ ему́! Так как он всегда́ гото́вится,          — Omadi bor ekan! Doim tayyorlanadigani sababli,
   его́ ча́сто хва́лят.                                    uni tez-tez maqtashadi.

E'tibor bering: dialogda ikki shakl birga yashaydi — напи́санную профе́ссором (passiv, yozma ohang) yonida кото́рую он написа́л (og'zaki ekvivalent); прочита́в её (tugallangan ravishdosh) = "o'qib bo'lib"; не име́я вре́мени (sabab) = "vaqtim bo'lmagani uchun"; слу́шая его́ (bir vaqtda) = "tinglaganimda"; сиде́вший ря́дом (aktiv o'tgan) = "yonimda o'tirgan"; зако́нчив ле́кцию (oldin) = "tugatib". Jonli suhbatda кото́рый ko'proq, sifatdosh — kitobiy ohang uchun.


8. Tipik xatolar + mini-mashq

  • Ikki ega bo'lganda ravishdosh ishlatish: Чита́я кни́гу, зазвони́л телефо́н. Когда́ я чита́л кни́гу, зазвони́л телефо́н. Sabab: BIR EGA qoidasi buzilgan — kitobni "men" o'qidim, jiringlagani "telefon". Ikki ega ravishdosh mumkin emas, faqat ergash gap.

  • Passivni aylantirganda кото́рыйни ega qilib qoldirish: письмо́, напи́санное дру́гом письмо́, кото́рое написа́ло дру́гом. письмо́, кото́рое написа́л друг. Sabab: passivda bajaruvchi (дру́гом друг) EGA bo'ladi, кото́рое esa OBYEKT (В.). Fe'l egaga mos: написа́л (друг — erkak).

  • Sifatdosh zamonini adashtirish: студе́нт, чита́вший кни́гу кото́рый чита́ет. кото́рый чита́л. Sabab: чита́вший — o'tgan sifatdosh (-вший), demak кото́рый + o'tgan zamon (чита́л). -ющий hozirgi, -вший o'tgan.

  • Ravishdosh turini vaqt munosabatiga mos qo'ymaslik: Прочита́в кни́гу, я чита́ю её сно́ва ("o'qiyotib" ma'nosida). Чита́я кни́гу... (agar bir vaqtda) yoki mantiqni tuzatish. Sabab: прочита́в — tugallangan (oldin tugagan), чита́я — tugallanmagan (bir vaqtda). Vaqt munosabatiga qarab tanlang.

  • Aktivni passiv bilan chalkashtirish: кни́га, чита́ющая студе́нтом ("talaba o'qiyotgan kitob" demoqchi). кни́га, чита́емая студе́нтом (passiv) yoki кни́га, кото́рую чита́ет студе́нт. Sabab: kitob o'zi o'qimaydi — uni o'qiydilar passiv (-емая). Aktiv (-ющая) faqat harakatni o'zi bajaradigan ot uchun.

Mini-mashq (og'zaki): har gap uchun aniqlang — ravishdosh MUMKINmi (bir ega) yoki YO'Q (ikki ega)?

1. Гото́вя у́жин, она́ слу́шала ра́дио.
2. Выходя́ из до́ма, пошёл дождь.
3. Сде́лав уро́ки, де́ти пошли́ гуля́ть.

(Javoblar 11-bo'limda.)


9. Mashqlar

Mashq 1. Aktiv sifatdoshni кото́рый ergash gapiga aylantiring (zamonga e'tibor bering):

1. челове́к, живу́щий в на́шем до́ме
2. де́вушка, чита́вшая письмо́
3. де́ти, игра́ющие в саду́
4. студе́нт, сда́вший экза́мен

Mashq 2. кото́рый ergash gapini aktiv sifatdoshga aylantiring:

1. врач, кото́рый рабо́тает в больни́це
2. лю́ди, кото́рые жи́ли здесь ра́ньше
3. по́езд, кото́рый идёт в Ки́ев
4. же́нщина, кото́рая пи́шет рома́н

Mashq 3. Passiv sifatdoshni кото́рый ergash gapiga aylantiring (bajaruvchini ega qiling):

1. письмо́, напи́санное дру́гом
2. дом, постро́енный рабо́чими
3. кни́га, прочи́танная все́ми студе́нтами
4. зада́ча, решённая учи́телем

Mashq 4. Ravishdoshli gapni ergash gapga aylantiring (когда́ / по́сле того́ как / так как — mosini tanlang):

1. Чита́я кни́гу, я де́лал заме́тки.
2. Око́нчив шко́лу, он поступи́л в университе́т.
3. Не зна́я го́рода, тури́сты заблуди́лись.
4. Гуля́я по па́рку, мы встре́тили дру́га.

Mashq 5. Ergash gapni ravishdoshga aylantiring — AGAR bir ega bo'lsa. Aks holda "MUMKIN EMAS" deb yozing:

1. Когда́ я чита́л, я слу́шал му́зыку.
2. Когда́ я вошёл, зазвони́л телефо́н.
3. По́сле того́ как она́ пришла́, она́ отдохну́ла.
4. Так как мы не зна́ли пути́, мы спроси́ли.

Mashq 6. O'zbekchadan ruschaga — ikki xil (avval sifatdosh/ravishdosh, keyin кото́рый/когда́):

1. Kasalxonada ishlaydigan shifokor — akam.
2. Do'st yozgan xat stolda yotibdi.
3. Kitobni o'qib bo'lgach, uxlagani yotdim.
4. Manzilni bilmay, men adashib qoldim.

Mashq 7. Xatoni toping va to'g'rilang:

1. Чита́я кни́гу, зазвони́л телефо́н.
2. Письмо́, кото́рое написа́ло дру́гом, на столе́.
3. Студе́нт, чита́вший кни́гу, кото́рый сейча́с сдаёт экза́мен.
4. Кни́га, чита́ющая студе́нтом, о́чень интере́сная.

Mashq 8. Kichik matn tuzing (kamida 5 gap): kechagi kuningizni tasvirlang. Kamida ikkita sifatdosh (aktiv yoki passiv) va ikkita ravishdosh (bir vaqtda va oldin) ishlating. Keyin har birini кото́рый / когда́ shakliga aylantiring.


10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)

  1. Ikki tomonlama drill: Wisar AIdan 8 ta gap so'rang — 4 tasi sifatdosh bilan, 4 tasi ravishdosh bilan. Har birini кото́рый / когда́ / так как shakliga aylantiring va ovoz chiqarib ayting. AI aylantirishning to'g'riligini va zamon/kelishik mosligini tekshirsin.
  2. BIR EGA tekshiruvi: AIdan 6 ta ergash gapli gap so'rang (когда́ bilan). Har biri uchun aniqlang — ravishdoshga aylantirsa bo'ladimi (bir ega) yoki yo'q (ikki ega). AI javoblaringizni izohlab bersin. Ayniqsa "ikki ega" holatlariga e'tibor bering.
  3. Uslub o'yini: AIga o'zingiz haqingizda 5 gaplik matn yozing, har gapni rasmiy (sifatdosh/ravishdosh) shaklda. Keyin xuddi shu matnni og'zaki (кото́рый / когда́) shaklda qayta yozing. AIdan qaysi biri jonli suhbatga, qaysi biri rasmiy inshoga mosligini baholashini so'rang.

11. Javoblar kaliti

Mini-mashq (8-bo'lim):

  1. MUMKIN — bir ega (она́ tayyorlaydi, она́ tinglaydi). 2. MUMKIN EMAS — ikki ega (kim chiqadi? — men/kimdir; nima yog'di? — дождь); to'g'ri: Когда́ я выходи́л из до́ма, пошёл дождь. 3. MUMKIN — bir ega (де́ти bajardi, де́ти chiqishdi).

Mashq 1: 1. челове́к, кото́рый живёт в на́шем до́ме; 2. де́вушка, кото́рая чита́ла письмо́; 3. де́ти, кото́рые игра́ют в саду́; 4. студе́нт, кото́рый сдал экза́мен.

Mashq 2: 1. врач, рабо́тающий в больни́це; 2. лю́ди, жи́вшие здесь ра́ньше; 3. по́езд, иду́щий в Ки́ев; 4. же́нщина, пи́шущая рома́н.

Mashq 3: 1. письмо́, кото́рое написа́л друг; 2. дом, кото́рый постро́или рабо́чие; 3. кни́га, кото́рую прочита́ли все студе́нты; 4. зада́ча, кото́рую реши́л учи́тель.

Mashq 4: 1. Когда́ я чита́л кни́гу, я де́лал заме́тки (bir vaqtda). 2. По́сле того́ как он око́нчил шко́лу, он поступи́л в университе́т (oldin). 3. Так как тури́сты не зна́ли го́рода, они́ заблуди́лись (sabab). 4. Когда́ мы гуля́ли по па́рку, мы встре́тили дру́га (bir vaqtda).

Mashq 5: 1. Чита́я, я слу́шал му́зыку (bir ega ). 2. MUMKIN EMAS — ikki ega (я вошёл / телефо́н зазвони́л). 3. Придя́, она́ отдохну́ла (bir ega ). 4. Не зна́я пути́, мы спроси́ли (bir ega ).

Mashq 6:

  1. Врач, рабо́тающий в больни́це, — мой брат. / Врач, кото́рый рабо́тает в больни́це, — мой брат.
  2. Письмо́, напи́санное дру́гом, лежи́т на столе́. / Письмо́, кото́рое написа́л друг, лежи́т на столе́.
  3. Прочита́в кни́гу, я лёг спать. / По́сле того́ как я прочита́л кни́гу, я лёг спать.
  4. Не зна́я а́дреса, я заблуди́лся. / Так как я не знал а́дреса, я заблуди́лся.

Mashq 7:

  1. Когда́ я чита́л кни́гу, зазвони́л телефо́н (ikki ega ergash gap).
  2. Письмо́, кото́рое написа́л друг, на столе́ (bajaruvchi друг — ega, И.; кото́рое — obyekt; написа́л egaga mos).
  3. Студе́нт, чита́вший кни́гу, сейча́с сдаёт экза́мен (sifatdosh va кото́рый — ikkitasi birga ortiqcha; bittasini qoldiring).
  4. Кни́га, чита́емая студе́нтом, о́чень интере́сная (kitobni o'qiydilar passiv -емая) yoki Кни́га, кото́рую чита́ет студе́нт...

Mashq 8: namuna — Вчера́ был день, по́лный дел. У́тром, встав ра́но, я вы́пил ко́фе. Пото́м я прочита́л статью́, напи́санную мои́м колле́гой. Позавтракав, я пошёл на рабо́ту. По доро́ге, слу́шая му́зыку, я ду́мал о встре́че. Зада́ча, полу́ченная от нача́льника, была́ тру́дной. Aylantirilgan: Когда́ я встал ра́но... / статью́, кото́рую написа́л колле́га / По́сле того́ как я позавтракал... / Когда́ я слу́шал му́зыку... / зада́ча, кото́рую я получи́л...


12. Xulosa va keyingi dars

  • Bosh g'oya: bir fikrni ikki xil ifodalash mumkin — ixcham (sifatdosh/ravishdosh, yozma) va kengaytirilgan (кото́рый / когда́ / так как, og'zaki). Ma'no bir xil, uslub farqli.
  • Aktiv sifatdosh кото́рый (EGA, И.) + o'sha zamon: чита́ющий = кото́рый чита́ет (hozirgi); чита́вший = кото́рый чита́л (o'tgan).
  • Passiv sifatdosh кото́рый (OBYEKT, В.) + bajaruvchi EGA: напи́санное дру́гом = кото́рое написа́л друг (Творительный Именительный).
  • Ravishdosh ergash gap: чита́я = когда́ я чита́ю (bir vaqtda); прочита́в = по́сле того́ как я прочита́л (oldin); не зна́я = так как я не знал (sabab).
  • BIR EGA qoidasi: ravishdosh faqat asosiy fe'l bilan bir egali bo'lganda ishlatiladi. Ikki ega bo'lsa faqat ergash gap. Doim tekshiring: "ikki harakatning egasi bir xilmi?"
  • Qaysi biri qachon: rasmiy/yozma sifatdosh/ravishdosh (ixcham); og'zaki/suhbat кото́рый/когда́ (tabiiy).

Keyingi dars — B1 — 16-dars: Sabab ergash gaplari (потому́ что, так как, из-за того́ что, благодаря́ тому́ что). Bugun siz не зна́я ravishdoshini так как я не знал sabab ergash gapiga aylantirdingiz. Keyingi darsda aynan shu sabab munosabatini chuqur ochamiz: потому́ что va так как farqi (javob o'rni!), salbiy sabab из-за того́ что (yomon oqibat: из-за дождя́ — yomg'ir tufayli), ijobiy sabab благодаря́ тому́ что (yaxshi oqibat: благодаря́ по́мощи — yordam tufayli). Ravishdoshdan boshlangan sabab mavzusini to'liq tizimga aylantiramiz. Уда́чи! (Omad!)

Izohlar (0)

Izoh yozish uchun kiring.

  • Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!
B1 — 15-dars: Sifatdosh va ravishdoshni ergash gapga aylantirish (bir fikr — ikki yo'l) — Wisar