B1 — 11-dars: Sifatdosh — passiv (страда́тельное прича́стие): читаемый · прочитанный · построенный · открытый
B1 — O'RTA · 11-dars
1. Dars nomi va maqsad
9–10-darslarda siz aktiv sifatdosh (действи́тельное прича́стие) bilan tanishdingiz: чита́ющий — o'qiyotgan (odam), прочита́вший — o'qib bo'lgan (odam). Aktiv sifatdosh harakatni bajaruvchini (SUBYEKTni) tavsiflaydi — kim harakat qilyapti.
Bugun esa medalning ikkinchi tomonini ochamiz — passiv sifatdosh (страда́тельное прича́стие). U harakatning obyektini tavsiflaydi — kim yoki nima ustidan harakat bajarilgan:
- чита́емая кни́га — o'qilayotgan kitob (kimdir uni o'qiyapti);
- прочи́танная кни́га — o'qilgan kitob (kimdir uni o'qib bo'ldi);
- постро́енный дом — qurilgan uy (kimdir uni qurdi);
- откры́тая дверь — ochilgan eshik.
O'zbekchada bularning hammasi "-ilgan / -anadigan" qo'shimchali ("qurilgan uy", "o'qiladigan kitob") sifatdoshlarga to'g'ri keladi. Rus tilida esa ikki zamon (hozirgi va o'tgan) va uch qo'shimcha (-ем/-им, -нн/-енн, -т) bor.
Dars oxirida siz:
- Hozirgi passiv sifatdoshni (читаемый, любимый, видимый) taniysiz — u kitobiy, kam ishlatiladi, lekin ko'p so'zlar shundan kelib chiqqan;
- O'tgan passiv sifatdoshni (прочитанный, сделанный, построенный, открытый) — bu juda muhim va ko'p ishlatiladigan shakl — to'g'ri yasaysiz;
- Passivni aktivdan ajratasiz (читающий odam читаемый kitob) va uni rod/son/kelishikda kelishtirasiz.
2. Avvalgi darsdan takror (aktiv sifatdosh)
Passivni tushunish uchun avval aktiv sifatdoshni tez esga olaylik (9–10-dars):
- Hozirgi aktiv (-ущ/-ющ, -ащ/-ящ): fe'lning 3-shaxs ko'plik shaklidan yasaladi. чита́ют чита́ющий (o'qiyotgan), рабо́тают рабо́тающий (ishlayotgan), говоря́т говоря́щий (gapirayotgan).
- O'tgan aktiv (-вш/-ш): infinitiv o'zagidan. чита́ть чита́вший (o'qigan/o'qib bo'lgan), прочита́ть прочита́вший, принести́ принёсший.
- Ikkalasi ham "kim harakat qiladi" ni bildiradi va -щий/-вший sifatdek rod/son/kelishikda o'zgaradi: чита́ющий ма́льчик, чита́ющая де́вочка, чита́ющие де́ти.
Solishtiring — mana shu farq bugungi darsning kaliti:
| Sifatdosh | Kim/nima | O'zbekcha |
|---|---|---|
| чита́ющий (aktiv) | odam (bajaruvchi) | o'qiyotgan (odam) |
| чита́емый (passiv) | kitob (obyekt) | o'qilayotgan (kitob) |
| прочита́вший (aktiv) | odam (bajaruvchi) | o'qib bo'lgan (odam) |
| прочи́танный (passiv) | kitob (obyekt) | o'qilgan (kitob) |
Kalit: aktiv = "qiluvchi" (odam), passiv = "qilingan narsa" (obyekt). O'zbekchada aktiv "-ayotgan / -gan (odam)", passiv "-ilayotgan / -ilgan (narsa)".
3. Asosiy tushuntirish
3.1. Passiv sifatdosh nima va qayerdan yasaladi?
Passiv sifatdosh — bu harakat tushayotgan predmetning belgisini bildiruvchi so'z. дом, постро́енный рабо́чими = ishchilar tomonidan qurilgan uy. Bu yerda "dom" — harakatni o'zi bajarmaydi, balki harakat unga qaratilgan (uni qurishdi).
Muhim shart: passiv sifatdosh faqat o'timli (перехо́дный) fe'llardan yasaladi — ya'ni tushum kelishigidagi obyektni oladigan fe'llardan (чита́ть что? кни́гу, стро́ить что? дом). O'timsiz fe'l (спать, идти́, сиде́ть) passiv sifatdosh bermaydi — chunki ularda "harakat tushadigan obyekt" yo'q.
Passiv sifatdoshning muhim xususiyati — harakatni kim bajarganini ko'rsatsa, u so'z qaratqich... yo'q, vosita (Твори́тельный) kelishigida turadi:
- кни́га, прочи́танная мной — men tomonimdan o'qilgan kitob (= кни́га, кото́рую я прочита́л);
- дом, постро́енный отцо́м — otam tomonidan qurilgan uy;
- письмо́, напи́санное дру́гом — do'stim tomonidan yozilgan xat.
Almashtirish qoidasi: har qanday passiv sifatdoshli iborani кото́рый ("qaysiki") gapiga aylantirish mumkin: прочи́танная мной кни́га = кни́га, кото́рую я прочита́л (men o'qigan kitob). Agar bu almashtirish mantiqiy chiqsa — passiv to'g'ri ishlatilgan.
3.2. HOZIRGI passiv sifatdosh (-ем-, -им-) — kam, lekin biling
Hozirgi passiv "hozir/umuman harakat tushayotgan" ma'noni beradi va kitobiy uslubga xos, jonli nutqda kam uchraydi. Ammo undan kelib chiqqan ko'p so'zlar kundalik tilda faol.
Yasalishi: fe'lning hozirgi zamon 1-shaxs ko'plik (мы) shakliga -ый qo'shiladi:
| Fe'l | «мы» shakli | Sifatdosh | O'zbekcha |
|---|---|---|---|
| чита́ть | чита́ем | чита́емый | o'qiladigan / o'qilayotgan |
| изуча́ть | изуча́ем | изуча́емый | o'rganiladigan |
| уважа́ть | уважа́ем | уважа́емый | hurmatga sazovor, hurmatli |
| люби́ть | лю́бим | люби́мый | sevimli, sevgan |
| ви́деть | ви́дим | ви́димый | ko'rinadigan, ko'rinuvchi |
Ikki qo'shimcha: I tuslanish fe'llaridan -ем- (чита́емый), II tuslanish fe'llaridan -им- (люби́мый, ви́димый). Bu — hozirgi zamon "мы" shaklining tabiiy davomi: чита́ем чита́емый, лю́бим люби́мый.
Kundalik nutqda "muzlab qolgan" (sifatga aylangan) shakllar — bularni albatta biling:
- люби́мый — sevimli, eng yoqtirilgan (мой люби́мый фильм — sevimli filmim);
- ви́димый — ko'rinadigan (ви́димая часть — ko'rinadigan qism);
- незави́симый — mustaqil (незави́симая страна́ — mustaqil davlat);
- необходи́мый — zarur (необходи́мые докуме́нты — zarur hujjatlar);
- уважа́емый — hurmatli (xatda: Уважа́емый господи́н... — Hurmatli janob...).
Amaliy xulosa: hozirgi passivni o'zingiz faol yasashingiz shart emas — u kitobiy. Lekin люби́мый, необходи́мый, уважа́емый kabi tayyor so'zlarni sifatdek bilib qo'ying.
3.3. O'TGAN passiv sifatdosh — asosiy va eng muhim shakl
Bu — darsning yuragi. O'tgan passiv "harakat tugagan, natija predmetda qolgan" ma'noni beradi va nutqda juda ko'p ishlatiladi. U asosan tugallangan (соверше́нный вид) fe'llardan yasaladi. Uch qo'shimcha bor: -нн-, -енн-, -т-. Qaysi birini tanlash fe'l qanday tugashiga bog'liq.
A) -нн- qo'shimchasi (unli + ть -нный)
Infinitivi unli + ть ga tugagan fe'llardan (-ать, -ять, -еть). "-ть" tushib, o'rniga -нный qo'shiladi:
| Fe'l (сов.) | Yasalishi | Sifatdosh | O'zbekcha |
|---|---|---|---|
| прочита́ть | прочита- + нный | прочи́танный | o'qib bo'lingan |
| сде́лать | сдела- + нный | сде́ланный | qilingan, bajarilgan |
| написа́ть | написа- + нный | напи́санный | yozilgan |
| потеря́ть | потеря- + нный | поте́рянный | yo'qotilgan |
| нарисова́ть | нарисова- + нный | нарисо́ванный | chizilgan |
| услы́шать | услыша- + нный | услы́шанный | eshitilgan |
Urg'u ko'chadi! -нн- shaklida urg'u ko'pincha infinitivga nisbatan bir bo'g'in oldinga siljiydi: прочита́ть прочи́танный, написа́ть напи́санный, нарисова́ть нарисо́ванный. сде́лать сде́ланный da esa urg'u joyida qoladi.
B) -енн- / -ённ- qo'shimchasi (-ить, -ти, -чь -енный)
Infinitivi -ить, -ти, -чь ga tugagan fe'llardan. "-ить/-ти" tushib, -енный (yoki urg'uli -ённый) qo'shiladi. Ko'pincha undosh almashadi (II tuslanishdagi kabi):
| Fe'l (сов.) | Sifatdosh | Undosh o'zgarishi | O'zbekcha |
|---|---|---|---|
| постро́ить | постро́енный | — | qurilgan |
| изучи́ть | изу́ченный | — | o'rganilgan |
| реши́ть | решённый | — | hal qilingan |
| получи́ть | полу́ченный | — | olingan |
| купи́ть | ку́пленный | п пл | sotib olingan |
| встре́тить | встре́ченный | т ч | kutib olingan / uchratilgan |
| пригласи́ть | приглашённый | с ш | taklif qilingan |
| принести́ | принесённый | — | olib kelingan |
| перевести́ | переведённый | — | tarjima qilingan |
-енный -ённый — urg'u qoidasi: agar sifatdoshda urg'u o'zakda bo'lsa -енный (постро́енный, изу́ченный, ку́пленный). Agar urg'u oxirda (qo'shimchada) bo'lsa -ённый ("ё" doim urg'uli): решённый, приглашённый, принесённый, переведённый.
Undosh almashinuvi: купи́ть ку́пленный (ппл), встре́тить встре́ченный (тч), пригласи́ть приглашённый (сш). Bu — aynan siz II tuslanishning "я" shaklida ko'rgan almashinuv (люблю́, встре́чу, приглашу́).
C) -т- qo'shimchasi (-ыть, -оть, -ереть, bir bo'g'inli o'zaklar -тый)
Ba'zi fe'llar -нн/-енн o'rniga qisqa -т- oladi. Bular asosan bir bo'g'inli o'zakli yoki -ыть/-оть/-ереть/-нуть ga tugagan fe'llar:
| Fe'l (сов.) | Sifatdosh | O'zbekcha |
|---|---|---|
| откры́ть | откры́тый | ochilgan |
| закры́ть | закры́тый | yopilgan |
| забы́ть | забы́тый | unutilgan |
| вы́мыть | вы́мытый | yuvilgan |
| взять | взя́тый | olingan |
| нача́ть | на́чатый | boshlangan |
| приня́ть | при́нятый | qabul qilingan |
| оде́ть | оде́тый | kiyintirilgan |
| разби́ть | разби́тый | sindirilgan |
Qanday eslab qolish: agar fe'l qisqa, bir bo'g'inli o'zakli bo'lsa (мыть, бить, взять, -крыть, -быть) — deyarli har doim -тый. Bu eng oson yasaladigan tur: -ть -тый.
3.4. Passiv sifatdosh rod, son va kelishikda o'zgaradi
Yasalgan passiv sifatdosh — oddiy sifatdek tuslanadi: tavsiflagan otiga rod, son va kelishikda moslashadi:
| Erkak | Ayol | O'rta | Ko'plik | |
|---|---|---|---|---|
| Kim/nima? | прочи́танный рома́н | прочи́танная кни́га | прочи́танное письмо́ | прочи́танные кни́ги |
| Kimni/nimani? | прочи́танный рома́н | прочи́танную кни́гу | прочи́танное письмо́ | прочи́танные кни́ги |
| Kimda/nimada? | о прочи́танном рома́не | о прочи́танной кни́ге | о прочи́танном письме́ | о прочи́танных кни́гах |
Misollar:
- Я чита́ю кни́гу, напи́санн*ую изве́стным писа́телем.* — Mashhur yozuvchi tomonidan yozilgan kitobni o'qiyapman. (кни́гу — tushum, ayol -ую)
- Мы живём в до́ме, постро́енн*ом в про́шлом ве́ке.* — O'tgan asrda qurilgan uyda yashaymiz. (в до́ме — o'rin, erkak -ом)
- Он рад пода́ркам, полу́ченн*ым от друзе́й.* — Do'stlaridan olingan sovg'alardan xursand. (пода́ркам — jo'nalish, ko'plik -ым)
3.5. Aktiv passiv — umumiy jadval (butun tizim)
Endi 9–11-darslardagi to'rt sifatdoshni bitta joyda ko'raylik. чита́ть fe'li misolida:
| AKTIV (kim qiladi) | PASSIV (nima ustida qilinadi) | |
|---|---|---|
| HOZIRGI | чита́ющий (o'qiyotgan odam) | чита́емый (o'qilayotgan kitob) |
| O'TGAN | (про)чита́вший (o'qib bo'lgan odam) | прочи́танный (o'qilgan kitob) |
Uch kalit farq:
- Kim/nima? Aktiv — bajaruvchi (odam), passiv — obyekt (narsa).
- Qo'shimcha shakli: aktiv -щ/-вш (чита́ющий, чита́вший); passiv -м/-нн/-т (чита́емый, прочи́танный, откры́тый).
- O'zbekcha: aktiv "-ayotgan/-gan (odam)", passiv "-ilayotgan/-ilgan (narsa)".
4. Misollar
Hozirgi passiv (-ем/-им):
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Э́то мой люби́мый го́род. | Bu mening sevimli shahrim. |
| Нам нужны́ все необходи́мые докуме́нты. | Bizga barcha zarur hujjatlar kerak. |
| Кита́й — незави́симое госуда́рство. | Xitoy — mustaqil davlat. |
| Уважа́емые го́сти, добро́ пожа́ловать! | Hurmatli mehmonlar, xush kelibsiz! |
| Э́то легко́ ви́димая оши́бка. | Bu oson ko'rinadigan xato. |
O'tgan passiv -нн- (unli + ть):
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Вот кни́га, прочи́танная мной за оди́н день. | Mana men bir kunda o'qigan kitob. |
| Э́то рабо́та, сде́ланная ста́рым ма́стером. | Bu — keksa usta bajargan ish. |
| Письмо́, напи́санное от руки́, всегда́ прия́тно. | Qo'lda yozilgan xat doim yoqimli. |
| Он нашёл поте́рянный телефо́н. | U yo'qotilgan telefonni topdi. |
O'tgan passiv -енн-/-ённ- (-ить, -ти):
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Мы живём в постро́енном в 1990 году́ до́ме. | 1990-yilda qurilgan uyda yashaymiz. |
| Э́то давно́ решённый вопро́с. | Bu — allaqachon hal qilingan masala. |
| Ку́пленные вчера́ проду́кты уже́ ко́нчились. | Kecha sotib olingan mahsulotlar tugadi. |
| Гость, приглашённый на у́жин, опозда́л. | Kechki ovqatga taklif qilingan mehmon kechikdi. |
| Мне понра́вилась статья́, переведённая с англи́йского. | Ingliz tilidan tarjima qilingan maqola menga yoqdi. |
O'tgan passiv -т- (open/close/take...):
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Не входи́те че́рез закры́тую дверь. | Yopiq eshikdan kirmang. |
| Через откры́тое окно́ ду́ет ве́тер. | Ochiq deraza orqali shamol uryapti. |
| Он ищет давно́ забы́тый паро́ль. | U ancha oldin unutilgan parolni qidiryapti. |
| При́нятое реше́ние измени́ть нельзя́. | Qabul qilingan qarorni o'zgartirib bo'lmaydi. |
5. Talaffuz bo'limi
- чита́емый /chi-TA-ye-my/ — urg'u "а" da; "-емый" bo'g'inlari qisqa, urg'usiz: "chitáyemiy".
- люби́мый /lyu-BI-my/ — urg'u "и" da; "любимый": "lyubímiy".
- необходи́мый /ni-ab-kha-DI-my/ — urg'u "и" da; boshidagi "нео" qisqa: "niabxadímiy".
- прочи́танный /pra-CHI-ta-ny/ — urg'u ikkinchi bo'g'inda "и"; "-анный" da qo'sh "н" bir tovush, cho'zilmaydi: "prachítaniy".
- сде́ланный /ZDYE-la-ny/ — boshda "сд" "zd" (jaranglashadi); urg'u "е" da: "zdyélaniy".
- напи́санный /na-PI-sa-ny/ — urg'u "и" da: "napísaniy".
- постро́енный /pas-TRO-ye-ny/ — urg'u "о" da; "-оенн-" ikki bo'g'in: "pastróyeniy".
- решённый /ri-SHON-ny/ — "ё" doim urg'uli "yo"; "решённый": "rishónniy".
- приглашённый /pri-gla-SHON-ny/ — urg'u oxirdagi "ё" da: "priglashónniy".
- откры́тый /at-KRI-ty/ — urg'u "ы" da; "-тый": "atkrítiy".
- при́нятый /PRI-nya-ty/ — urg'u boshda "и" da: "prínyatiy".
Muhim qoida — qo'sh "нн": yozuvda нн (прочи́танный) ikkita "н" bo'lsa ham, bir tovush kabi talaffuz qilinadi, cho'zilmaydi. Faqat "ё" li shakllarda (решённый, приглашённый) urg'u doim shu "ё" ga tushadi.
Topshiriq: ovoz chiqarib ayting: прочи́танный – напи́санный – сде́ланный · постро́енный – решённый – приглашённый · откры́тый – закры́тый – при́нятый.
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| чита́емый | чи-та́-е-мый | o'qilayotgan/o'qiladigan | часто чита́емая кни́га |
| люби́мый | лю-би́-мый | sevimli | мой люби́мый цвет |
| ви́димый | ви́-ди-мый | ko'rinadigan | ви́димая часть |
| необходи́мый | не-об-хо-ди́-мый | zarur | необходи́мые ве́щи |
| уважа́емый | у-ва-жа́-е-мый | hurmatli | Уважа́емый дире́ктор! |
| незави́симый | не-за-ви́-си-мый | mustaqil | незави́симая страна́ |
| прочи́танный | про-чи́-тан-ный | o'qilgan | прочи́танная кни́га |
| сде́ланный | сде́-лан-ный | qilingan, bajarilgan | сде́ланная рабо́та |
| напи́санный | на-пи́-сан-ный | yozilgan | напи́санное письмо́ |
| поте́рянный | по-те́-рян-ный | yo'qotilgan | поте́рянный ключ |
| постро́енный | по-стро́-ен-ный | qurilgan | постро́енный дом |
| решённый | ре-шён-ный | hal qilingan | решённый вопро́с |
| ку́пленный | ку́п-лен-ный | sotib olingan | ку́пленные проду́кты |
| приглашённый | при-гла-шён-ный | taklif qilingan | приглашённый гость |
| переведённый | пе-ре-ве-дён-ный | tarjima qilingan | переведённый текст |
| откры́тый | от-кры́-тый | ochilgan, ochiq | откры́тая дверь |
| закры́тый | за-кры́-тый | yopilgan, yopiq | закры́тое окно́ |
| забы́тый | за-бы́-тый | unutilgan | забы́тый паро́ль |
| при́нятый | при́-ня-тый | qabul qilingan | при́нятое реше́ние |
| взя́тый | взя́-тый | olingan | взя́тая кни́га |
Yodlash qoidasi: har passiv sifatdoshni fe'li bilan birga yodlang: прочита́ть прочи́танный, постро́ить постро́енный, откры́ть откры́тый. Qo'shimchani fe'l tugashi aytib turadi: unli+ть -нный, -ить/-ти -енный, qisqa o'zak -тый.
7. Dialog
— Приве́т, А́ня! Что чита́ешь? — Salom, Anya! Nima o'qiyapsan?
— Кни́гу, напи́санную одни́м узбе́кским — Bir o'zbek yozuvchisi yozgan kitobni,
писа́телем и переведённую на ру́сский. rus tiliga tarjima qilinganini.
— Интере́сная? — Qiziqmi?
— О́чень! Э́то мой люби́мый жанр. А э́то — Juda! Bu sevimli janrim. Bu esa —
давно́ забы́тая исто́рия, но актуа́льная. ancha unutilgan, lekin dolzarb voqea.
— Кста́ти, ты ви́дела дом, постро́енный — Aytgancha, park yonida qurilgan
ря́дом с па́рком? uyni ko'rdingmi?
— Да! Э́то давно́ решённый прое́кт, его́ — Ha! Bu ancha oldin tasdiqlangan loyiha,
начали́ ещё в про́шлом году́. uni o'tgan yiliyoq boshlashgan.
— А кварти́ры уже́ ку́пленные? — Kvartiralar allaqachon sotib olinganmi?
— Почти́ все. Оста́лась одна́, но она́ — — Deyarli hammasi. Bittasi qolgan, lekin u —
с закры́тым балко́ном, мне не нра́вится. yopiq balkonli, menga yoqmaydi.E'tibor bering: напи́санную... переведённую (kitob — ayol, tushum -ую/-ённую), люби́мый жанр (hozirgi passiv, sifat sifatida), забы́тая исто́рия (-т-, ayol), постро́енный дом (-енн-, erkak), решённый прое́кт (-ённ-), ку́пленные кварти́ры (-енн-, ko'plik), с закры́тым балко́ном (-т-, vosita kelishigi). Bitta dialogda passivning barcha turi!
8. O'zbekcha-ruscha tipik xatolar
Aktiv va passivni chalkashtirish: кни́га, прочита́вшая мной. кни́га, прочи́танная мной. Sabab: kitob o'qimaidi, uni o'qishadi passiv (-нн-). прочита́вший — "o'qib bo'lgan odam" (aktiv).
O'timsiz fe'ldan passiv yasash: спя́щий *спанный. спя́щий (uxlab yotgan) — faqat aktiv bo'ladi. Sabab: спать — o'timsiz, obyekti yo'q, passiv yasalmaydi.
Bajaruvchini bosh kelishikda qoldirish: дом, постро́енный оте́ц. дом, постро́енный отцо́м. Sabab: passivda bajaruvchi vosita (Твори́тельный) kelishigida: кем? отцо́м, мной, рабо́чими.
Rod/kelishikda kelishtirmaslik: Я чита́ю кни́гу, напи́санный писа́телем. ...кни́гу, напи́санную** писа́телем.** Sabab: кни́гу — ayol rod, tushum kelishigi -ую (напи́санную).
Noto'g'ri qo'shimcha (fe'l tugashiga qaramaslik): откры́нный, реши́тый. откры́тый (откры́ть qisqa o'zak -тый), решённый (реши́ть -енн-). Sabab: qo'shimcha fe'l tugashiga bog'liq.
Urg'uni ko'chirmaslik: прочита́нный, написа́нный. прочи́танный, напи́санный. Sabab: -нн- shaklida urg'u ko'pincha bir bo'g'in oldinga siljiydi (прочита́ть прочи́танный).
Mini-mashq (xatolarni to'g'rilang)
1. Дом, постро́енный рабо́чие, о́чень краси́вый.
2. Э́то кни́га, прочита́вшая мно́гими людьми́.
3. Я купи́л биле́т на реши́тый ма́тч.
4. Мне нра́вится карти́на, нарисова́нный ребёнком.(Javoblar 11-bo'limda.)
9. Mashqlar
Mashq 1. Fe'ldan o'tgan passiv sifatdosh yasang (to'g'ri qo'shimchani tanlang):
1. прочита́ть ___ 4. откры́ть ___
2. постро́ить ___ 5. написа́ть ___
3. реши́ть ___ 6. забы́ть ___Mashq 2. Aktivmi yoki passiv? Har birini belgilang va o'zbekchaga o'giring:
1. рабо́тающий инжене́р 4. постро́енный мост
2. чита́емая ле́кция 5. игра́ющие де́ти
3. написа́вший письмо́ 6. полу́ченное сообще́ниеMashq 3. Qavsdagi sifatdoshni to'g'ri rod/kelishikda qo'ying:
1. Я чита́ю кни́гу, (напи́санный) изве́стным а́втором.
2. Мы живём в (постро́енный) неда́вно до́ме.
3. Он ра́достно смотре́л на (полу́ченный) пода́рки.
4. На столе́ лежа́ло (забы́тый) письмо́.Mashq 4. Passiv sifatdoshli iborani кото́рый gapiga aylantiring (namuna: прочи́танная кни́га кни́га, кото́рую прочита́ли):
1. постро́енный дом ___
2. приглашённый гость ___
3. ку́пленный биле́т ___
4. напи́санное письмо́ ___Mashq 5. Bo'sh joyga quyidagi so'zlardan mosini to'g'ri shaklda qo'ying:
So'zlar: откры́тое · любимый · решённый · закры́тую · переведённая
1. Че́рез ___ окно́ вошёл све́жий во́здух.
2. Э́то мой ___ фильм.
3. ___ на ру́сский кни́га ста́ла популя́рной.
4. Не стучи́ в ___ дверь.
5. Э́то уже́ ___ вопро́с.Mashq 6. O'zbekchadan ruschaga o'giring:
1. Otam qurgan uy. (passiv sifatdosh bilan)
2. Yopiq eshik.
3. Bu — mening sevimli kitobim.
4. Do'stim yozgan xatni o'qidim.
5. Kecha sotib olingan mahsulotlar.Mashq 7. Xatoni toping va to'g'rilang:
1. Дом, постро́енный рабо́чие.
2. Кни́га, прочита́вшая мной.
3. Реши́тый вопро́с.
4. Я чита́ю кни́гу, напи́санный писа́телем.Mashq 8. Kichik matn tuzing (kamida 5 gap): xonangizni yoki uyingizni tasvirlang. Kamida to'rt xil passiv sifatdosh ishlating: ку́пленный (sotib olingan mebel), откры́тое / закры́тое (deraza/eshik), напи́санный (yozilgan narsa), постро́енный (qurilgan bino), люби́мый (sevimli buyum).
10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
- Aktiv/passiv ajratish: Wisar AIdan 10 ta sifatdoshli gap so'rang (aralash aktiv va passiv). Siz har birini "aktiv (odam qiladi)" yoki "passiv (narsa ustida qilinadi)" deb belgilang; AI xatolaringizni tushuntirsin.
- Yasash mashqi: AIga 10 ta fe'l bering (прочита́ть, постро́ить, реши́ть, откры́ть...) va har biridan o'tgan passiv sifatdosh yasang. AI qo'shimcha (-нн/-енн/-т) va urg'uni tekshirsin.
- кото́рый sifatdosh: AIdan 5 ta кото́рый li gap so'rang (кни́га, кото́рую я прочита́л) va ularni passiv sifatdoshli ixcham iboraga aylantiring (прочи́танная мной кни́га). AI to'g'riligini baholasin.
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim):
- Дом, постро́енный рабо́чими (bajaruvchi — vosita kelishigi). 2. кни́га, прочи́танная мно́гими людьми́ (kitob — passiv, -нн-; прочита́вшая aktiv edi). 3. ...на решённый ма́тч — aslida "hal qilingan" ma'no mos emas; to'g'ri qo'shimcha: реши́ть решённый (реши́тый — noto'g'ri qo'shimcha). 4. карти́на, нарисо́ванная ребёнком (карти́на — ayol -ая).
Mashq 1: 1. прочи́танный; 2. постро́енный; 3. решённый; 4. откры́тый; 5. напи́санный; 6. забы́тый. Mashq 2: 1. aktiv — ishlayotgan muhandis; 2. passiv — o'qilayotgan ma'ruza; 3. aktiv — xat yozgan (odam); 4. passiv — qurilgan ko'prik; 5. aktiv — o'ynayotgan bolalar; 6. passiv — olingan xabar. Mashq 3: 1. напи́санную; 2. постро́енном; 3. полу́ченные; 4. забы́тое. Mashq 4: 1. дом, кото́рый постро́или; 2. гость, кото́рого пригласи́ли; 3. биле́т, кото́рый купи́ли; 4. письмо́, кото́рое написа́ли. Mashq 5: 1. откры́тое; 2. люби́мый; 3. Переведённая; 4. закры́тую; 5. решённый. Mashq 6: 1. Дом, постро́енный отцо́м. 2. Закры́тая дверь. 3. Э́то моя́ люби́мая кни́га. 4. Я прочита́л письмо́, напи́санное дру́гом. 5. Ку́пленные вчера́ проду́кты. Mashq 7: 1. ...постро́енный рабо́чими (vosita kelishigi). 2. кни́га, прочи́танная мной (passiv). 3. решённый вопро́с (-енн-). 4. ...кни́гу, напи́санную писа́телем (ayol, tushum -ую). Mashq 8: namuna — В мое́й ко́мнате стои́т ку́пленный неда́вно стол. На стене́ виси́т карти́на, нарисо́ванная мои́м бра́том. Ря́дом — окно́ с откры́той фо́рточкой. На по́лке лежи́т моя́ люби́мая кни́га, переведённая с англи́йского. Э́то ко́мната, обста́вленная с любо́вью.
12. Xulosa va keyingi dars
- Passiv sifatdosh harakatning obyektini tavsiflaydi (прочи́танная кни́га — o'qilgan kitob), aktivdan farqli — u "kim qiladi" emas, "nima ustida qilinadi" degan savolga javob beradi.
- Faqat o'timli fe'llardan yasaladi; bajaruvchi vosita (Твори́тельный) kelishigida turadi: постро́енный отцо́м.
- Hozirgi passiv (-ем/-им): kam, kitobiy; lekin люби́мый, необходи́мый, уважа́емый, незави́симый kabi tayyor so'zlarni biling.
- O'tgan passiv — asosiy shakl, uch qo'shimcha:
- -нн- (unli + ть): прочита́ть прочи́танный, сде́лать сде́ланный (urg'u ko'chadi);
- -енн-/-ённ- (-ить, -ти): постро́ить постро́енный, реши́ть решённый (undosh almashishi mumkin: купи́ть ку́пленный);
- -т- (qisqa o'zak, -ыть/-оть): откры́ть откры́тый, забы́ть забы́тый.
- Passiv sifatdosh sifatdek rod/son/kelishikda o'zgaradi va кото́рый gapi bilan almashtiriladi: прочи́танная мной кни́га = кни́га, кото́рую я прочита́л.
Keyingi dars — B1 — 12-dars: Sifatdoshning qisqa shakli (кра́ткое прича́стие): прочитан, сделан, построен, открыт. Bugun siz to'liq passiv sifatdoshni (прочи́танный) o'rgandingiz. Keyingi darsda uning qisqa shakli — дом постро́ен, кни́га прочи́тана, дверь откры́та — bilan tanishasiz. Qisqa shakl jonli nutqda kesim vazifasini bajaradi ("Магази́н закры́т" — Do'kon yopiq) va rus tilida juda ko'p ishlatiladi. To'liq shaklni yaxshi bilsangiz, qisqa shakl — uning tabiiy davomi bo'ladi.
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!