B1 — 28-dars: Passiv konstruksiyalar (страда́тельный зало́г) — -ся passiv, qisqa sifatdosh, aktivpassiv
B1 — O'RTA · 28-dars
1. Dars nomi va maqsad
Gap ikki xil "burchakdan" qurilishi mumkin. Odatda biz bajaruvchidan boshlaymiz: kim nima qildi. Bu — aktiv nisbat (действи́тельный зало́г): Рабо́чие стро́ят дом — Ishchilar uy quryaptilar. Bu yerda diqqat markazida ishchilar (bajaruvchi).
Lekin ko'pincha bizga bajaruvchi emas, harakat tushayotgan obyekt muhimroq bo'ladi. O'shanda gapni obyektdan boshlaymiz — bu passiv (majhul) nisbat (страда́тельный зало́г): Дом стро́ится рабо́чими — Uy ishchilar tomonidan qurilmoqda. Endi diqqat markazida uy, bajaruvchi (ишчилар) esa ikkinchi darajaga tushdi.
Bugun siz rus tilining ikki asosiy passiv usulini bitta tizimga jamlaysiz:
- (1) -ся passiv — jarayon, davom etayotgan harakat: Дом стро́ится (uy qurilmoqda), Кни́ги продаю́тся (kitoblar sotilmoqda), Вопро́с обсужда́ется (masala muhokama qilinmoqda). Nesov (tugallanmagan) fe'l + -ся.
- (2) Qisqa passiv sifatdosh — natija, tugagan ish: Дом постро́ен (uy qurilgan), Кни́га напи́сана (kitob yozilgan). Bu — siz 12-darsda o'rgangan shakl, bugun uni passiv tizimda takrorlaymiz.
O'zbekchada ikkalasiga ham majhul nisbat ("-il-/-in-") to'g'ri keladi: qur-il-moqda (jarayon) va qur-il-gan (natija). Rus tili bu ikki ma'noni ikki xil qurilma bilan ajratadi — mana shu farq bugungi darsning yuragi.
Dars oxirida siz:
- -ся passivni to'g'ri yasaysiz (nesov fe'l + ся) va uni qaytim fe'ldan farqlaysiz;
- Aktiv gapni passivga aylantirasiz: obyekt (В.к.) ega (И.к.), bajaruvchi (И.к.) Твори́тельный (Т.к.);
- Jarayon (-ся passiv) va natija (qisqa sifatdosh) passivini adashtirmay tanlaysiz;
- Qachon passiv ishlatiladi (rasmiy, ilmiy, yangilik tili; bajaruvchi noma'lum yoki muhim emas) — buni his qilasiz.
2. Avvalgi darslardan takror (qisqa sifatdosh + -ся)
Bugungi mavzu ikkita eski poydevorga tayanadi. Ularni tez esga olamiz.
a) Qisqa passiv sifatdosh — 12-dars (NATIJA)
To'liq sifatdoshdan yasaladi, -нн -н, gapda kesim bo'ladi, egaga rod/son bo'yicha mos keladi:
- Дом постро́ен. — Uy qurilgan. (m)
- Кни́га напи́сана. — Kitob yozilgan. (f, -а)
- Письмо́ напи́сано. — Xat yozilgan. (n, -о)
- Две́ри откры́ты. — Eshiklar ochiq. (mn, -ы)
Zamon быть orqali: Дом был постро́ен (o'tgan), Рабо́та бу́дет сде́лана (kelasi). Bu shakl asosan sov (tugallangan) fe'ldan yasaladi va tayyor natijani bildiradi.
b) Qaytim fe'l — A2 15-dars (-ся qo'shimchasi)
-ся / -сь qo'shimchasi: undoshdan keyin -ся, unlidan keyin -сь. Tuslanishi — oddiy fe'l + qo'shimcha:
я стро́ю + сь стро́юсь мы стро́им + ся стро́имся
ты стро́ишь + ся стро́ишься вы стро́ите + сь стро́итесь
он/она стро́ит + ся стро́ится они́ стро́ят + ся стро́ятсяMuhim bog'lanish: bugun siz -ся ning yangi vazifasini ko'rasiz — u nafaqat "o'zini" (мы́ться — yuvinmoq), balki passiv ("qilinmoqda") ma'noni ham beradi: Дом стро́ится — uy o'zini qurmaydi, uni quradilar. Farqni 3.5-bo'limda aniq ajratamiz.
Tez mashq — ayting: постро́ен – постро́ена – постро́ено – постро́ены (natija) · стро́ится – стро́ятся (jarayon).
3. Asosiy tushuntirish
3.1. Aktiv va passiv — bir voqea, ikki burchak
Bitta va o'sha voqeani ikki xil aytish mumkin. Mazmun bir xil, lekin diqqat markazi boshqacha:
AKTIV: Рабо́чие стро́ят дом.
(И.к. — ega) (fe'l) (В.к. — obyekt)
Ishchilar uy quryaptilar. diqqatda: KIM (ishchilar)
PASSIV: Дом стро́ится рабо́чими.
(И.к. — ega) (-ся fe'l) (Т.к. — bajaruvchi)
Uy ishchilar tomonidan qurilmoqda. diqqatda: NIMA (uy)Diqqat qiling: passivda obyekt (дом) gap boshiga chiqib ega bo'ladi, bajaruvchi (рабо́чие) esa Твори́тельный (vosita) kelishigiga tushadi — рабо́чими ("ishchilar tomonidan"). Fe'l esa passiv shaklga o'tadi.
3.2. -ся passiv — JARAYON (nesov fe'l + ся)
-ся passiv davom etayotgan, tugallanmagan harakatni bildiradi — jarayon. U nesov (tugallanmagan) fe'ldan yasaladi va hozirgi yoki o'tgan davomiy zamonda ishlatiladi.
Yasalishi: nesov o'timli fe'l + -ся:
| Aktiv fe'l (nesov) | -ся passiv | O'zbekcha |
|---|---|---|
| стро́ить | стро́иться | qurilmoq (jarayon) |
| продава́ть | продава́ться | sotilmoq |
| обсужда́ть | обсужда́ться | muhokama qilinmoq |
| стро́ить | стро́ится (u) | qurilyapti |
| реша́ть | реша́ться | hal qilinmoq |
| проверя́ть | проверя́ться | tekshirilmoq |
| гото́вить | гото́виться | tayyorlanmoq |
| издава́ть | издава́ться | nashr qilinmoq |
Misollar (jarayon — hozir davom etyapti):
- Дом стро́ится уже́ два го́да. — Uy ikki yildan beri qurilmoqda.
- Кни́ги продаю́тся в э́том магази́не. — Kitoblar shu do'konda sotiladi.
- Э́тот вопро́с сейча́с обсужда́ется. — Bu masala hozir muhokama qilinmoqda.
- Хлеб печётся ка́ждое у́тро. — Non har kuni ertalab yopiladi.
- Пробле́ма реша́ется специали́стами. — Muammo mutaxassislar tomonidan hal qilinmoqda.
O'tgan zamonda ham (davomiy jarayon bo'lgan):
- Дом стро́ился три го́да. — Uy uch yil qurilgan (qurilib turgan).
- Вопро́с обсужда́лся на собра́нии. — Masala yig'ilishda muhokama qilingan (muhokama qilinib turgan).
Kalit: -ся passiv = jarayon, "hozir/o'shanda qilinayotgan edi". O'zbekchada "-il-moqda / -il-ardi": qurilmoqda, muhokama qilinmoqda.
3.3. Qisqa sifatdosh passiv — NATIJA (sov fe'l)
Buni siz 12-darsda o'rgangansiz. U natijani, tugagan ishni bildiradi va sov (tugallangan) fe'ldan yasaladi:
| Aktiv fe'l (sov) | Qisqa sifatdosh | O'zbekcha |
|---|---|---|
| постро́ить | постро́ен (-а, -о, -ы) | qurilgan |
| написа́ть | напи́сан (-а, -о, -ы) | yozilgan |
| реши́ть | решён (решена́, -о́, -ы́) | hal qilingan |
| прода́ть | про́дан (продана́, -о, -ы) | sotilgan |
| обсуди́ть | обсуждён (обсуждена́...) | muhokama qilingan |
Misollar (natija — ish tugagan, natija ko'z oldida):
- Дом постро́ен. — Uy qurilgan. (tayyor turibdi)
- Все кни́ги про́даны. — Barcha kitoblar sotilgan.
- Э́тот вопро́с уже́ решён. — Bu masala allaqachon hal qilingan.
Kalit: qisqa sifatdosh = natija, "qilib bo'lingan, tayyor". O'zbekchada "-il-gan": qurilgan, hal qilingan.
3.4. Jarayon natija: -ся passiv yoki qisqa sifatdosh?
Bu — bugungi darsning eng nozik joyi. Bitta fe'lni ikki tomonga qo'ying:
JARAYON (nesov + ся) NATIJA (sov, qisqa sifatdosh)
Дом стро́ится. Дом постро́ен.
(Uy qurilmoqda — hali tayyor emas) (Uy qurilgan — tayyor)
Вопро́с реша́ется. Вопро́с решён.
(Masala hal qilinmoqda) (Masala hal qilingan)
Кни́ги продаю́тся. Кни́ги про́даны.
(Kitoblar sotilmoqda) (Kitoblar sotilgan — hammasi ketdi)| -ся passiv | Qisqa sifatdosh | |
|---|---|---|
| Fe'l turi | nesov (tugallanmagan) | sov (tugallangan) |
| Ma'no | jarayon, davom etyapti | natija, tayyor |
| Savol | что де́лается? | что сде́лано? |
| O'zbekcha | qurilmoqda | qurilgan |
| Zamon | hozir / o'tgan davomiy | быть orqali 3 zamon |
Amaliy tanlash qoidasi: "hali qilinyaptimi?" -ся (стро́ится). "Qilib bo'lindimi, natija bormi?" qisqa sifatdosh (постро́ен). Xuddi o'zbekchadagi qurilmoqda qurilgan farqi kabi.
3.5. Passiv -ся ni qaytim fe'ldan farqlash
Diqqat: -ся har doim ham passiv emas. U ko'p ma'noda keladi (A2 15-dars). Farqlash — ega jonli-jonsizligiga va mantiqqa qarab:
| -ся ma'nosi | Misol | Izoh |
|---|---|---|
| Passiv | Дом стро́ится (рабо́чими). | Ega — jonsiz, harakatni o'zi qilmaydi; unga qilinadi. |
| O'zlik ("o'zini") | Ма́ма мо́ется. | Ega — jonli, harakatni o'ziga qiladi. |
| O'zaro | Друзья́ встреча́ются. | Bir-biri bilan. |
| Holat/jarayon | Уро́к начина́ется. | Egasiz holat. |
Oson mezon: agar ega jonsiz narsa bo'lsa va uni kimdir qila oladigan bo'lsa — bu passiv: Дом стро́ится (uyni quradilar), Кни́га чита́ется легко́ (kitobni o'qish oson). Agar ega jonli bo'lib, harakatni o'ziga qilsa — o'zlik: Он мо́ется (u yuvinadi). Passivda ko'pincha bajaruvchini Твори́тельныйда qo'shsa bo'ladi (рабо́чими) — o'zlikda esa bunday qo'shib bo'lmaydi.
3.6. Aktivdan passivga aylantirish — uch qadam
Har qanday aktiv gapni passivga aylantirish algoritmi bir xil:
AKTIV: Рабо́чие стро́ят дом.
1 2 3
1: ega (И.) bajaruvchi (Т.) рабо́чими
2: fe'l passiv shakl стро́ится (jarayon) / постро́ен (natija)
3: obyekt (В.) ega (И.) дом
PASSIV: Дом стро́ится рабо́чими. (jarayon)
Дом постро́ен рабо́чими. (natija)Uch qadam:
- Aktiv obyekt (В.к., дом) passiv ega (И.к., дом), gap boshiga chiqadi.
- Fe'l passiv shaklga: jarayon bo'lsa nesov + -ся (стро́ится), natija bo'lsa qisqa sifatdosh (постро́ен). Yangi egaga mos keladi.
- Aktiv ega (И.к., рабо́чие) Твори́тельный kelishik (рабо́чими), "kim tomonidan".
Aylantirish jadvali:
| Aktiv | Passiv (jarayon / natija) |
|---|---|
| Рабо́чие стро́ят дом. | Дом стро́ится рабо́чими. / Дом постро́ен рабо́чими. |
| Учёные изуча́ют пробле́му. | Пробле́ма изуча́ется учёными. |
| Магази́н продаёт кни́ги. | Кни́ги продаю́тся магази́ном. |
| Коми́ссия обсужда́ет вопро́с. | Вопро́с обсужда́ется коми́ссией. |
| Толсто́й написа́л рома́н. | Рома́н напи́сан Толсты́м. (natija — sov) |
3.7. Qachon passiv ishlatiladi?
Passiv — rasmiy, ilmiy, yangilik tilining belgisi. Uni quyidagi hollarda tanlaysiz:
- Bajaruvchi noma'lum yoki ahamiyatsiz: Магази́н закрыва́ется в 22:00 (kim yopgani muhim emas), Дом был постро́ен в 1950 году́.
- Harakat/obyekt bajaruvchidan muhimroq: yangilikda Но́вый мост стро́ится в це́нтре го́рода — most muhim, kim qurayotgani emas.
- Ilmiy/rasmiy uslub: В рабо́те рассма́триваются три вопро́са (ishda uch masala ko'rib chiqiladi), Заявле́ние подаётся в письменном ви́де.
- Umumiy qoida/tartib: Биле́ты продаю́тся в ка́ссе (chiptalar kassada sotiladi).
Uslub sezgisi: jonli suhbatda rus tili ko'pincha noaniq-shaxsli aktivni afzal ko'radi: Дом стро́ят ("qurishyapti" — kim? — noma'lum "ular") o'rniga passiv Дом стро́ится ko'proq rasmiy/yozma ohang beradi. Ikkalasi ham to'g'ri, lekin passiv — kitobiyroq.
4. Misollar
-ся passiv (jarayon — hozirgi):
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Но́вая шко́ла стро́ится в на́шем райо́не. | Yangi maktab bizning tumanda qurilmoqda. |
| Э́ти това́ры продаю́тся то́лько онла́йн. | Bu tovarlar faqat onlaynda sotiladi. |
| Вопро́с о зарпла́те сейча́с обсужда́ется. | Maosh masalasi hozir muhokama qilinmoqda. |
| Ру́сский язы́к изуча́ется во мно́гих стра́нах. | Rus tili ko'p mamlakatlarda o'rganiladi. |
| Докуме́нты проверя́ются на́шими юри́стами. | Hujjatlar bizning huquqshunoslar tomonidan tekshirilmoqda. |
| Э́та газе́та издаётся с 1990 го́да. | Bu gazeta 1990-yildan nashr qilinadi. |
-ся passiv (jarayon — o'tgan):
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Мост стро́ился почти́ пять лет. | Ko'prik deyarli besh yil qurilgan. |
| Э́тот план до́лго обсужда́лся. | Bu reja uzoq muhokama qilingan. |
| Кни́ги продава́лись о́чень бы́стро. | Kitoblar juda tez sotilgan. |
Qisqa sifatdosh passiv (natija):
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Но́вая шко́ла уже́ постро́ена. | Yangi maktab allaqachon qurilgan. |
| Все биле́ты про́даны. | Barcha chiptalar sotilgan. |
| Вопро́с был решён на собра́нии. | Masala yig'ilishda hal qilingan edi. |
| Отчёт бу́дет подгото́влен за́втра. | Hisobot ertaga tayyorlanadi. |
Passiv gap bajaruvchi bilan (Твори́тельный):
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Пробле́ма изуча́ется учёными. | Muammo olimlar tomonidan o'rganilmoqda. |
| Дом постро́ен изве́стной компа́нией. | Uy mashhur kompaniya tomonidan qurilgan. |
| Зако́н обсужда́ется депута́тами. | Qonun deputatlar tomonidan muhokama qilinmoqda. |
5. Talaffuz bo'limi
- стро́ится /STRO-i-tsa/ — urg'u boshda "стро́"; -тся doim "ца" o'qiladi: "stróitsa".
- стро́ятся /STRO-ya-tsa/ — "-тся" yana "ца": "stróyatsa".
- обсужда́ется /ab-suzh-DA-ye-tsa/ — urg'u "да́"; boshdagi "о" "a"; "-ется" "yetsa": "absuzhdáyetsa".
- продаю́тся /pra-da-YU-tsa/ — urg'u "ю́"; "-ются" "yutsa": "pradayútsa".
- реша́ется /ri-SHA-ye-tsa/ — urg'u "ша́"; boshdagi "е" "i": "risháyetsa".
- изуча́ется /i-zu-CHA-ye-tsa/ — urg'u "ча́": "izucháyetsa".
- стро́ился /STRO-il-sa/ — o'tgan zamon; "-лся" "lsa": "stróilsa".
- постро́ен /pas-TRO-yen/ — urg'u "стро́"; natija shakli: "pastróyen".
- рабо́чими /ra-BO-chi-mi/ — Твори́тельный, urg'u "бо́": "rabóchimi".
- учёными /u-CHO-ny-mi/ — "ё" urg'uli "yo": "uchónymi".
Eng muhim qoida: hozirgi/o'tgan passivda -тся va -ться har doim "ца" deb o'qiladi (strói-tsa). Yozuvda farq bor (-тся — u/ular shakli, -ться — infinitiv), lekin talaffuz bir xil: "ца".
Topshiriq: ovoz chiqarib ayting: стро́ится – стро́ятся – стро́ился · обсужда́ется – обсужда́ются – обсужда́лся · продаётся – продаю́тся – продава́лся.
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| стро́иться | стро́-и-ться | qurilmoq (jarayon) | Дом стро́ится. |
| продава́ться | про-да-ва́-ться | sotilmoq | Кни́ги продаю́тся. |
| обсужда́ться | об-суж-да́-ться | muhokama qilinmoq | Вопро́с обсужда́ется. |
| реша́ться | ре-ша́-ться | hal qilinmoq | Пробле́ма реша́ется. |
| изуча́ться | и-зу-ча́-ться | o'rganilmoq | Язы́к изуча́ется. |
| проверя́ться | про-ве-ря́-ться | tekshirilmoq | Докуме́нты проверя́ются. |
| издава́ться | из-да-ва́-ться | nashr qilinmoq | Газе́та издаётся. |
| гото́виться | го-то́-ви-ться | tayyorlanmoq | У́жин гото́вится. |
| зало́г | за-ло́г | (grammatik) nisbat | Страда́тельный зало́г. |
| страда́тельный | стра-да́-тель-ный | passiv (majhul) | страда́тельный зало́г |
| действи́тельный | дей-стви́-тель-ный | aktiv (aniq) | действи́тельный зало́г |
| постро́ен (-а, -о, -ы) | по-стро́-ен | qurilgan (natija) | Дом постро́ен. |
| решён (решена́) | ре-шён | hal qilingan | Вопро́с решён. |
| обсуждён (обсуждена́) | об-суж-дён | muhokama qilingan | План обсуждён. |
| про́дан (продана́) | про́-дан | sotilgan | Дом про́дан. |
| рабо́чими | ра-бо́-чи-ми | ishchilar tomonidan (Т.к.) | постро́ен рабо́чими |
| учёными | у-чё-ны-ми | olimlar tomonidan (Т.к.) | изуча́ется учёными |
| коми́ссией | ко-ми́с-си-ей | komissiya tomonidan (Т.к.) | обсужда́ется коми́ссией |
Yodlash qoidasi: har fe'lni ikki shaklda yodlang — jarayon (nesov + ся: стро́ится) va natija (sov qisqa sifatdosh: постро́ен). Bajaruvchini doim Твори́тельныйда mashq qiling: рабо́чими, учёными, коми́ссией.
7. Dialog
— Ты слы́шал, что в на́шем райо́не — Eshitdingmi, bizning tumanda yangi
стро́ится но́вый стадио́н? stadion qurilmoqda?
— Да! А когда́ он бу́дет постро́ен? — Ha! Qachon qurib bo'linadi?
— Говоря́т, че́рез год. Прое́кт уже́ — Bir yildan keyin deyishyapti. Loyiha
обсуждён и утверждён городски́м сове́том. shahar kengashi tomonidan muhokama
qilingan va tasdiqlangan.
— А биле́ты на откры́тие уже́ продаю́тся? — Ochilishga chiptalar sotilyaptimi?
— Ещё нет. Они́ бу́дут продава́ться — Hali yo'q. Ular faqat internetda
то́лько в интерне́те. sotiladi.
— Поня́тно. А кем стро́ится стадио́н? — Tushunarli. Stadionni kim quryapti?
— Одно́й изве́стной компа́нией. Все — Bir mashhur kompaniya. Barcha
материа́лы привозя́тся из-за грани́цы. materiallar chetdan olib kelinmoqda.
— Наде́юсь, всё бу́дет сде́лано во́время. — Umid qilaman, hammasi o'z vaqtida
bajariladi.
— Я то́же. Э́тот вопро́с постоя́нно — Men ham. Bu masala matbuotda doim
обсужда́ется в пре́ссе. muhokama qilinmoqda.E'tibor bering: стро́ится, продаю́тся, привозя́тся, обсужда́ется (jarayon — -ся passiv); бу́дет постро́ен, обсуждён, утверждён, бу́дет сде́лано (natija — qisqa sifatdosh); кем стро́ится — Одно́й компа́нией (bajaruvchi — Твори́тельный!). Bir dialogda ikkala passiv usul yonma-yon!
8. O'zbekcha-ruscha tipik xatolar
Jarayon o'rniga natija shaklini qo'yish: Дом сейча́с постро́ен (hozir qurilmoqda ma'noda). Дом сейча́с стро́ится. Sabab: davom etayotgan jarayon nesov + -ся; постро́ен — tugagan natija.
Bajaruvchini bosh yoki qaratqich kelishikda qoldirish: Дом стро́ится рабо́чие / рабо́чих. Дом стро́ится рабо́чими. Sabab: passivda bajaruvchi doim Твори́тельный (kim tomonidan): рабо́чими.
Jonli egaga passiv -ся qo'shib, o'zlik bilan chalkashtirish: Учи́тель чита́ется ("o'qituvchi o'qilyapti" chiqadi). Passiv faqat obyekt egada: Кни́га чита́ется. O'qituvchi uchun aktiv: Учи́тель чита́ет. Sabab: passiv egasi — harakat tushayotgan narsa.
Sov fe'ldan -ся passiv yasashga urinish: Дом постро́ится рабо́чими (jarayon ma'noda). Jarayon uchun nesov: Дом стро́ится. Natija uchun qisqa sifatdosh: Дом постро́ен. Sabab: -ся passiv (jarayon) faqat nesov fe'ldan.
"-тся / -ться" ni aralashtirish: Дом стро́ется yoki Кни́ги продаётся (ko'plik). Дом стро́ится (u — -ит-ся), Кни́ги продаю́тся (ular — -ют-ся). Sabab: ega shaxs/soniga qarab tuslanadi; talaffuz "ца" bo'lsa ham imlo farqlanadi.
Egaga mos kelmaslik (natija): Кни́га напи́сан. Кни́га напи́сана. Sabab: кни́га — ayol rod -а.
Mini-mashq (xatolarni to'g'rilang)
1. Но́вый мост сейча́с постро́ен. (hali qurilyapti)
2. Дом стро́ится рабо́чие.
3. Кни́ги продаётся в э́том магази́не.
4. Вопро́с обсу́дится сейча́с на собра́нии. (davom etyapti)(Javoblar 11-bo'limda.)
9. Mashqlar
Mashq 1. Nesov fe'ldan -ся passiv yasang (u/они shakli qavsda):
1. стро́ить ___ (он) 4. изуча́ть ___ (он)
2. продава́ть ___ (они́) 5. проверя́ть ___ (они́)
3. обсужда́ть ___ (он) 6. реша́ть ___ (он)Mashq 2. Jarayon (-ся) yoki natija (qisqa sifatdosh)? To'g'ri shaklni tanlang:
1. Дом уже́ ___ (стро́ится / постро́ен).
2. Сейча́с здесь ___ но́вая шко́ла (стро́ится / постро́ена).
3. Все биле́ты уже́ ___ (продаю́тся / про́даны).
4. Э́тот вопро́с ещё ___ (обсужда́ется / обсуждён).Mashq 3. Aktiv gapni -ся passivga (jarayon) aylantiring:
1. Рабо́чие стро́ят дом. Дом ___ ___.
2. Учёные изуча́ют пробле́му. Пробле́ма ___ ___.
3. Магази́н продаёт кни́ги. Кни́ги ___ ___.
4. Коми́ссия обсужда́ет план. План ___ ___.Mashq 4. Aktiv gapni natija passiviga (qisqa sifatdosh) aylantiring:
1. Рабо́чие постро́или дом. Дом ___ ___.
2. Толсто́й написа́л рома́н. Рома́н ___ ___.
3. Дире́ктор реши́л вопро́с. Вопро́с ___ ___.
4. Магази́н прода́л все кни́ги. Все кни́ги ___.Mashq 5. Bajaruvchini Твори́тельный kelishikda qo'ying:
1. Дом стро́ится (рабо́чие) ___.
2. Пробле́ма изуча́ется (учёные) ___.
3. Вопро́с обсужда́ется (коми́ссия) ___.
4. Рома́н напи́сан (изве́стный писа́тель) ___.Mashq 6. O'zbekchadan ruschaga o'giring:
1. Yangi maktab qurilmoqda.
2. Kitoblar shu do'konda sotiladi.
3. Bu masala hozir muhokama qilinmoqda.
4. Uy mashhur kompaniya tomonidan qurilgan.
5. Barcha chiptalar sotilgan.Mashq 7. Xatoni toping va to'g'rilang:
1. Дом сейча́с постро́ен рабо́чими. (jarayon)
2. Кни́ги продаётся в интерне́те.
3. Пробле́ма изуча́ется учёных.
4. Учи́тель чита́ется кни́гу.Mashq 8. Kichik matn tuzing (kamida 5 gap): shahringizda nima qurilmoqda (стро́ится), nima allaqachon qurilgan (постро́ено), nima sotilmoqda (продаётся), qaysi masala muhokama qilinmoqda (обсужда́ется). Kamida ikki -ся passiv, bir qisqa sifatdosh va bir bajaruvchili gap (Твори́тельный) ishlating.
10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
- Jarayon natija: Wisar AIdan 8 ta juftlik so'rang — bir tomonda jarayon (Дом стро́ится), ikkinchisida natija (Дом постро́ен). AI qaysi biri nesov, qaysi biri sov ekanini va o'zbekcha farqni (qurilmoqda qurilgan) tekshirsin.
- Aktiv passiv: AIga 6 ta aktiv gap yozing (Кто-то де́лает что-то). Har birini ikki xil passivga aylantiring — -ся (jarayon) va qisqa sifatdosh (natija). Bajaruvchini Твори́тельныйда to'g'ri qo'ying (рабо́чими, учёными).
- Uslub sezgisi: AIdan yangilik yoki rasmiy e'lon matnini so'rang va undan barcha passiv konstruksiyalarni topib bering. Nega bu yerda passiv ishlatilganini (bajaruvchi noma'lum yoki muhim emas) tushuntiring.
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim):
- Но́вый мост сейча́с стро́ится (jarayon — nesov + ся; постро́ен — natija). 2. Дом стро́ится рабо́чими (bajaruvchi — Твори́тельный). 3. Кни́ги продаю́тся (ko'plik — они́ -ются). 4. Вопро́с обсужда́ется сейча́с (davom etyapti nesov + ся; обсу́дится — sov, kelasi natija).
Mashq 1: 1. стро́ится; 2. продаю́тся; 3. обсужда́ется; 4. изуча́ется; 5. проверя́ются; 6. реша́ется. Mashq 2: 1. постро́ен (natija — "уже́"); 2. стро́ится (jarayon — "сейча́с"); 3. про́даны (natija); 4. обсужда́ется (jarayon — "ещё"). Mashq 3: 1. Дом стро́ится рабо́чими. 2. Пробле́ма изуча́ется учёными. 3. Кни́ги продаю́тся магази́ном. 4. План обсужда́ется коми́ссией. Mashq 4: 1. Дом постро́ен рабо́чими. 2. Рома́н напи́сан Толсты́м. 3. Вопро́с решён дире́ктором. 4. Все кни́ги про́даны. Mashq 5: 1. рабо́чими; 2. учёными; 3. коми́ссией; 4. изве́стным писа́телем. Mashq 6: 1. Но́вая шко́ла стро́ится. 2. Кни́ги продаю́тся в э́том магази́не. 3. Э́тот вопро́с сейча́с обсужда́ется. 4. Дом постро́ен изве́стной компа́нией. 5. Все биле́ты про́даны. Mashq 7: 1. Дом сейча́с стро́ится рабо́чими (jarayon nesov + ся). 2. Кни́ги продаю́тся в интерне́те (ko'plik -ются). 3. Пробле́ма изуча́ется учёными (Твори́тельный, -ых emas). 4. Учи́тель чита́ет кни́гу (jonli ega aktiv; passiv esa: Кни́га чита́ется). Mashq 8: namuna — В на́шем го́роде сейча́с стро́ится но́вый парк. Ря́дом уже́ постро́ен большо́й торго́вый центр. В нём продаю́тся ра́зные това́ры. Вопро́с о но́вой доро́ге акти́вно обсужда́ется в го́родском сове́те. Все э́ти прое́кты финанси́руются городски́м бюдже́том.
12. Xulosa va keyingi dars
- Passiv (страда́тельный зало́г) harakatni obyekt tomonidan ko'rsatadi; bajaruvchi ikkinchi darajali va Твори́тельный kelishikda turadi: Дом стро́ится рабо́чими.
- Rus tilida ikki passiv usul:
- -ся passiv (nesov fe'l + ся) — jarayon: Дом стро́ится, Кни́ги продаю́тся, Вопро́с обсужда́ется;
- Qisqa sifatdosh (sov fe'l) — natija: Дом постро́ен, Кни́га напи́сана, Вопро́с решён (12-dars).
- Jarayon natija farqi = o'zbekcha qurilmoqda qurilgan. "Hali qilinyaptimi?" -ся; "qilib bo'lindimi?" qisqa sifatdosh.
- Aktiv passiv (3 qadam): obyekt (В.) ega (И.); fe'l passiv shakl; ega (И.) Твори́тельный (рабо́чими).
- Passiv -ся ni jonsiz ega va Твори́тельный kelishikka qarab qaytim fe'ldan farqlang: Дом стро́ится (passiv) ≠ Ма́ма мо́ется (o'zlik).
- Qachon: rasmiy, ilmiy, yangilik tili; bajaruvchi noma'lum yoki muhim emas.
Keyingi dars — B1 — 29-dars: Funksional fikr — grammatikani maqsadga bog'lash (передава́ть смысл ра́зными спо́собами). Bugun siz bitta fikrni ikki xil qurishni (aktiv/passiv) ko'rdingiz. Keyingi darsda bu g'oyani kengaytiramiz: bir maqsad — ko'p vosita. Masalan, "sabab"ni уч usulda (потому́ что / из-за / благодаря́), "shart"ni (е́сли / при усло́вии), "vaqt"ni turli konstruksiyalar bilan berish. Siz o'rgangan barcha grammatikani fikrni yetkazish vazifasiga bo'ysundirasiz — bu B1 dan B2 ga o'tishning kalitidir.
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!