B1 — 18-dars: Shart ergash gaplar (усло́вные прида́точные) — е́сли (real shart), е́сли бы (noreal/faraziy shart)
B1 — O'RTA · 18-dars
1. Dars nomi va maqsad
Har bir tilda "agar" degan kichkina so'z bor, lekin uning ortida katta bir mantiq yashiringan: shart va natija. "Agar vaqtim bo'lsa — kelaman", "Agar vaqtim bo'lganida — kelardim". Ikkala gap ham "agar" bilan boshlanadi, lekin ular butunlay boshqa narsani aytadi. Birinchisi — hali bo'lishi mumkin bo'lgan real reja. Ikkinchisi — allaqachon bo'lmagan, faqat xayolda qolgan afsus. Rus tili bu ikki ma'noni ikki xil grammatik quroli bilan aniq ajratadi, va aynan shu farqni puxta egallash — bugungi darsning maqsadi.
A2 darajada (23-dars) siz бы zarrasi bilan tanishgansiz va bitta muhim g'oyani o'rgangansiz: бы — zamon emas, mayl. Хоте́л бы = "xohlardim" (istak), "xohladim" (o'tmish) emas. O'shanda siz Е́сли бы у меня́ бы́ло вре́мя... ("Agar vaqtim bo'lganida...") konstruksiyasini ilk bor ko'rgansiz. Bugun biz o'sha poydevorni oxirigacha quramiz va uni real shart (е́сли, быsiz) bilan yonma-yon qo'yamiz.
Farqni birinchi qatorda ko'rsatib qo'yaman — dars davomida biz aynan shu ikki qatorni chuqurlashtiramiz:
REAL shart (bo'lishi mumkin):
Е́сли бу́дет вре́мя, я приду́.
Agar vaqt bo'lsa, kelaman. hali ma'lum emas, bo'lishi ham mumkin
NOREAL / FARAZIY shart (bo'lmagan, imkonsiz):
Е́сли бы бы́ло вре́мя, я бы пришёл.
Agar vaqtim bo'lganida, kelardim. lekin vaqt yo'q edi, kelmadimBu ikki gap tashqi ko'rinishdan o'xshaydi — ikkalasi ham е́сли bilan boshlanadi. Lekin ikkinchisida ikkita бы va o'tgan zamon shakllari bor, va ma'nosi tubdan boshqa: u afsus, faraz, imkonsiz orzuni bildiradi. Dars oxirida siz:
- real (е́сли + kelasi zamon) va noreal (е́сли бы + o'tgan shakl + бы) shartni bexato ajratasiz;
- ikkala qismda ham бы kerakligini avtomatik eslaysiz;
- shart bo'lakni gap boshiga ham, oxiriga ham qo'ya olasiz;
- то bog'lovchisi (Е́сли..., то... — "Agar..., unda...") bilan natijani ta'kidlaysiz;
- rasmiy variantlar — в слу́чае е́сли, при усло́вии что — bilan tanishasiz;
- va bularni o'zbekcha -sa / -sa edi shakllari bilan solishtirib, ichki mantiqni mustahkamlaysiz.
2. Avvalgi darajadan takror (бы — A2 23-dars)
Bugungi hamma narsa бы ustiga quriladi, shuning uchun A2 dagi asosni bir daqiqada tiklaymiz.
бы (yoki qisqargan б) — bu shartli mayl zarrasi. U o'tgan zamon shakliga (-л / -ла / -ло / -ли) qo'shiladi va harakatni haqiqiy emas, balki faraziy / istak / shartli qiladi:
| O'tgan zamon (fakt) | + бы (shartli mayl) | O'zbekcha |
|---|---|---|
| я хоте́л | я хоте́л бы | xohlardim (m) |
| я хоте́ла | я хоте́ла бы | xohlardim (f) |
| я пришёл | я пришёл бы | kelardim (m) |
| я пришла́ | я пришла́ бы | kelardim (f) |
| бы́ло | бы́ло бы | bo'lardi |
Uch tayanch qoidani eslang:
- бы — zamon emas. Пришёл бы = "kelardim" (shart/faraz), "keldim" emas. Vaqti — hozir yoki umuman.
- бы o'zi o'zgarmaydi, lekin oldidagi fe'l o'tgan shakl bo'lgani uchun rodga va songa moslashadi: хоте́л бы (m) / хоте́ла бы (f) / хоте́ли бы (ko'p).
- бы joylashuvi erkin: Я пришёл бы = Я бы пришёл. Ma'no o'zgarmaydi.
Muhim bog'lanish: A2 da siz бы ni asosan muloyim istak (Я хоте́л бы...) va maslahat (На ва́шем ме́сте я бы...) uchun ishlatgan edingiz. Bugun uning uchinchi, eng "mantiqiy" vazifasini oxirigacha ochamiz — noreal shart: Е́сли бы..., ... бы.... Va A2 da ko'rmagan yangi tomon — uning teskarisi, ya'ni real shart (е́сли + быsiz, kelasi zamon bilan). Ikkalasini yonma-yon qo'yib, chegarani aniq chizamiz.
3. Asosiy tushuntirish
3.1. Ikki turdagi shart — umumiy manzara
Rus tilida shart gaplarining ikki asosiy turi bor, va ular bir-biriga aslo aralashmaydi. Ularni bir jadvalda ko'ring — dars davomida shu jadvalga qaytamiz:
┌─────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│ 1) REAL SHART — ЕСЛИ (бы YO'Q) │
│ Ma'no: bajarilishi MUMKIN, hali ma'lum emas │
│ Shakl: Е́сли + [kelasi/hozirgi zamon], [kelasi/hozirgi zamon] │
│ Misol: Е́сли бу́дет вре́мя, я приду́. │
│ (Agar vaqt bo'lsa, kelaman) │
├─────────────────────────────────────────────────────────────────┤
│ 2) NOREAL / FARAZIY SHART — ЕСЛИ БЫ (бы ikki marta!) │
│ Ma'no: bajarilMAGAN, imkonsiz, faqat faraz/afsus │
│ Shakl: Е́сли бы + [o'tgan shakl], [o'tgan shakl] + бы │
│ Misol: Е́сли бы бы́ло вре́мя, я бы пришёл. │
│ (Agar vaqtim bo'lganida, kelardim — lekin yo'q) │
└─────────────────────────────────────────────────────────────────┘Butun darsning kaliti — bu ikki qatordagi farq. бы bor-yo'qligi hamma narsani hal qiladi: е́сли (быsiz) — real; е́сли бы — noreal. Endi har birini alohida, chuqur ochamiz.
3.2. REAL shart — ЕСЛИ + kelasi zamon (бы YO'Q)
Real shart — bu bajarilishi mumkin bo'lgan shart. Gapiruvchi shartning bajarilishini imkonsiz deb hisoblamaydi; aksincha, u ehtimoldan yiroq emas. O'zbekcha aniq mosligi — "-sa" (kelsa, bo'lsa, vaqt bo'lsa).
Eng muhim va o'zbek tilida so'zlashuvchilar uchun eng "qaltis" nuqta shu: rus tilida agar shart kelajakka oid bo'lsa, ikkala qismda ham kelasi zamon ishlatiladi. O'zbek (va ingliz) tilida shart qismida hozirgi zamon ishlatiladi ("Agar vaqt bo'lsa"), rus tilida esa kelasi zamon (Е́сли бу́дет вре́мя):
Е́сли [KELASI ZAMON], [KELASI ZAMON]
Е́сли бу́дет вре́мя, я приду́.
Agar vaqt bo'lsa, kelaman.E'tibor bering: o'zbekcha "vaqt bo'lsa" (go'yo hozirgi) — ruscha esa "вре́мя бу́дет" (kelasi zamon). Bu — o'zbek va ingliz tilidan o'tgan o'quvchilar uchun eng ko'p xato manbai. Rus mantiqi sodda: shart kelajakda ro'y beradi, demak — kelasi zamon.
Е́сли ты позвони́шь, я всё объясню́. — Agar qo'ng'iroq qilsang, hammasini tushuntiraman.
Е́сли пойдёт дождь, мы оста́немся до́ма. — Agar yomg'ir yog'sa, uyda qolamiz.
Е́сли сдам экза́мен, куплю́ себе́ пода́рок. — Agar imtihon topshirsam, o'zimga sovg'a olaman.Real shart nafaqat kelajakka, balki doimiy / umumiy haqiqatga ham oid bo'lishi mumkin — o'shanda ikkala qismda ham hozirgi zamon turadi (bu — "agar har doim shunday bo'lsa" ma'nosi):
Е́сли хо́чешь, звони́ в любо́е вре́мя. — Xohlasang, istagan vaqt qo'ng'iroq qil.
Е́сли вода́ кипи́т, зна́чит, температу́ра 100°. — Agar suv qaynasa, demak, harorat 100°.
Е́сли я уста́ю, я ложу́сь ра́ньше. — Agar charchasam, ertaroq yotaman.Kalit qoida (real shart): е́сли dan keyin бы YO'Q, fe'l esa kelasi (kelajakka oid shart) yoki hozirgi (umumiy haqiqat) zamonda. O'zbek "-sa" bunga to'g'ri keladi: kelsa, bo'lsa, xohlasa. Eng katta tuzoq — kelajakdagi shartda ikkala qismda ham kelasi zamon: Е́сли бу́дет вре́мя, я приду́ ( е́сли есть вре́мя, я приду́ emas).
3.3. NOREAL shart — ЕСЛИ БЫ + o'tgan shakl + БЫ (bugungi yurak)
Noreal (faraziy) shart — bu bajarilmagan yoki imkonsiz shart. Gapiruvchi biladi: bu shart haqiqatda yo'q yoki bo'lmagan. Bu — afsus ("kelganingda edi..."), xayoliy faraz ("boy bo'lganimda...") yoki imkonsiz orzu ("qanot bo'lsa..."). O'zbekcha aniq mosligi — "-sa edi / -sa / -ganida" + natijada "-ardim / -r edim".
Bu — bugungi darsning texnik yuragi, uni bir marta puxta tushunsangiz, umrbod eslaysiz. Formulaning eng muhim xususiyati: бы IKKI marta ishlatiladi — ikkala qismda ham, va ikkala fe'l ham o'tgan zamon shaklida (-л/-ла/-ло/-ли), zamonidan qat'i nazar:
Е́сли бы [O'TGAN SHAKL], [O'TGAN SHAKL] бы
▲ ▲
1-БЫ (shart bo'lagida) 2-БЫ (natija bo'lagida)
Е́сли бы бы́ло вре́мя, я пришёл бы.
Agar bo'lganida vaqt, kelardim.Diqqat: bu yerda "бы́ло" (edi) va "пришёл" (keldi) — o'tgan zamon shakllari, LEKIN gap o'tmish haqida emas. U — "agar (hozir yoki umuman) vaqt bo'lsa edi, men (hozir yoki umuman) kelardim" degani. бы vaqtni emas, irreallikni (bo'lmaganlikni) bildiradi.
Е́сли бы я знал а́дрес, я написа́л бы письмо́.
— Agar manzilni bilganimda, xat yozardim. (lekin bilmayman)
Е́сли бы у меня́ бы́ло мно́го де́нег, я купи́л бы дом.
— Agar ko'p pulim bo'lganida, uy sotib olardim. (lekin yo'q)
Е́сли бы ты позвони́л, я бы пришёл.
— Agar qo'ng'iroq qilganingda, kelardim. (lekin qilmading)
Е́сли бы не дождь, мы бы гуля́ли в па́рке.
— Yomg'ir bo'lmaganida, parkda sayr qilardik. (lekin yomg'ir bor)Har bir misolda ikkita бы borligini sanang: biri е́сли бы da (shart), biri natija bo'lagida (написа́л бы, я бы пришёл, мы бы гуля́ли). Ulardan birortasini tushirib qoldirish — xato.
Kalit qoida (noreal shart): formulani "blok" sifatida yodlang — Е́сли бы [o'tgan], [o'tgan] бы. Ikki бы, ikki o'tgan shakl. O'zbekcha "-sa edi ... -ardim" ga to'g'ri keladi: bilganimda ... yozardim. Eng ko'p xato — ikkinchi бы ni unutish: Е́сли бы я знал, я написа́л письмо́ (natijada бы yo'q — noto'g'ri). To'g'risi: ...я написа́л бы письмо́.
3.4. REAL NOREAL — aniq solishtirish jadvali
Bu ikki turni yonma-yon qo'yganda farq billurday tiniqlashadi. Bir xil fikr — "vaqt va kelish" — ikki xil haqiqatda:
| Xususiyat | REAL shart (е́сли) | NOREAL shart (е́сли бы) |
|---|---|---|
| Ma'no | bo'lishi mumkin, hali noma'lum | bo'lmagan, imkonsiz, faraz/afsus |
| бы | YO'Q | BOR — ikki marta |
| Zamon | kelasi (yoki hozirgi) | o'tgan shakl (ikkala qismda) |
| Shart qismi | Е́сли бу́дет вре́мя, | Е́сли бы бы́ло вре́мя, |
| Natija qismi | я приду́. | я бы пришёл. |
| O'zbekcha | Agar vaqt bo'lsa, kelaman. | Agar vaqt bo'lganida, kelardim. |
| Haqiqatda | balki kelaman | kelmadim / kelmayapman |
REAL: Е́сли бу́дет вре́мя, я приду́. (bo'lishi mumkin)
NOREAL: Е́сли бы бы́ло вре́мя, я бы пришёл. (bo'lmadi)
REAL: Е́сли сдам экза́мен, я бу́ду рад. (hali topshirmaganman, mumkin)
NOREAL: Е́сли бы я сдал экза́мен, я был бы рад. (topshirmadim, afsus)Tekshirish usuli: gapni o'zbekchaga o'giring. Agar "-sa ... -aman/-man" (kelsa, kelaman) chiqsa — real (е́сли, быsiz, kelasi zamon). Agar "-sa edi / -ganida ... -ardim" (kelganida, kelardim) chiqsa — noreal (е́сли бы, ikki бы, o'tgan shakl). O'zbek tilidagi "-di edi / -ganida" — noreallikning ishonchli belgisi.
3.5. Shart bo'lakning o'rni — OLDIN yoki KEYIN
Shart bo'lak (е́сли... / е́сли бы...) gapning boshida ham, oxirida ham kelishi mumkin. Ma'no o'zgarmaydi, faqat urg'u va uslub biroz farq qiladi. Ikki qism doim vergul bilan ajratiladi:
Shart OLDINDA (eng keng tarqalgan, ayniqsa rasmiy va yozma nutqda):
Е́сли бу́дет вре́мя, я приду́. — Agar vaqt bo'lsa, kelaman.
Е́сли бы бы́ло вре́мя, я бы пришёл. — Agar vaqt bo'lganida, kelardim.Shart KEYINDA (natijaga urg'u berilganda, so'zlashuvda ko'p):
Я приду́, е́сли бу́дет вре́мя. — Kelaman, agar vaqt bo'lsa.
Я бы пришёл, е́сли бы бы́ло вре́мя. — Kelardim, agar vaqt bo'lganida.Muhim nozik nuqta: shart oldinda kelganda, natija qismini ko'pincha то bilan boshlash mumkin (3.6-bo'limga qarang): Е́сли бу́дет вре́мя, то я приду́. Shart keyinda kelganda — то ishlatilmaydi: Я приду́, то е́сли... — noto'g'ri. Demak то faqat "shart oldinda" tartibida yashaydi.
3.6. ТО bog'lovchisi — «Е́сли..., то...» (agar..., unda...)
Shart bo'lak oldinda kelganda, natija qismini то ("unda / u holda") so'zi bilan ochish mumkin. Bu — natijani ta'kidlaydi va ikki qism chegarasini aniqlashtiradi. O'zbekcha — "Agar..., unda / u holda...":
Е́сли [SHART], то [NATIJA]
Е́сли бу́дет дождь, то мы оста́немся до́ма.
Agar yomg'ir yog'sa, unda uyda qolamiz.то ikkala shart turida ham ishlaydi — real va noreal:
Е́сли ты согла́сен, то начнём пря́мо сейча́с. — Agar rozi bo'lsang, unda hoziroq boshlaymiz. (real)
Е́сли бы я знал ра́ньше, то поступи́л бы ина́че. — Agar oldinroq bilganimda, unda boshqacha ish tutardim. (noreal)Qachon то kerak? то — majburiy emas, lekin uzun yoki murakkab gaplarda foydali: u o'quvchiga "shart tugadi, natija boshlandi" degan aniq signal beradi. Rasmiy va kitobiy uslubda то ko'p uchraydi. Qisqa, sodda gaplarda uni tushirib qoldirsangiz ham bo'ladi: Е́сли хо́чешь, звони́ (то siz ham to'g'ri). Yodda tuting: то faqat shart oldinda bo'lganda ishlaydi.
3.7. Boshqa shart iboralari — в слу́чае е́сли, при усло́вии что
е́сли dan tashqari, ayniqsa rasmiy, hujjatli nutqda, sababning "kitobiy akalari" ishlatiladi. Ular real shartni bildiradi, lekin rasmiyroq yangraydi:
в слу́чае е́сли = "...bo'lgan taqdirda / agar ... bo'lsa" (rasmiy):
В слу́чае е́сли по́езд опозда́ет, вам вернёт де́ньги ка́сса.
— Agar poyezd kechiksa, sizga kassa pulni qaytaradi.в слу́чае + Р. (qaratqich) — ot bilan, gapsiz, eng ixcham rasmiy shakl:
В слу́чае дождя́ мероприя́тие перено́сится. — Yomg'ir bo'lgan taqdirda, tadbir ko'chiriladi.
В слу́чае опозда́ния позвони́те, пожа́луйста. — Kechiksangiz, iltimos, qo'ng'iroq qiling.при усло́вии что = "...shartida / ... shart bilan" (kelishuv, shartnoma tilida):
Я подпишу́ догово́р при усло́вии что цена́ не изме́нится.
— Narx o'zgarmasligi sharti bilan shartnomani imzolayman.Uslub shkalasi: е́сли (universal, og'zaki + yozma) в слу́чае е́сли / при усло́вии что (rasmiy, hujjatli). Do'st bilan suhbatda при усло́вии что sun'iy yangraydi — u yerda oddiy е́сли. Rasmiy shartnoma yoki e'londa esa в слу́чае + Р. va при усло́вии что joyida. Ular deyarli har doim real shartni bildiradi.
3.8. Barcha shart konstruksiyalari — jamlangan jadval
| Konstruksiya | Turi | Zamon / kelishik | O'zbekcha | Namuna |
|---|---|---|---|---|
| е́сли + kelasi | real | kelasi zamon | agar ...sa | Е́сли придёшь, позвони́. |
| е́сли + hozirgi | real (umumiy) | hozirgi zamon | agar ...sa (doim) | Е́сли хо́чешь, звони́. |
| е́сли бы + o'tgan | noreal | o'tgan shakl + бы (×2) | agar ...sa edi, ...ardim | Е́сли бы знал, сказа́л бы. |
| е́сли..., то... | real/noreal | (yuqoridagidek) | agar..., unda... | Е́сли согла́сен, то начнём. |
| в слу́чае е́сли | real (rasmiy) | kelasi zamon | ...bo'lgan taqdirda | В слу́чае е́сли опозда́ет... |
| в слу́чае + Р. | real (rasmiy) | qaratqich (Р.) | ...bo'lganda | В слу́чае дождя́... |
| при усло́вии что | real (rasmiy) | kelasi/hozirgi | ...shartida | При усло́вии что заплатите... |
4. Misollar (ruscha + o'zbekcha tarjima)
REAL shart — е́сли + kelasi zamon (bo'lishi mumkin):
Е́сли бу́дет хоро́шая пого́да, мы пое́дем за́ город. — Ob-havo yaxshi bo'lsa, shahar tashqarisiga chiqamiz.
Е́сли ты помо́жешь, я зако́нчу бы́стрее. — Agar yordam bersang, tezroq tugataman.
Е́сли уви́дишь Анто́на, переда́й ему́ приве́т. — Antonni ko'rsang, unga salom yetkaz.
Е́сли не успе́ем на по́езд, пое́дем на авто́бусе. — Poyezdga ulgurmasak, avtobusda ketamiz.REAL shart — е́сли + hozirgi zamon (umumiy haqiqat / doimiy):
Е́сли хо́чешь чай, на ку́хне есть ча́йник. — Choy xohlasang, oshxonada choynak bor.
Е́сли челове́к мно́го чита́ет, он гра́мотно пи́шет. — Odam ko'p o'qisa, savodli yozadi.
Е́сли мне ску́чно, я слу́шаю му́зыку. — Zeriksam, musiqa tinglayman.NOREAL shart — е́сли бы + o'tgan shakl + бы (bo'lmagan, faraz):
Е́сли бы я был свобо́ден, я поше́л бы с ва́ми. — Bo'sh bo'lganimda, siz bilan borardim.
Е́сли бы она́ зна́ла пра́вду, она́ бы не молча́ла. — Agar u haqiqatni bilganida, jim turmasdi.
Е́сли бы не твоя́ по́мощь, я бы не спра́вился. — Sening yordaming bo'lmaganida, uddalay olmasdim.
Е́сли бы мы вы́шли ра́ньше, мы бы не опозда́ли. — Ertaroq chiqqanimizda, kechikmasdik.
Е́сли бы у меня́ бы́ли кры́лья, я бы лета́л. — Qanotim bo'lganida, uchardim. (imkonsiz orzu)ТО bilan — natija ta'kidlangan:
Е́сли бу́дет вре́мя, то я обяза́тельно позвоню́. — Vaqt bo'lsa, unda albatta qo'ng'iroq qilaman.
Е́сли бы я был на твоём ме́сте, то согласи́лся бы. — Sening o'rningda bo'lganimda, unda rozi bo'lardim.Rasmiy shart — в слу́чае / при усло́вии что:
В слу́чае опозда́ния ре́йса свяжи́тесь с авиакомпа́нией. — Reys kechiksa, aviakompaniya bilan bog'laning.
В слу́чае е́сли вы переду́маете, отме́на беспла́тная. — Agar fikringizni o'zgartirsangiz, bekor qilish bepul.
Мы вернём това́р при усло́вии что чек сохранён. — Chek saqlangan sharti bilan tovarni qaytaramiz.E'tibor bering: har bir misolda бы bor-yo'qligi ma'noni belgilaydi. Е́сли бу́дет пого́да — hali noma'lum, real reja (бы yo'q). Е́сли бы бы́ло вре́мя — allaqachon bo'lmagan, faraz (бы bor). O'zbekcha tarjimaga qarang: "-sa, -aman" (real) yoki "-ganida, -ardim" (noreal) — bu farq bog'lovchini emas, бы ni tanlaydi.
5. Talaffuz bo'limi
- е́сли /YES-li/ — urg'u boshda (е́с-); "с" yumshoq emas, oddiy "s"; oxirgi "и" qisqa. Ravon: "yésli".
- е́сли бы /YES-li bı/ — бы urg'usiz, oldingi so'zga suyanadi: "yésli-bı". "ы" — o'zbekcha "i" dan qattiqroq, orqada tovush.
- бы /bı/ — doim urg'usiz, qisqa. So'zlashuvda ba'zan б ga qisqaradi: я б пришёл /ya b prishól/.
- бу́дет /BU-dyet/ — urg'u boshda (бу́-); oxiri "-дет" yumshoq "d" bilan: "búdyet". Bu — kelasi zamonning belgisi, real shartda tez-tez uchraydi.
- то /to/ — qisqa, aniq "o"; urg'uli, chunki yolg'iz so'z. Е́сли..., то... da то dan oldin pauza (vergul) bor: "...yésli búdyet vryémya | to ya pridú".
- пришёл бы /pri-SHOL bı/ — "ё" doim urg'uli va "o" bo'lib o'qiladi: "prishól", "prishél" emas. бы ergashib ketadi: "prishól-bı".
- в слу́чае /f SLU-cha-ye/ — "в" bu yerda jarangsiz "f" o'qiladi (keyingi "с" ta'sirida); urg'u -слу́- da: "fslúchaye".
- при усло́вии /pri us-LO-vi-i/ — urg'u -ло́- da; oxiri ikki "и": "usló-vi-i".
Uch oltin talaffuz qoidasi bugun: (1) бы hech qachon urg'u olmaydi — u har doim oldingi so'zga suyanadi: бы́ло бы "bíla-bı". (2) е́сли бы ni bitta oqim sifatida ayting: "yésli-bı". (3) то dan oldin doim pauza (vergul), chunki u yangi — natija — qismini boshlaydi. Mashq: Е́сли бы бы́ло вре́мя, то я бы пришёл "yésli-bı bíla vryémya | to ya-bı prishól".
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| е́сли | е́с-ли | agar (real shart) | Е́сли придёшь, позвони́. — Kelsang, qo'ng'iroq qil. |
| е́сли бы | е́с-ли бы | agar ... bo'lsa edi (noreal) | Е́сли бы знал, сказа́л бы. — Bilganimda, aytardim. |
| то | то | unda, u holda | Е́сли согла́сен, то начнём. — Rozi bo'lsang, unda boshlaymiz. |
| бу́дет | бу́-дет | bo'ladi (kelasi zamon) | Е́сли бу́дет вре́мя... — Vaqt bo'lsa... |
| в слу́чае е́сли | в слу́-ча-е е́с-ли | agar ... bo'lgan taqdirda | В слу́чае е́сли опозда́ешь... — Kechiksang... |
| в слу́чае | в слу́-ча-е | ... bo'lgan taqdirda (+ Р.) | В слу́чае дождя́. — Yomg'ir bo'lsa. |
| при усло́вии что | при ус-ло́-ви-и что | ... shartida | При усло́вии что заплатите. — To'lash shartida. |
| усло́вие | ус-ло́-ви-е | shart, sharoit | Гла́вное усло́вие. — Asosiy shart. |
| свобо́дный | сво-бо́д-ный | bo'sh, ozod | Е́сли бы был свобо́ден... — Bo'sh bo'lganimda... |
| кры́лья | кры́-лья | qanotlar | Е́сли бы бы́ли кры́лья... — Qanotim bo'lganida... |
| справля́ться | справ-ля́ть-ся | uddalamoq, eplamoq | Я бы не спра́вился. — Uddalay olmasdim. |
| переду́мать | пе-ре-ду́-мать | fikrini o'zgartirmoq | Е́сли переду́маешь, звони́. — O'ylab qolsang, qo'ng'iroq qil. |
| обяза́тельно | о-бя-за́-тель-но | albatta | То я обяза́тельно приду́. — Unda albatta kelaman. |
| перено́сится | пе-ре-но́-сит-ся | ko'chiriladi (sana) | Мероприя́тие перено́сится. — Tadbir ko'chiriladi. |
| догово́р | до-го-во́р | shartnoma, kelishuv | Подпишу́ догово́р. — Shartnomani imzolayman. |
| ина́че | и-на́-че | boshqacha, aks holda | Поступи́л бы ина́че. — Boshqacha ish tutardim. |
Yodlash qoidasi: ikki "blok" ni juftlab yodlang — REAL: Е́сли [kelasi], [kelasi] (бы yo'q); NOREAL: Е́сли бы [o'tgan], [o'tgan] бы (ikki бы). Bir "sinov" jumlani ikki turda ayting: Е́сли бу́дет вре́мя, приду́ Е́сли бы бы́ло вре́мя, пришёл бы. Bu ikki blok — bugungi darsning 80% ini qamraydi.
7. Dialog
— Слу́шай, е́сли за́втра бу́дет хоро́шая пого́да, пое́дем на о́зеро? — Eshit, ertaga ob-havo yaxshi bo'lsa, ko'lga boramizmi?
— С удово́льствием! Е́сли не бу́дет дождя́, я то́чно свобо́ден. — Bajonidil! Yomg'ir bo'lmasa, aniq bo'shman.
— Отли́чно. А е́сли пойдёт дождь, то придётся отложи́ть. — Zo'r. Agar yomg'ir yog'sa, unda kechiktirishga to'g'ri keladi.
— Согла́сен. Кста́ти, жаль, что Ма́ша не с на́ми. — Roziman. Aytgancha, achinarlisi, Masha biz bilan emas.
— Да. Е́сли бы она́ не уе́хала, она́ бы то́же пое́хала с на́ми. — Ha. Agar u ketmaganida, u ham biz bilan borardi.
— Точно. Е́сли бы я знал ра́ньше, я бы её предупреди́л. — Aniq. Oldinroq bilganimda, uni ogohlantirardim.
— Ла́дно. Возьмём пала́тку? Е́сли захо́чется, оста́немся на́ ночь. — Mayli. Chodir olamizmi? Xohlab qolsak, tunab qolamiz.
— Дава́й. При усло́вии что ты возьмёшь спа́льники. — Kelishdik. Uxlash qoplarini olishing sharti bilan.
— Договори́лись! Е́сли бы ещё Ма́ша была́, бы́ло бы идеа́льно. — Kelishdik! Masha ham bo'lganida, ideal bo'lardi.E'tibor bering: bu dialogda ikki tur yonma-yon. REAL shart (bo'lishi mumkin): е́сли бу́дет пого́да, е́сли пойдёт дождь, то..., при усло́вии что возьмёшь — hammasi kelajakka oid reja, бы yo'q, kelasi zamon. NOREAL shart (bo'lmagan, afsus): е́сли бы она́ не уе́хала, она́ бы пое́хала, е́сли бы я знал, я бы предупреди́л, е́сли бы Ма́ша была́, бы́ло бы идеа́льно — hammasida ikki бы va o'tgan shakl, chunki gap allaqachon bo'lmagan narsa haqida (Masha ketib bo'lgan).
8. Tipik xatolar + mini-mashq
Real shartda hozirgi zamon ishlatish (o'zbek/ingliz ta'sirida): Е́сли есть вре́мя, я приду́. Е́сли бу́дет вре́мя, я приду́. Sabab: kelajakka oid real shartda rus tili ikkala qismda ham kelasi zamon talab qiladi. O'zbekcha "vaqt bo'lsa" (go'yo hozirgi) — ruscha "вре́мя бу́дет" (kelasi). Bu — eng ko'p uchraydigan xato.
Noreal shartda ikkinchi бы ni tushirish: Е́сли бы я знал, я сказа́л пра́вду. Е́сли бы я знал, я сказа́л бы пра́вду. Sabab: noreal shartda бы ikkala qismda ham kerak — е́сли бы da (shart) va natija bo'lagida (сказа́л бы). Bittasi yetmasa — gap buziladi.
е́сли бы dan keyin kelasi zamon ishlatish: Е́сли бы бу́дет вре́мя, я бы пришёл. Е́сли бы бы́ло вре́мя, я бы пришёл. Sabab: noreal shart faqat o'tgan zamon shakli bilan yashaydi. бы + kelasi zamon (бу́дет) — mumkin emas. бы doim -л/-ла/-ло/-ли bilan.
то ni shart keyinda bo'lganda ishlatish: Я приду́, то е́сли бу́дет вре́мя. Я приду́, е́сли бу́дет вре́мя. (yoki: Е́сли бу́дет вре́мя, то я приду́.) Sabab: то faqat shart oldinda bo'lgan tartibda ishlaydi: Е́сли..., то.... Shart keyinda bo'lsa, то umuman ishlatilmaydi.
Ayol bo'la turib erkak shaklini ishlatish (noreal shartda): Е́сли бы я знал... (ayol aytyapti). Е́сли бы я зна́ла... Sabab: бы oldidagi fe'l o'tgan zamon shakli — u gapiruvchining jinsiga moslashadi: ayol зна́ла, пришла́, сде́лала.
Mini-mashq (og'zaki): quyidagi real shart gapini noreal shartga aylantiring (kelasi o'tgan shakl + ikki бы):
Е́сли бу́дет вре́мя, я приду́. Е́сли бы ... , я ... .
Va teskarisiga: Е́сли бы я знал, я сказа́л бы. real shartga (Е́сли ... , я ... .).
(Javoblar 11-bo'limda.)
9. Mashqlar
Mashq 1. е́сли (real) yoki е́сли бы (noreal) — mazmunga qarab tanlang:
___ за́втра бу́дет со́лнце, мы пойдём на пляж.
___ у меня́ бы́ли кры́лья, я бы лета́л.
___ ты позвони́шь, я всё расскажу́.
___ она́ зна́ла а́дрес, она́ бы пришла́.Mashq 2. Real shartni to'g'ri zamonda to'ldiring (kelasi zamon!):
Е́сли (быть) ___ вре́мя, я тебе́ (позвони́ть) ___ .
Е́сли (пойти́) ___ дождь, мы (оста́ться) ___ до́ма.
Е́сли ты (помо́чь) ___ , мы (зако́нчить) ___ бы́стро.Mashq 3. Noreal shartni to'ldiring — ikkala joyga бы va o'tgan shaklni qo'ying:
Е́сли ___ у меня́ ___ (быть) вре́мя, я ___ (прийти́) ___ .
Е́сли ___ я ___ (знать) пра́вду, я ___ (сказа́ть) ___ .
Е́сли ___ не дождь, мы ___ (гуля́ть) ___ в па́рке.Mashq 4. Real shartni noreal shartga aylantiring (kelasi o'tgan + ikki бы):
Е́сли бу́дет вре́мя, я приду́. ___
Е́сли ты помо́жешь, я спра́влюсь. ___
Е́сли бу́дет дождь, мы оста́немся. ___Mashq 5. то ni to'g'ri joyga qo'ying (faqat mumkin bo'lgan joyga):
Е́сли ты согла́сен, ___ начнём сейча́с.
Я приду́, ___ е́сли бу́дет вре́мя.
Е́сли бы я знал, ___ поступи́л бы ина́че.Mashq 6. Xatoni toping va to'g'rilang:
Е́сли есть вре́мя, я приду́.
Е́сли бы я знал, я сказа́л пра́вду.
Е́сли бы бу́дет вре́мя, я бы пришёл.
Я приду́, то е́сли позовёшь.Mashq 7. Savolga to'liq javob bering (ruschada, real yoki noreal — savolga qarab):
Что ты сде́лаешь, е́сли бу́дет хоро́шая пого́да? (— sayrga chiqaman)
Что бы ты сде́лал, е́сли бы у тебя́ бы́ло мно́го де́нег? (— uy sotib olardim)
Ты пойдёшь на встре́чу? (— ha, agar vaqt bo'lsa)10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
Real noreal mashqi: Wisar AIdan 6 ta real shart gapini bersin (Е́сли бу́дет..., я ...), siz har birini noreal ga aylantiring (Е́сли бы бы́ло..., я бы ...) — ikki бы va o'tgan shaklni tekshiring. Keyin teskarisini: AI 6 ta noreal gap bersin, siz ularni real ga o'giring. AI zamon va бы ni tekshirsin.
Kelasi zamon tuzog'i: AIdan o'zbekcha 8 ta "agar ...sa, ...man" gapini bersin (masalan Agar vaqt bo'lsa, kelaman), siz ularni ruschaga o'giring — har safar ikkala qismda ham kelasi zamon ishlatilganini tekshiring (Е́сли бу́дет вре́мя, я приду́). Bu — eng ko'p xato manbai, AI sizni to'g'rilashini so'rang.
"Agar boshqacha bo'lganida..." mashqi: AIdan 5 ta hayotiy vaziyat bersin (masalan Ты опозда́л на по́езд), siz har birini noreal shart bilan "afsus" tarzida izohlang: Е́сли бы я вы́шел ра́ньше, я бы не опозда́л. Keyin AIdan sizga savol bersin: Что бы ты сде́лал, е́сли бы...? — siz to'liq javob bering, ikki бы borligini tekshiring.
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim): Е́сли бы бы́ло вре́мя, я пришёл бы (yoki: я бы пришёл). / Е́сли я узна́ю (yoki: бу́ду знать), я скажу́.
Mashq 1: Е́сли за́втра бу́дет со́лнце, мы пойдём на пляж (real); Е́сли бы у меня́ бы́ли кры́лья, я бы лета́л (noreal); Е́сли ты позвони́шь, я всё расскажу́ (real); Е́сли бы она́ зна́ла а́дрес, она́ бы пришла́ (noreal).
Mashq 2: Е́сли бу́дет вре́мя, я тебе́ позвоню́; Е́сли пойдёт дождь, мы оста́немся до́ма; Е́сли ты помо́жешь, мы зако́нчим бы́стро. (Barchasida — kelasi zamon!)
Mashq 3: Е́сли бы у меня́ бы́ло вре́мя, я пришёл бы (yoki: я бы пришёл); Е́сли бы я знал пра́вду, я сказа́л бы (yoki: я бы сказа́л); Е́сли бы не дождь, мы гуля́ли бы (yoki: мы бы гуля́ли) в па́рке.
Mashq 4: Е́сли бы бы́ло вре́мя, я бы пришёл; Е́сли бы ты помо́г, я бы спра́вился; Е́сли бы был дождь, мы бы оста́лись.
Mashq 5: Е́сли ты согла́сен, то начнём сейча́с (to mumkin — shart oldinda); Я приду́, е́сли бу́дет вре́мя (to YO'Q — shart keyinda); Е́сли бы я знал, то поступи́л бы ина́че (to mumkin — shart oldinda).
Mashq 6: Е́сли бу́дет вре́мя, я приду́ (real kelasi zamon, есть emas); Е́сли бы я знал, я сказа́л бы пра́вду (natija qismida ham бы kerak); Е́сли бы бы́ло вре́мя, я бы пришёл (noreal o'tgan shakl, бу́дет emas); Я приду́, е́сли позовёшь (to olib tashlanadi — shart keyinda).
Mashq 7 (namuna javoblar): — Е́сли бу́дет хоро́шая пого́да, я пойду́ гуля́ть. / — Е́сли бы у меня́ бы́ло мно́го де́нег, я бы купи́л дом. / — Да, приду́, е́сли бу́дет вре́мя.
12. Xulosa va keyingi dars
- Shart ergash gaplari (усло́вные прида́точные) «При како́м усло́вии?» ("Qanday shartda?") savoliga javob beradi va ikki turga bo'linadi.
- REAL shart — е́сли (бы YO'Q): bajarilishi mumkin, hali noma'lum. Kelajakka oid bo'lsa — ikkala qismda ham kelasi zamon (Е́сли бу́дет вре́мя, я приду́); umumiy haqiqat bo'lsa — hozirgi zamon (Е́сли хо́чешь, звони́). O'zbekcha: "-sa, -aman".
- NOREAL / FARAZIY shart — е́сли бы: bajarilmagan, imkonsiz, faraz/afsus. Formula: Е́сли бы [o'tgan shakl], [o'tgan shakl] бы — бы ikki marta, ikkala fe'l o'tgan shaklda. O'zbekcha: "-sa edi / -ganida, -ardim".
- Chegara — бы: е́сли (бы yo'q) = real; е́сли бы = noreal. Tekshirish: o'zbekchaga o'girib, "-sa/-aman" (real) yoki "-ganida/-ardim" (noreal) ni tanlang.
- ТО: shart oldinda kelganda natijani ochadi (Е́сли..., то... — "Agar..., unda..."); shart keyinda bo'lsa — ishlatilmaydi.
- Rasmiy variantlar: в слу́чае е́сли, в слу́чае + Р., при усло́вии что — hujjatli, kelishuv tilida real shartni bildiradi.
Keyingi dars — B1 — 19-dars: Payt ergash gaplar (времённы́е прида́точные) — когда́, пока́, как то́лько, по́сле того́ как, пе́ред тем как. Bugun siz qanday shartda? savoliga javob bergan gaplarni qurdingiz. Keyingi darsda qachon? («когда́?») savoliga javob beradigan payt ergash gaplarini o'rganamiz — когда́ (qachonki), пока́ (...guncha / ...ekan), как то́лько (...bilanoq), по́сле того́ как (...gandan keyin), пе́ред тем как (...dan oldin). Bugungi е́сли + kelasi zamon qoidasi (payt gaplarida ham kelasi zamon: Когда́ придёшь, позвони́) u yerda bevosita davom etadi, va vergul mantiqimiz bir xil ishlaydi.
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!