B1 — 19-dars: Payt ergash gaplar (вре́менные прида́точные) — когда́, пока́, пока́ не, как то́лько, по́сле того́ как, до того́ как, перед тем как, с тех пор как
B1 — O'RTA · 19-dars
1. Dars nomi va maqsad
A2 darajada (24-dars) siz payt bog'lovchisi bilan ilk bor tanishdingiz — когда́ (qachonki, ...ganda). O'shanda bitta narsani mustahkam o'rgandingiz: когда́ ikki voqeaning vaqt bo'yicha aloqasini bog'laydi va uning oldida (yoki, ergash gap oldinda bo'lsa, ikki qism orasida) doim vergul turadi. Bu — poydevor. Lekin real rus tilida vaqt munosabati faqat "qachonki" bilan chegaralanmaydi. Bir voqea ikkinchisidan oldin bo'ldimi, keyin bo'ldimi, ayni o'sha paytda bo'ldimi, ikkinchisi boshlanishi bilanoq bo'ldimi, yoki ikkinchisi kelgunicha davom etdimi — bularning har biri uchun rus tilida alohida bog'lovchi bor.
Solishtiring — bir sahna, oltita xil vaqt munosabati:
Когда́ он пришёл, мы у́жинали. — U kelganda, biz kechki ovqat yeyayotgan edik. (ayni payt)
Пока́ он спал, я рабо́тал. — U uxlagancha, men ishladim. (parallel davomiylik)
Как то́лько он пришёл, мы се́ли за стол. — U kelishi bilanoq, dasturxonga o'tirdik. (darrov keyin)
По́сле того́ как он пришёл, ста́ло ве́село. — U kelgandan keyin, xushchaqchaq bo'ldi. (keyin)
Пе́ред тем как уйти́, он попроща́лся. — Ketishdan oldin, u xayrlashdi. (oldin)
С тех пор как он прие́хал, всё измени́лось. — U kelganidan beri, hammasi o'zgardi. (boshlanish nuqtasi)Ko'ryapsizmi? A2 dagi bitta когда́ endi butun bir oila bo'lib ochilyapti. Bu dars oxirida siz:
- yettita payt bog'lovchisini vaqt munosabatiga qarab (oldin / keyin / ayni payt / boshlanishi bilan / gacha / beri) to'g'ri tanlaysiz;
- payt gaplarida aspekt (несов сов) qanday ma'no o'zgartirishini his qilasiz — Когда́ я чита́л (jarayon) Когда́ я прочита́л (tugagach);
- пока́ va пока́ не orasidagi nozik lekin muhim farqni ajratasiz;
- payt ergash gaplarini ravishdosh bilan ixcham qilishni (14–15-darslarga bog'lab) qayta mashq qilasiz;
- barcha payt gaplarida vergulni to'g'ri joyga qo'yasiz.
2. Avvalgi darajadan takror (когда́ — A2)
A2 da o'rgangan asosni bir daqiqada tiklaymiz — bugungi hamma narsa shuning ustiga quriladi.
когда́ = o'zbekcha "qachonki / ...ganda". U ikki voqeaning vaqt aloqasini bog'laydi va gapning boshiga ham, o'rtasiga ham (ya'ni sabab keyinda) qo'yila oladi:
Когда́ [VOQEA-1], [VOQEA-2] payt gap oldinda
Когда́ я пришёл, он спал.
Men kelganimda, u uxlar edi.
[VOQEA-2], когда́ [VOQEA-1] payt gap keyinda (bu ham mumkin)
Позвони́ мне, когда́ придёшь домо́й.
Uyga kelganingda, menga qo'ng'iroq qil.| Bog'lovchi | O'zbekcha | Vazifa | Vergul |
|---|---|---|---|
| когда́ | qachonki, ...ganda | payt (eng keng) | doim (oldida yoki orasida) |
когда́ ikki vazifada: когда́ — ham savol so'zi ("qachon?"), ham bog'lovchi ("qachonki"). Savol: Когда́ ты придёшь? (Qachon kelasan?). Bog'lovchi: Позвони́, когда́ придёшь (Kelganingda qo'ng'iroq qil). Ikkinchisida savol yo'q — u ikki gapni bog'laydi. Bugun biz aynan bog'lovchi когда́ ni chuqurlashtiramiz va uning yoniga oltita "qarindoshini" qo'shamiz.
Va A2 dan bir oltin qoida — u bugun ham istisnosiz amal qiladi: rus tilida ergash gap doim vergul bilan ajratiladi. Ko'p so'zli payt bog'lovchilarida (по́сле того́ как, пе́ред тем как, с тех пор как) bu qoida yangi bir nozik holatni oladi — buni 3.8-bo'limda ko'ramiz.
3. Asosiy tushuntirish
3.1. Umumiy manzara — yettita bog'lovchi, uchta vaqt guruhi
Payt bog'lovchilarini yodlashning eng oson yo'li — ularni vaqt munosabatiga qarab uch guruhga ajratish:
1-GURUH — AYNI PAYT / PARALLEL (ikki voqea birga yoki bir-birining ichida)
когда́ — qachonki, ...ganda (eng keng, universal)
пока́ — ...gancha, ...ayotganda (ikkinchisi davom etar ekan)
2-GURUH — KETMA-KET (biri boshqasidan oldin yoki keyin)
как то́лько — ...ishi bilanoq (darrov keyin)
по́сле того́ как — ...gandan keyin
до того́ как — ...dan oldin (rasmiyroq)
пе́ред тем как — ...(ish)dan oldin, sal oldin (og'zaki, tabiiy)
3-GURUH — CHEGARA / NUQTA (harakatning chegarasi yoki boshlanishi)
пока́ не — ...guncha (chegaraga qadar)
с тех пор как — ...dan beri (boshlanish nuqtasidan buyon)Endi har birini alohida, chuqur ochamiz.
3.2. когда́ — universal "qachonki" + ASPEKT o'yini
когда́ = "qachonki / ...ganda" — payt bog'lovchilarining eng keng, neytral vakili. Lekin B1 darajasida uning eng muhim yangiligi — aspekt (несов сов) bilan ma'no o'zgarishidir. Bir xil когда́, ikki xil vaqt manzarasi:
A) НЕСОВ (tugallanmagan) — jarayon, davomiylik, "o'sha payt ichida":
Когда́ я чита́л кни́гу, зазвони́л телефо́н.
Men kitob o'qiyotganimda, telefon jiringladi.
(o'qish — DAVOM etayotgan fon; jiringlash — uning ichida sodir bo'ldi)B) СОВ (tugallangan) — tugagach, natijadan keyin, "keyin":
Когда́ я прочита́л кни́гу, я лёг спать.
Men kitobni o'qib bo'lgach, uxlashga yotdim.
(avval o'qish TUGADI, keyin yotish boshlandi — ketma-ket)Farqni his qiling. Когда́ чита́л — o'qish davom etar ekan (fon-jarayon). Когда́ прочита́л — o'qish tugadi, keyin ikkinchisi. Bu — o'zbekchada "o'qiyotganimda" "o'qib bo'lgach" farqiga to'g'ri keladi.
Когда́ мы гуля́ли, начался́ дождь. — Sayr qilib yurganimizda, yomg'ir boshlandi. (несов, fon)
Когда́ мы погуля́ли, мы верну́лись домо́й. — Sayr qilib bo'lgach, uyga qaytdik. (сов, keyin)
Когда́ он говори́л, все слу́шали. — U gapirar ekan, hamma tinglardi. (несов, parallel)
Когда́ он сказа́л э́то, все замолча́ли. — U buni aytgach, hamma jim bo'ldi. (сов, keyin)Aspekt — payt gaplarining kaliti: o'zingizga savol bering — "Ikki voqea bir vaqtda ketyaptimi, biri ikkinchisining foni bo'lyaptimi ( несов, чита́л)? Yoki biri tugab, keyin ikkinchisi boshlanyaptimi ( сов, прочита́л)?" Bu savol когда́ dagina emas, barcha payt bog'lovchilarida ishlaydi.
3.3. пока́ — "...gancha", ikki jarayon parallel
пока́ = o'zbekcha "...gancha / ...ayotganda / to'... ekan". Uning o'zagi — ikki davomli (несов) harakat ayni bir vaqtda parallel ketishi. Odatda ikkala fe'l ham несов bo'ladi:
Пока́ [DAVOM ETAYOTGAN VOQEA], [PARALLEL VOQEA]
Пока́ ты спал, я рабо́тал.
Sen uxlagancha, men ishladim.
(ikkalasi ham davom etdi — bir davr ichida yonma-yon)Пока́ мама́ гото́вила, де́ти игра́ли. — Onam ovqat tayyorlagancha, bolalar o'ynadi.
Пока́ идёт дождь, посиди́м до́ма. — Yomg'ir yog'ayotganda, uyda o'tiraylik.
Пока́ есть вре́мя, дава́й повтори́м уро́к. — Vaqt bor ekan, darsni takrorlaylik.
Куй желе́зо, пока́ горячо́. — Temirni qizigancha bos. (maqol: payti kelganda ish qil.)когда́ пока́ nozik farqi: когда́ — ko'proq nuqta yoki umumiy payt ("...ganda"). пока́ esa — butun bir davr davomida, "shu jarayon davom etar ekan" degan urg'u beradi. Solishtiring: Когда́ он спал, я вы́шел (u uxlaganda — bir nuqtada — chiqib ketdim) Пока́ он спал, я убра́лся в ко́мнате (u uxlagan butun davr mobaynida xonani yig'ishtirdim). пока́ — davomiylik, cho'zilgan jarayon.
3.4. пока́ не — "...guncha", chegaraga qadar
пока́ не = o'zbekcha "...guncha". DIQQAT: bu пока́ ning oddiy inkori EMAS — bu alohida ma'no: harakat ma'lum chegaraga yetguncha davom etadi. O'zbekcha "guncha" bilan aniq mos keladi. Bosh gapdagi harakat davom etadi, пока́ не dagi voqea esa uning tugash chegarasini ko'rsatadi:
[DAVOM ETADI], пока́ не [CHEGARA-VOQEA]
Жди меня́, пока́ не приду́.
Meni kut, (men) kelgunimcha.
(kutish davom etadi — chegara: men kelaman)Diqqat: bu yerdagi не o'zbekchaga "emas" deb tarjima QILINMAYDI. Пока́ не приду́ = "kelgunimcha", "kelmagunimcha" emas ma'nosida emas. Bu — rus tilining o'ziga xos qurilmasi. Odatda пока́ не dan keyin сов fe'l keladi (chunki chegara — tugallangan nuqta):
Жди, пока́ не приду́. — Kelgunimcha kut.
Не выходи́, пока́ не ко́нчится дождь. — Yomg'ir tugaguncha chiqma.
Я бу́ду звони́ть, пока́ ты не отве́тишь. — Sen javob berguningcha qo'ng'iroq qilaveraman.
Он рабо́тал, пока́ не сде́лал всё. — U hammasini bajarguncha ishladi.
Вари́ суп, пока́ карто́шка не ста́нет мя́гкой. — Kartoshka yumshaguncha sho'rvani pishir.пока́ пока́ не — eng muhim juftlik: пока́ («не» siz) — ikki jarayon parallel ketadi ("...gancha", ayni vaqtda): Пока́ он спал, я рабо́тал. пока́ не — bosh harakat chegaraga yetguncha davom etadi ("...guncha"): Рабо́тал, пока́ не устал (charchaguncha ishladi). Birinchisi — parallellik, ikkinchisi — chegara. Buni almashtirib yuborish ma'noni buzadi.
3.5. как то́лько — "...ishi bilanoq", darrov keyin
как то́лько = o'zbekcha "...(ish)i bilanoq / ...ishi bilan / ...gan zahoti". Ma'nosi: bir voqea tugashi bilan darrov, kechiktirmay ikkinchisi boshlanadi. Ikki voqea deyarli yopishib turadi:
Как то́лько [VOQEA-1], [DARROV VOQEA-2]
Как то́лько приду́, позвоню́.
(Men) kelishim bilanoq, qo'ng'iroq qilaman.Как то́лько прозвене́л звоно́к, ученики́ вы́бежали. — Qo'ng'iroq chalinishi bilanoq, o'quvchilar chiqib ketdi.
Как то́лько уви́жу его́, переда́м приве́т. — Uni ko'rishim bilanoq, salom aytaman.
Позвони́ мне, как то́лько бу́дешь гото́в. — Tayyor bo'lishing bilanoq menga qo'ng'iroq qil.
Как то́лько наступа́ет весна́, всё зеленее́т. — Bahor kelishi bilanoq, hamma yer ko'karadi.когда́ как то́лько farqi: ikkalasi ham "keyin" bo'lishi mumkin, lekin как то́лько darrov-lik, tezkorlik urg'usini qo'shadi. Когда́ придёшь, позвони́ (kelganingda qo'ng'iroq qil — istalgan payt) Как то́лько придёшь, позвони́ (kelishing bilanoq — darrov, kechiktirmay). Agar "zudlik bilan, o'sha zahoti" ma'nosi kerak bo'lsa — как то́лько ni tanlang.
3.6. по́сле того́ как — "...gandan keyin"
по́сле того́ как = o'zbekcha "...gandan keyin / ...gach". Aniq va tushunarli: voqea-1 tugaydi, so'ng voqea-2 boshlanadi. как то́лько dan farqi — bu yerda darrov-lik shart emas, shunchaki "keyin" degani. Odatda ergash gapda сов fe'l:
По́сле того́ как [VOQEA-1], [KEYIN VOQEA-2]
По́сле того́ как он ушёл, ста́ло ти́хо.
U ketgandan keyin, jimlik cho'kdi.По́сле того́ как мы поу́жинали, мы посмотре́ли фильм. — Kechki ovqatdan keyin, kino ko'rdik.
По́сле того́ как ко́нчился дождь, вы́шло со́лнце. — Yomg'ir tugagandan keyin, quyosh chiqdi.
По́сле того́ как он око́нчил университе́т, он уе́хал. — Universitetni tugatgandan keyin, u ketib qoldi.Ravishdoshga bog'lanish (14-dars!): по́сле того́ как + сов gap, agar ikki qism egasi bir xil bo'lsa, sov ravishdosh bilan ixcham qilinadi: По́сле того́ как я прочита́л кни́гу, я лёг спать Прочита́в кни́гу, я лёг спать. Bu — kitobiy, yozma uslub belgisi. Egalar har xil bo'lsa (По́сле того́ как он ушёл, ста́ло ти́хо — "u ketdi" "jimlik cho'kdi") almashtirib bo'lmaydi, ergash gap qoladi. Buni 3.9-bo'limda batafsil ko'ramiz.
3.7. до того́ как / пе́ред тем как — "...dan oldin"
Bu ikkisi — oldinlik bog'lovchilari: voqea-2 voqea-1 dan oldin sodir bo'ladi.
A) до того́ как = "...dan oldin / ...gunga qadar" — rasmiyroq, kitobiy, ikki voqea orasida vaqt masofasi bo'lishi mumkin:
До того́ как он стал арти́стом, он рабо́тал учи́телем.
Aktyor bo'lishidan oldin, u o'qituvchi bo'lib ishlagan.B) пе́ред тем как = "...(ish)dan (sal) oldin / ...dan avval" — tabiiyroq, og'zaki, ko'pincha darrov oldin (kichik vaqt oralig'i). Agar bosh gap va ergash gap egasi bir xil bo'lsa, пе́ред тем как dan keyin ko'pincha infinitiv keladi:
Пе́ред тем как [infinitiv], [ASOSIY VOQEA]
Пе́ред тем как уйти́, вы́ключи свет.
Ketishdan oldin, chiroqni o'chir.Пе́ред тем как лечь спать, я чита́ю кни́гу. — Uxlashdan oldin, kitob o'qiyman.
Пе́ред тем как отве́тить, поду́май. — Javob berishdan oldin, o'yla.
До того́ как появи́лся интерне́т, лю́ди писа́ли пи́сьма. — Internet paydo bo'lishidan oldin, odamlar xat yozardi.
Помо́й ру́ки пе́ред тем как есть. — Ovqatdan oldin qo'lingni yuv.до того́ как пе́ред тем как: ma'no juda yaqin ("...dan oldin"), farqi nozik. до того́ как — kengroq masofa, rasmiyroq, ko'pincha "u davrga qadar" (до того́ как он роди́лся — u tug'ilishidan oldin). пе́ред тем как — sal oldin, darrov oldingi harakat, og'zaki (пе́ред тем как выйти — chiqishdan sal oldin). Og'zaki nutqda ikkinchisi ko'proq eshitiladi. Ikkalasida ham, egalar bir xil bo'lsa, infinitiv qulay: пе́ред тем как уйти́, до того́ как уйти́.
3.8. с тех пор как — "...dan beri"
с тех пор как = o'zbekcha "...dan beri / ...ganidan buyon". U boshlanish nuqtasini ko'rsatadi: biror voqeadan boshlab, hozirga (yoki keyingi paytga) qadar davom etgan holatni bildiradi:
С тех пор как [BOSHLANISH-VOQEA], [SHUNDAN BERI HOLAT]
С тех пор как он прие́хал, всё измени́лось.
U kelganidan beri, hammasi o'zgardi.С тех пор как я начал бе́гать, я чу́вствую себя́ лу́чше. — Yugurishni boshlaganimdan beri, o'zimni yaxshiroq his qilaman.
С тех пор как мы познако́мились, прошло́ два го́да. — Tanishganimizdan beri, ikki yil o'tdi.
С тех пор как закры́ли заво́д, го́род опусте́л. — Zavod yopilganidan beri, shahar bo'shab qoldi.Boshlanish nuqtasi: с тех пор как — voqealar tasmasidagi bir nuqtani belgilaydi va "o'shandan buyon" degan davomiylikni ochadi. O'zbekcha "-dan beri" bilan bir xil ishlaydi. Predlog varianti ham bor: с + Р. kelishigi (ot bilan): с де́тства (bolalikdan beri), с утра́ (ertalabdan beri), с про́шлого го́да (o'tgan yildan beri) — bu soddaroq, ot bilan. Butun gap bo'lsa с тех пор как + gap.
3.9. Payt gapini ravishdoshga almashtirish (14–15-darslarga ko'prik)
14-darsda o'rgangan sov ravishdosh payt ergash gaplarini ixcham qilishning eng kuchli vositasi edi. Buni bugun payt bog'lovchilari bilan qaytadan bog'laymiz.
a) по́сле того́ как / когда́ (…tugagach) сов ravishdosh:
По́сле того́ как я прочита́л письмо́, я позвони́л ей.
(bir ega: я = я)
Прочита́в письмо́, я позвони́л ей. (Xatni o'qib bo'lgach, unga qo'ng'iroq qildim.)b) когда́ (…ayotib, bir vaqtda) несов ravishdosh (13-dars):
Когда́ я шёл домо́й, я встре́тил дру́га.
Идя́ домо́й, я встре́тил дру́га. (Uyga ketayotib, do'stimni uchratdim.)c) пе́ред тем как + infinitiv — bu allaqachon ixcham shakl; agar egalar bir xil bo'lsa, ergash gap o'rniga to'g'ridan-to'g'ri infinitiv ishlatiladi: Пе́ред тем как уйти́…
Almashtirish sharti — BIR EGA (14-darsdan). Payt gapini ravishdoshga aylantirish faqat ergash gap va bosh gap egasi bir xil bo'lgandagina mumkin.
- Когда́ я прочита́л, я позвони́л. Прочита́в, я позвони́л. (egalar bir xil — я).
- Когда́ я прочита́л, сестра́ позвони́ла. — egalar har xil (я ≠ сестра́), ravishdosh mumkin emas. Когда́ / по́сле того́ как bilan qoldiring.
3.10. Barcha payt bog'lovchilari — jamlangan jadval
| Bog'lovchi | O'zbekcha | Vaqt munosabati | Odatiy aspekt | Namuna |
|---|---|---|---|---|
| когда́ | ...ganda, qachonki | ayni payt / keyin | несов yoki сов | Когда́ пришёл, все спа́ли. |
| пока́ | ...gancha | parallel davomiylik | несов + несов | Пока́ спал, я рабо́тал. |
| пока́ не | ...guncha | chegaraga qadar | сов | Жди, пока́ не приду́. |
| как то́лько | ...ishi bilanoq | darrov keyin | сов | Как то́лько приду́, позвоню́. |
| по́сле того́ как | ...gandan keyin | keyin | сов | По́сле того́ как ушёл, ста́ло ти́хо. |
| до того́ как | ...dan oldin | oldin (rasmiy) | сов / infinitiv | До того́ как стал арти́стом… |
| пе́ред тем как | ...(ish)dan oldin | sal oldin (og'zaki) | infinitiv | Пе́ред тем как уйти́, вы́ключи свет. |
| с тех пор как | ...dan beri | boshlanish nuqtasi | сов | С тех пор как прие́хал, всё измени́лось. |
4. Misollar (ruscha + o'zbekcha tarjima)
когда́ (aspekt farqi bilan):
Когда́ я гото́вил у́жин, зазвони́л телефо́н. — Kechki ovqat tayyorlayotganimda, telefon jiringladi. (несов, fon)
Когда́ я пригото́вил у́жин, я позва́л семью́. — Kechki ovqatni tayyorlab bo'lgach, oilamni chaqirdim. (сов, keyin)
Когда́ мне бы́ло де́сять лет, мы жи́ли в Каза́ни. — Men o'n yoshda bo'lganimda, Qozonda yashardik.пока́ (parallel):
Пока́ я учи́лся, роди́тели помога́ли мне. — Men o'qigancha, ota-onam menga yordam berdi.
Пока́ мы разгова́ривали, стемне́ло. — Biz gaplashgancha, qorong'i tushdi.
Пока́ есть си́лы, на́до де́йствовать. — Kuch bor ekan, harakat qilish kerak.пока́ не (chegara):
Мы шли, пока́ не уста́ли. — Charchaguncha yurdik.
Не открыва́й дверь, пока́ я не скажу́. — Men aytmagunimcha eshikni ochma.
Он объясня́л, пока́ все не по́няли. — Hamma tushunguncha u tushuntirdi.как то́лько (darrov keyin):
Как то́лько разда́лся звоно́к, я снял тру́бку. — Qo'ng'iroq bo'lishi bilanoq, go'shakni oldim.
Как то́лько потепле́ет, пое́дем на да́чу. — Havo isishi bilanoq, dachaga boramiz.
Пиши́ мне, как то́лько прие́дешь. — Kelishing bilanoq menga yoz.по́сле того́ как / до того́ как / пе́ред тем как (keyin / oldin):
По́сле того́ как го́сти ушли́, мы убра́ли со стола́. — Mehmonlar ketgandan keyin, dasturxonni yig'dik.
До того́ как перее́хать в го́род, они́ жи́ли в селе́. — Shaharga ko'chishdan oldin, ular qishloqda yashagan.
Пе́ред тем как нача́ть уро́к, откро́йте тетра́ди. — Darsni boshlashdan oldin, daftaringizni oching.с тех пор как (dan beri):
С тех пор как я бро́сил кури́ть, я ста́л здорове́е. — Chekishni tashlaganimdan beri, sog'lomlashdim.
С тех пор как откры́ли метро́, добира́ться ста́ло ле́гче. — Metro ochilganidan beri, yetib borish osonlashdi.E'tibor bering: har bir misolda bog'lovchi vaqt munosabatini aniq belgilaydi. Bir sahnani (masalan "u keldi — biz o'tirdik") turli bog'lovchilar bilan aytish mumkin, lekin ma'no o'zgaradi: когда́ (kelganda), как то́лько (kelishi bilanoq), по́сле того́ как (kelgandan keyin). Bog'lovchi — voqealar orasidagi vaqt masofasini ko'rsatadi.
5. Talaffuz bo'limi
- когда́ /kag-DA/ — urg'u oxirda; urg'usiz "о" "a": "kagdá", "kogda" emas. "г" "g" (bu yerda oddiy g).
- пока́ /pa-KA/ — urg'u oxirda; urg'usiz "о" "a": "paká". (Aytgancha, пока́ alohida "xayr" ma'nosini ham beradi — og'zaki xayrlashuv.)
- пока́ не /pa-KA nye/ — не urg'usiz, yengil "nye": "paká-nye".
- как то́лько /kak TOL-ka/ — urg'u то́ль da; oxirgi "о" "a": "kak-tólka". "ль" — yumshoq "l".
- по́сле того́ как /POS-lye ta-VO kak/ — DIQQAT: того́ dagi "г" "v" o'qiladi (rus tilidagi -ого/-его qoidasi!): "tavó", "togo" emas. Butun: "póslye-tavó-kak".
- до того́ как /da ta-VO kak/ — boshdagi "о" "a", того́ da yana "г" "v": "da-tavó-kak".
- пе́ред тем как /PYE-ryet tyem kak/ — urg'u boshda пе́ da; "д" oxirida jarangsizlashadi "t": "pyéryet-tyem-kak".
- с тех пор как /s tyekh POR kak/ — urg'u пор da; "х" — bo'g'iz tovushi (kh): "s-tyekh-pór-kak".
Ikki oltin talaffuz qoidasi bugun: (1) того́ ichidagi "г" har doim "v" o'qiladi — по́сле того́, до того́ "...tavó...". Bu rus tilining eng muhim talaffuz qoidalaridan. (2) Urg'usiz "о" barcha bu bog'lovchilarda "a" ga aylanadi: когда́ "kagdá", пока́ "paká". Sekin bo'g'inlab mashq qiling: по́сле того́ как "pós-lye-ta-vó-kak".
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| когда́ | ког-да́ | ...ganda, qachonki | Когда́ пришёл, все спа́ли. — Kelganida, hamma uxlar edi. |
| пока́ | по-ка́ | ...gancha | Пока́ ты спал, я рабо́тал. — Sen uxlagancha, men ishladim. |
| пока́ не | по-ка́ не | ...guncha | Жди, пока́ не приду́. — Kelgunimcha kut. |
| как то́лько | как то́ль-ко | ...ishi bilanoq | Как то́лько приду́, позвоню́. — Kelishim bilanoq, qo'ng'iroq qilaman. |
| по́сле того́ как | по́с-ле то-го́ как | ...gandan keyin | По́сле того́ как ушёл, ста́ло ти́хо. — Ketgandan keyin, jimlik cho'kdi. |
| до того́ как | до то-го́ как | ...dan oldin (rasmiy) | До того́ как стал арти́стом… — Aktyor bo'lishidan oldin… |
| пе́ред тем как | пе́-ред тем как | ...(ish)dan oldin | Пе́ред тем как уйти́, вы́ключи свет. — Ketishdan oldin, chiroqni o'chir. |
| с тех пор как | с тех пор как | ...dan beri | С тех пор как прие́хал, всё измени́лось. — Kelganidan beri, hammasi o'zgardi. |
| наступа́ть | на-сту-па́ть | kelmoq (fasl/payt haqida) | Наступа́ет весна́. — Bahor keladi. |
| стемне́ть | стем-не́ть | qorong'i tushmoq | Стемне́ло. — Qorong'i tushdi. |
| потепле́ть | по-теп-ле́ть | isib ketmoq (havo) | Как то́лько потепле́ет… — Havo isishi bilanoq… |
| разда́ться | раз-да́ть-ся | (ovoz) yangramoq | Разда́лся звоно́к. — Qo'ng'iroq yangradi. |
| око́нчить | о-ко́н-чить | (o'qishni) tugatmoq | Он око́нчил университе́т. — U universitetni tugatdi. |
| перее́хать | пе-ре-е́-хать | ko'chib o'tmoq | Перее́хать в го́род. — Shaharga ko'chmoq. |
| измени́ться | из-ме-ни́ть-ся | o'zgarmoq | Всё измени́лось. — Hammasi o'zgardi. |
| убра́ть | у-бра́ть | yig'ishtirmoq | Убра́ли со стола́. — Dasturxonni yig'dik. |
Yodlash qoidasi: payt bog'lovchilarini vaqt o'qiga qarab yodlang — bir voqeaga nisbatan: OLDIN (до того́ как, пе́ред тем как), AYNI PAYT (когда́, пока́), KEYIN (как то́лько, по́сле того́ как), CHEGARA (пока́ не), BOSHIDAN BERI (с тех пор как). Va aspektni juftlang: пока́ несов (parallel), пока́ не / как то́лько / по́сле того́ как сов (nuqta/keyin).
7. Dialog
— Приве́т! Дава́й встре́тимся сего́дня ве́чером? — Salom! Bugun kechqurun uchrashaylikmi?
— Дава́й. Но снача́ла мне на́до порабо́тать. — Kel. Lekin avval biroz ishlashim kerak.
Как то́лько зако́нчу отчёт, я тебе́ напишу́. Hisobotni tugatishim bilanoq, senga yozaman.
— Хорошо́. А пока́ ты рабо́таешь, я схожу́ в магази́н. — Yaxshi. Sen ishlagancha, men do'konga boraman.
— Отли́чно. Кста́ти, помни́шь Са́шу? — Zo'r. Aytgancha, Sashani eslaysanmi?
— Коне́чно. А что? — Albatta. Nima bo'libdi?
— С тех пор как он перее́хал в Москву́, мы почти́ — U Moskvaga ko'chib ketganidan beri, biz deyarli
не ви́делись. ko'rishmadik.
— Да, вре́мя лети́т. Когда́ мы учи́лись вме́сте, — Ha, vaqt uchib ketyapti. Birga o'qiganimizda,
мы встреча́лись ка́ждый день. har kuni ko'rishardik.
— То́чно. Дава́й позовём и его́, по́сле того́ как — Aynan. Uni ham chaqiraylik, sen ishingni
ты доде́лаешь свои́ дела́. tugatgandan keyin.
— Согла́сен. Пе́ред тем как позвони́ть ему́, — Roziman. Unga qo'ng'iroq qilishdan oldin,
я прове́рю, свобо́ден ли он ве́чером. kechqurun bo'shmi-yo'qmi tekshiraman.
— Дого́ворились! Жди, пока́ я не вы́йду из до́ма, — Kelishdik! Men uydan chiqquncha kut,
и я тебе́ позвоню́. keyin senga qo'ng'iroq qilaman.E'tibor bering: bir dialogda oltita payt bog'lovchisi ishlatildi va har biri o'z vaqt munosabatida: как то́лько (darrov keyin: tugatishim bilanoq), пока́ (parallel: ishlagancha), с тех пор как (boshidan beri: ko'chganidan beri), когда́ (ayni payt: o'qiganimizda), по́сле того́ как (keyin: tugatgandan keyin), пе́ред тем как (oldin: qo'ng'iroq qilishdan oldin), пока́ не (chegara: chiqquncha). Har birining oldida to'g'ri vergul turibdi.
8. Tipik xatolar + mini-mashq
пока́ va пока́ не ni chalkashtirish: Жди, пока́ приду́. ("kelgunimcha kut" ma'nosida) Жди, пока́ не приду́. Sabab: "...guncha" (chegara) ma'nosida пока́ не kerak. пока́ («не» siz) — "...gancha, ayni vaqtda" (parallel): Пока́ я иду́, ты жди (men kelayotgan vaqtda kut). Chegara kerak bo'lsa — не qo'shing. Diqqat: bu не "emas" deb tarjima qilinmaydi.
пока́ не dagi не ni "inkor" deb tushunish va o'zbekchaga "kelmaguncha" o'rniga "kelmasa" deb o'girish: Кут, agar kelmasam. Жди, пока́ не приду́ = "Kelgunimcha kut". Sabab: пока́ не — yaxlit qurilma, "...guncha" degani. Bu yerdagi не rus grammatikasining ichki belgisi, alohida ma'no bermaydi.
когда́ da aspektni noto'g'ri tanlash: Когда́ я чита́л кни́гу, я лёг спать. (avval tugatib, keyin yotgani nazarda tutilsa) Когда́ я прочита́л кни́гу, я лёг спать. Sabab: avval o'qish tugadi, keyin yotish сов (прочита́л). Когда́ чита́л — o'qish davom etar ekan (fon), "o'qib bo'lgach" emas.
Egalar har xil bo'lganda payt gapini ravishdoshga aylantirish: Когда́ я вошёл, зазвони́л телефо́н Войдя́, зазвони́л телефо́н. Когда́ я вошёл, зазвони́л телефо́н (ergash gap qoladi). Sabab: kirgan — "я", jiringlagan — "телефо́н", egalar har xil ravishdosh mumkin emas. Bir ega qoidasi (14-dars).
Payt gapida vergulni tushirish: Как то́лько приду́ позвоню́. Как то́лько приду́, позвоню́. Sabab: ergash gap doim vergul bilan ajratiladi. Payt gap oldinda bo'lsa — vergul ikki qism orasiga. Ko'p so'zli bog'lovchida (по́сле того́ как, с тех пор как) vergul odatda butun ibora oldida turadi.
Mini-mashq (og'zaki): quyidagi ikki gapni uch xil payt bog'lovchisi bilan bog'lang, ma'no farqini his qiling:
Он пришёл. / Мы се́ли у́жинать.
когда́ (kelganida) · как то́лько (kelishi bilanoq) · по́сле того́ как (kelgandan keyin)
(Javoblar 11-bo'limda.)
9. Mashqlar
Mashq 1. Vaqt munosabatiga qarab bog'lovchini tanlang (когда́ / пока́ / пока́ не / как то́лько / по́сле того́ как / до того́ как / с тех пор как):
___ ты спал, я пригото́вил за́втрак. (parallel davomiylik)
___ прозвене́л звоно́к, все вы́шли. (darrov keyin)
___ он уе́хал, я о нём ничего́ не слы́шал. (boshidan beri)
Жди меня́, ___ я не верну́сь. (chegara — guncha)
___ лечь спать, вы́ключи свет. (sal oldin)Mashq 2. Aspektni tanlang (несов yoki сов) — когда́ gaplarda:
Когда́ я (чита́л / прочита́л) письмо́, я всё по́нял. [avval tugab, keyin tushundi]
Когда́ я (шёл / пришёл) домо́й, шёл дождь. [yo'l davomida — fon]
Когда́ он (говори́л / сказа́л) э́то, все замолча́ли. [aytgach jim bo'lishdi]
Когда́ мы (гуля́ли / погуля́ли), мы разгова́ривали. [sayr davomida — parallel]Mashq 3. пока́ yoki пока́ не — to'g'risini qo'ying:
___ идёт дождь, посиди́м до́ма.
Он рабо́тал, ___ не сде́лал всё.
___ ты гото́вишь, я накро́ю на стол.
Не уходи́, ___ я не приду́.Mashq 4. Payt gapini sov ravishdosh bilan ixcham qiling (agar egalar bir xil bo'lsa):
По́сле того́ как я прочита́л кни́гу, я лёг спать.
Когда́ он верну́лся домо́й, он сра́зу позвони́л.
По́сле того́ как мы поу́жинали, мы посмотре́ли фильм.
Когда́ я вошёл в дом, зазвони́л телефо́н. (diqqat — bu almashtiriladimi?)Mashq 5. Ikki sodda gapni bitta qo'shma gapga bog'lang (qavsdagi bog'lovchi bilan), vergulni unutmang:
Я зако́нчу рабо́ту. Я тебе́ позвоню́. (как то́лько)
Он прие́хал в го́род. Про́шло два го́да. (с тех пор как)
Го́сти ушли́. Мы убра́ли со стола́. (по́сле того́ как)
Ты спал. Я успе́л всё сде́лать. (пока́)Mashq 6. Xatoni toping va to'g'rilang:
Жди, пока́ приду́.
Когда́ я чита́л кни́гу, я лёг спать. (avval o'qib bo'lgach yotdi)
Войдя́ в ко́мнату, зазвони́л телефо́н.
Как то́лько приду́ позвоню́.Mashq 7. O'zbekchadan ruschaga o'giring (mos payt bog'lovchisi bilan):
Sen uxlagancha, men ishladim.
Kelishing bilanoq menga qo'ng'iroq qil.
Yomg'ir tugaguncha chiqma.
Uxlashdan oldin kitob o'qiyman.
Uni tanishganimizdan beri, uch yil o'tdi.10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
Vaqt munosabati mashqi: Wisar AIdan bitta juft voqea bersin (masalan Он пришёл / Мы се́ли за стол). Siz uni beshta xil payt bog'lovchisi bilan ifodalang — когда́, как то́лько, по́сле того́ как, до того́ как, пе́ред тем как — va har birining ma'no farqini o'zbekcha izohlang. AI vaqt mantiqini tekshirsin.
Aspekt mashqi: AIdan 6 ta когда́ gapini bersin, har birida qavs ichida ikkita aspekt varianti bo'lsin (чита́л / прочита́л). Siz kontekstga qarab to'g'risini tanlang va nega (fon-jarayon несов, tugab-keyin сов) ekanini ayting. AI izohlab bersin.
пока́ / пока́ не + ravishdosh mashqi: AIdan пока́ va пока́ не aralash 6 ta gap bersin; siz qaysi biri "parallel" (пока́), qaysi biri "chegara" (пока́ не) ekanini aniqlang. Keyin AIdan 5 ta по́сле того́ как / когда́ gapini bersin — siz ularni sov ravishdoshga aylantiring, bir ega qoidasi buzilganlarini esa aylantirmay, sababini ayting. AI xatolarni ko'rsatsin.
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim): Когда́ он пришёл, мы се́ли у́жинать (kelganida — umumiy payt). / Как то́лько он пришёл, мы се́ли у́жинать (kelishi bilanoq — darrov). / По́сле того́ как он пришёл, мы се́ли у́жинать (kelgandan keyin).
Mashq 1: Пока́ ты спал, я пригото́вил за́втрак (parallel); Как то́лько прозвене́л звоно́к, все вы́шли (darrov keyin); С тех пор как он уе́хал, я о нём ничего́ не слы́шал (boshidan beri); Жди меня́, пока́ не верну́сь (chegara); Пе́ред тем как лечь спать, вы́ключи свет (sal oldin). (Izoh: oxirgi gapda "до того́ как лечь" ham grammatik jihatdan mumkin, lekin og'zaki "пе́ред тем как" tabiiyroq.)
Mashq 2: Когда́ я прочита́л письмо́, я всё по́нял (сов — avval tugab); Когда́ я шёл домо́й, шёл дождь (несов — yo'l davomida fon); Когда́ он сказа́л э́то, все замолча́ли (сов — aytgach); Когда́ мы гуля́ли, мы разгова́ривали (несов — sayr davomida parallel).
Mashq 3: Пока́ идёт дождь, посиди́м до́ма (parallel); Он рабо́тал, пока́ не сде́лал всё (chegara); Пока́ ты гото́вишь, я накро́ю на стол (parallel); Не уходи́, пока́ не приду́ (chegara).
Mashq 4: Прочита́в кни́гу, я лёг спать; Верну́вшись домо́й, он сра́зу позвони́л; Поу́жинав, мы посмотре́ли фильм; oxirgi gap — aylantirib bo'lmaydi: Когда́ я вошёл в дом, зазвони́л телефо́н (kirgan — "я", jiringlagan — "телефо́н", egalar har xil ravishdosh mumkin emas, ergash gap qoladi).
Mashq 5: Как то́лько я зако́нчу рабо́ту, я тебе́ позвоню́; С тех пор как он прие́хал в го́род, про́шло два го́да; По́сле того́ как го́сти ушли́, мы убра́ли со стола́; Пока́ ты спал, я успе́л всё сде́лать.
Mashq 6: Жди, пока́ не приду́ (chegara не kerak); Когда́ я прочита́л кни́гу, я лёг спать (сов — avval tugagan); Когда́ я вошёл в ко́мнату, зазвони́л телефо́н (egalar har xil ravishdosh emas, ergash gap); Как то́лько приду́**,** позвоню́ (vergul qo'yildi).
Mashq 7 (namuna javoblar): Пока́ ты спал, я рабо́тал. / Как то́лько придёшь, позвони́ мне (yoki: ...как то́лько прие́дешь). / Не выходи́, пока́ не ко́нчится дождь. / Пе́ред тем как лечь спать, я чита́ю кни́гу. / С тех пор как мы познако́мились, прошло́ три го́да.
12. Xulosa va keyingi dars
- Payt ergash gaplari (вре́менные прида́точные) ikki voqeaning vaqt munosabatini bog'laydi va yettita asosiy bog'lovchi bilan ifodalanadi — har biri o'z vaqt munosabatiga ega.
- AYNI PAYT / PARALLEL: когда́ (universal, ...ganda) va пока́ (parallel davomiylik, ...gancha). когда́ da aspekt hal qiladi: несов = jarayon/fon (чита́л), сов = tugagach/keyin (прочита́л).
- KETMA-KET: как то́лько (...ishi bilanoq, darrov keyin), по́сле того́ как (...gandan keyin), до того́ как / пе́ред тем как (...dan oldin — birinchisi rasmiy, ikkinchisi og'zaki, ko'pincha infinitiv bilan).
- CHEGARA / NUQTA: пока́ не (...guncha — chegaraga qadar; не "emas" deb tarjima qilinmaydi!) va с тех пор как (...dan beri — boshlanish nuqtasi). пока́ пока́ не farqini yodda tuting: parallellik chegara.
- RAVISHDOSH BILAN IXCHAM (14–15-dars): egalar bir xil bo'lsa, по́сле того́ как / когда́ …tugagach sov ravishdosh (Прочита́в…), когда́ …ayotib несов ravishdosh (Идя́…). Egalar har xil bo'lsa — ergash gap qoladi.
- VERGUL: payt ergash gap doim vergul bilan ajratiladi — oldinda bo'lsa ikki qism orasida, keyinda bo'lsa bog'lovchi oldida. Ko'p so'zli bog'lovchida (по́сле того́ как, с тех пор как) vergul odatda butun ibora oldida.
Keyingi dars — B1 — 20-dars: Zid va yon berish ergash gaplar (уступи́тельные прида́точные) — хотя́, несмотря́ на то что, как ни, что́бы ни. Bugun siz qachon? ("payt") savoliga javob bergan gaplarni qurdingiz. Keyingi darsda esa kutilganga zid natijani ifodalaydigan gaplarga o'tamiz: "garchi ... bo'lsa-da", "...ga qaramay". A2 dagi хотя́ ni chuqurlashtirib, uning rasmiy "akasi" несмотря́ на то что va jonli qurilmalar как ни, что́бы ни bilan tanishasiz. Bugungi vergul mantiqimiz va ko'p so'zli bog'lovchi qoidasi u yerda ham davom etadi.
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!