WisarWisar
Rus tili kursi/B1 Orta25 daqiqa

B1 — 19-dars: Payt ergash gaplar (вре́менные прида́точные) — когда́, пока́, пока́ не, как то́лько, по́сле того́ как, до того́ как, перед тем как, с тех пор как

B1 — O'RTA · 19-dars


1. Dars nomi va maqsad

A2 darajada (24-dars) siz payt bog'lovchisi bilan ilk bor tanishdingiz — когда́ (qachonki, ...ganda). O'shanda bitta narsani mustahkam o'rgandingiz: когда́ ikki voqeaning vaqt bo'yicha aloqasini bog'laydi va uning oldida (yoki, ergash gap oldinda bo'lsa, ikki qism orasida) doim vergul turadi. Bu — poydevor. Lekin real rus tilida vaqt munosabati faqat "qachonki" bilan chegaralanmaydi. Bir voqea ikkinchisidan oldin bo'ldimi, keyin bo'ldimi, ayni o'sha paytda bo'ldimi, ikkinchisi boshlanishi bilanoq bo'ldimi, yoki ikkinchisi kelgunicha davom etdimi — bularning har biri uchun rus tilida alohida bog'lovchi bor.

Solishtiring — bir sahna, oltita xil vaqt munosabati:

text
Когда́ он пришёл, мы у́жинали.            — U kelganda, biz kechki ovqat yeyayotgan edik. (ayni payt)
Пока́ он спал, я рабо́тал.                — U uxlagancha, men ishladim. (parallel davomiylik)
Как то́лько он пришёл, мы се́ли за стол.  — U kelishi bilanoq, dasturxonga o'tirdik. (darrov keyin)
По́сле того́ как он пришёл, ста́ло ве́село. — U kelgandan keyin, xushchaqchaq bo'ldi. (keyin)
Пе́ред тем как уйти́, он попроща́лся.      — Ketishdan oldin, u xayrlashdi. (oldin)
С тех пор как он прие́хал, всё измени́лось. — U kelganidan beri, hammasi o'zgardi. (boshlanish nuqtasi)

Ko'ryapsizmi? A2 dagi bitta когда́ endi butun bir oila bo'lib ochilyapti. Bu dars oxirida siz:

  • yettita payt bog'lovchisini vaqt munosabatiga qarab (oldin / keyin / ayni payt / boshlanishi bilan / gacha / beri) to'g'ri tanlaysiz;
  • payt gaplarida aspekt (несов сов) qanday ma'no o'zgartirishini his qilasiz — Когда́ я чита́л (jarayon) Когда́ я прочита́л (tugagach);
  • пока́ va пока́ не orasidagi nozik lekin muhim farqni ajratasiz;
  • payt ergash gaplarini ravishdosh bilan ixcham qilishni (14–15-darslarga bog'lab) qayta mashq qilasiz;
  • barcha payt gaplarida vergulni to'g'ri joyga qo'yasiz.

2. Avvalgi darajadan takror (когда́ — A2)

A2 da o'rgangan asosni bir daqiqada tiklaymiz — bugungi hamma narsa shuning ustiga quriladi.

когда́ = o'zbekcha "qachonki / ...ganda". U ikki voqeaning vaqt aloqasini bog'laydi va gapning boshiga ham, o'rtasiga ham (ya'ni sabab keyinda) qo'yila oladi:

text
    Когда́  [VOQEA-1],  [VOQEA-2]         payt gap oldinda
    Когда́ я пришёл, он спал.
    Men kelganimda,   u uxlar edi.

    [VOQEA-2],  когда́  [VOQEA-1]         payt gap keyinda (bu ham mumkin)
    Позвони́ мне, когда́ придёшь домо́й.
    Uyga kelganingda, menga qo'ng'iroq qil.
Bog'lovchi O'zbekcha Vazifa Vergul
когда́ qachonki, ...ganda payt (eng keng) doim (oldida yoki orasida)

когда́ ikki vazifada: когда́ — ham savol so'zi ("qachon?"), ham bog'lovchi ("qachonki"). Savol: Когда́ ты придёшь? (Qachon kelasan?). Bog'lovchi: Позвони́, когда́ придёшь (Kelganingda qo'ng'iroq qil). Ikkinchisida savol yo'q — u ikki gapni bog'laydi. Bugun biz aynan bog'lovchi когда́ ni chuqurlashtiramiz va uning yoniga oltita "qarindoshini" qo'shamiz.

Va A2 dan bir oltin qoida — u bugun ham istisnosiz amal qiladi: rus tilida ergash gap doim vergul bilan ajratiladi. Ko'p so'zli payt bog'lovchilarida (по́сле того́ как, пе́ред тем как, с тех пор как) bu qoida yangi bir nozik holatni oladi — buni 3.8-bo'limda ko'ramiz.


3. Asosiy tushuntirish

3.1. Umumiy manzara — yettita bog'lovchi, uchta vaqt guruhi

Payt bog'lovchilarini yodlashning eng oson yo'li — ularni vaqt munosabatiga qarab uch guruhga ajratish:

text
1-GURUH — AYNI PAYT / PARALLEL (ikki voqea birga yoki bir-birining ichida)
   когда́        — qachonki, ...ganda (eng keng, universal)
   пока́         — ...gancha, ...ayotganda (ikkinchisi davom etar ekan)

2-GURUH — KETMA-KET (biri boshqasidan oldin yoki keyin)
   как то́лько       — ...ishi bilanoq (darrov keyin)
   по́сле того́ как   — ...gandan keyin
   до того́ как      — ...dan oldin (rasmiyroq)
   пе́ред тем как    — ...(ish)dan oldin, sal oldin (og'zaki, tabiiy)

3-GURUH — CHEGARA / NUQTA (harakatning chegarasi yoki boshlanishi)
   пока́ не      — ...guncha (chegaraga qadar)
   с тех пор как — ...dan beri (boshlanish nuqtasidan buyon)

Endi har birini alohida, chuqur ochamiz.

3.2. когда́ — universal "qachonki" + ASPEKT o'yini

когда́ = "qachonki / ...ganda" — payt bog'lovchilarining eng keng, neytral vakili. Lekin B1 darajasida uning eng muhim yangiligi — aspekt (несов сов) bilan ma'no o'zgarishidir. Bir xil когда́, ikki xil vaqt manzarasi:

A) НЕСОВ (tugallanmagan) — jarayon, davomiylik, "o'sha payt ichida":

text
Когда́ я чита́л кни́гу, зазвони́л телефо́н.
Men kitob o'qiyotganimda,   telefon jiringladi.
(o'qish — DAVOM etayotgan fon; jiringlash — uning ichida sodir bo'ldi)

B) СОВ (tugallangan) — tugagach, natijadan keyin, "keyin":

text
Когда́ я прочита́л кни́гу, я лёг спать.
Men kitobni o'qib bo'lgach,   uxlashga yotdim.
(avval o'qish TUGADI, keyin yotish boshlandi — ketma-ket)

Farqni his qiling. Когда́ чита́л — o'qish davom etar ekan (fon-jarayon). Когда́ прочита́л — o'qish tugadi, keyin ikkinchisi. Bu — o'zbekchada "o'qiyotganimda" "o'qib bo'lgach" farqiga to'g'ri keladi.

text
Когда́ мы гуля́ли, начался́ дождь.        — Sayr qilib yurganimizda, yomg'ir boshlandi. (несов, fon)
Когда́ мы погуля́ли, мы верну́лись домо́й.  — Sayr qilib bo'lgach, uyga qaytdik. (сов, keyin)
Когда́ он говори́л, все слу́шали.          — U gapirar ekan, hamma tinglardi. (несов, parallel)
Когда́ он сказа́л э́то, все замолча́ли.     — U buni aytgach, hamma jim bo'ldi. (сов, keyin)

Aspekt — payt gaplarining kaliti: o'zingizga savol bering — "Ikki voqea bir vaqtda ketyaptimi, biri ikkinchisining foni bo'lyaptimi ( несов, чита́л)? Yoki biri tugab, keyin ikkinchisi boshlanyaptimi ( сов, прочита́л)?" Bu savol когда́ dagina emas, barcha payt bog'lovchilarida ishlaydi.

3.3. пока́ — "...gancha", ikki jarayon parallel

пока́ = o'zbekcha "...gancha / ...ayotganda / to'... ekan". Uning o'zagi — ikki davomli (несов) harakat ayni bir vaqtda parallel ketishi. Odatda ikkala fe'l ham несов bo'ladi:

text
    Пока́  [DAVOM ETAYOTGAN VOQEA],  [PARALLEL VOQEA]
    Пока́ ты спал,   я рабо́тал.
    Sen uxlagancha,  men ishladim.
    (ikkalasi ham davom etdi — bir davr ichida yonma-yon)
text
Пока́ мама́ гото́вила, де́ти игра́ли.       — Onam ovqat tayyorlagancha, bolalar o'ynadi.
Пока́ идёт дождь, посиди́м до́ма.          — Yomg'ir yog'ayotganda, uyda o'tiraylik.
Пока́ есть вре́мя, дава́й повтори́м уро́к.  — Vaqt bor ekan, darsni takrorlaylik.
Куй желе́зо, пока́ горячо́.                — Temirni qizigancha bos. (maqol: payti kelganda ish qil.)

когда́ пока́ nozik farqi: когда́ — ko'proq nuqta yoki umumiy payt ("...ganda"). пока́ esa — butun bir davr davomida, "shu jarayon davom etar ekan" degan urg'u beradi. Solishtiring: Когда́ он спал, я вы́шел (u uxlaganda — bir nuqtada — chiqib ketdim) Пока́ он спал, я убра́лся в ко́мнате (u uxlagan butun davr mobaynida xonani yig'ishtirdim). пока́ — davomiylik, cho'zilgan jarayon.

3.4. пока́ не — "...guncha", chegaraga qadar

пока́ не = o'zbekcha "...guncha". DIQQAT: bu пока́ ning oddiy inkori EMAS — bu alohida ma'no: harakat ma'lum chegaraga yetguncha davom etadi. O'zbekcha "guncha" bilan aniq mos keladi. Bosh gapdagi harakat davom etadi, пока́ не dagi voqea esa uning tugash chegarasini ko'rsatadi:

text
    [DAVOM ETADI],  пока́ не  [CHEGARA-VOQEA]
    Жди меня́,      пока́ не приду́.
    Meni kut,       (men) kelgunimcha.
    (kutish davom etadi — chegara: men kelaman)

Diqqat: bu yerdagi не o'zbekchaga "emas" deb tarjima QILINMAYDI. Пока́ не приду́ = "kelgunimcha", "kelmagunimcha" emas ma'nosida emas. Bu — rus tilining o'ziga xos qurilmasi. Odatda пока́ не dan keyin сов fe'l keladi (chunki chegara — tugallangan nuqta):

text
Жди, пока́ не приду́.                       — Kelgunimcha kut.
Не выходи́, пока́ не ко́нчится дождь.        — Yomg'ir tugaguncha chiqma.
Я бу́ду звони́ть, пока́ ты не отве́тишь.     — Sen javob berguningcha qo'ng'iroq qilaveraman.
Он рабо́тал, пока́ не сде́лал всё.           — U hammasini bajarguncha ishladi.
Вари́ суп, пока́ карто́шка не ста́нет мя́гкой. — Kartoshka yumshaguncha sho'rvani pishir.

пока́ пока́ не — eng muhim juftlik: пока́ («не» siz) — ikki jarayon parallel ketadi ("...gancha", ayni vaqtda): Пока́ он спал, я рабо́тал. пока́ не — bosh harakat chegaraga yetguncha davom etadi ("...guncha"): Рабо́тал, пока́ не устал (charchaguncha ishladi). Birinchisi — parallellik, ikkinchisi — chegara. Buni almashtirib yuborish ma'noni buzadi.

3.5. как то́лько — "...ishi bilanoq", darrov keyin

как то́лько = o'zbekcha "...(ish)i bilanoq / ...ishi bilan / ...gan zahoti". Ma'nosi: bir voqea tugashi bilan darrov, kechiktirmay ikkinchisi boshlanadi. Ikki voqea deyarli yopishib turadi:

text
    Как то́лько  [VOQEA-1],  [DARROV VOQEA-2]
    Как то́лько приду́,   позвоню́.
    (Men) kelishim bilanoq,  qo'ng'iroq qilaman.
text
Как то́лько прозвене́л звоно́к, ученики́ вы́бежали. — Qo'ng'iroq chalinishi bilanoq, o'quvchilar chiqib ketdi.
Как то́лько уви́жу его́, переда́м приве́т.         — Uni ko'rishim bilanoq, salom aytaman.
Позвони́ мне, как то́лько бу́дешь гото́в.          — Tayyor bo'lishing bilanoq menga qo'ng'iroq qil.
Как то́лько наступа́ет весна́, всё зеленее́т.       — Bahor kelishi bilanoq, hamma yer ko'karadi.

когда́ как то́лько farqi: ikkalasi ham "keyin" bo'lishi mumkin, lekin как то́лько darrov-lik, tezkorlik urg'usini qo'shadi. Когда́ придёшь, позвони́ (kelganingda qo'ng'iroq qil — istalgan payt) Как то́лько придёшь, позвони́ (kelishing bilanoq — darrov, kechiktirmay). Agar "zudlik bilan, o'sha zahoti" ma'nosi kerak bo'lsa — как то́лько ni tanlang.

3.6. по́сле того́ как — "...gandan keyin"

по́сле того́ как = o'zbekcha "...gandan keyin / ...gach". Aniq va tushunarli: voqea-1 tugaydi, so'ng voqea-2 boshlanadi. как то́лько dan farqi — bu yerda darrov-lik shart emas, shunchaki "keyin" degani. Odatda ergash gapda сов fe'l:

text
    По́сле того́ как  [VOQEA-1],  [KEYIN VOQEA-2]
    По́сле того́ как он ушёл,  ста́ло ти́хо.
    U ketgandan keyin,        jimlik cho'kdi.
text
По́сле того́ как мы поу́жинали, мы посмотре́ли фильм. — Kechki ovqatdan keyin, kino ko'rdik.
По́сле того́ как ко́нчился дождь, вы́шло со́лнце.       — Yomg'ir tugagandan keyin, quyosh chiqdi.
По́сле того́ как он око́нчил университе́т, он уе́хал.   — Universitetni tugatgandan keyin, u ketib qoldi.

Ravishdoshga bog'lanish (14-dars!): по́сле того́ как + сов gap, agar ikki qism egasi bir xil bo'lsa, sov ravishdosh bilan ixcham qilinadi: По́сле того́ как я прочита́л кни́гу, я лёг спать Прочита́в кни́гу, я лёг спать. Bu — kitobiy, yozma uslub belgisi. Egalar har xil bo'lsa (По́сле того́ как он ушёл, ста́ло ти́хо — "u ketdi" "jimlik cho'kdi") almashtirib bo'lmaydi, ergash gap qoladi. Buni 3.9-bo'limda batafsil ko'ramiz.

3.7. до того́ как / пе́ред тем как — "...dan oldin"

Bu ikkisi — oldinlik bog'lovchilari: voqea-2 voqea-1 dan oldin sodir bo'ladi.

A) до того́ как = "...dan oldin / ...gunga qadar" — rasmiyroq, kitobiy, ikki voqea orasida vaqt masofasi bo'lishi mumkin:

text
До того́ как он стал арти́стом, он рабо́тал учи́телем.
Aktyor bo'lishidan oldin,      u o'qituvchi bo'lib ishlagan.

B) пе́ред тем как = "...(ish)dan (sal) oldin / ...dan avval" — tabiiyroq, og'zaki, ko'pincha darrov oldin (kichik vaqt oralig'i). Agar bosh gap va ergash gap egasi bir xil bo'lsa, пе́ред тем как dan keyin ko'pincha infinitiv keladi:

text
    Пе́ред тем как  [infinitiv],  [ASOSIY VOQEA]
    Пе́ред тем как уйти́,  вы́ключи свет.
    Ketishdan oldin,      chiroqni o'chir.
text
Пе́ред тем как лечь спать, я чита́ю кни́гу.          — Uxlashdan oldin, kitob o'qiyman.
Пе́ред тем как отве́тить, поду́май.                  — Javob berishdan oldin, o'yla.
До того́ как появи́лся интерне́т, лю́ди писа́ли пи́сьма. — Internet paydo bo'lishidan oldin, odamlar xat yozardi.
Помо́й ру́ки пе́ред тем как есть.                    — Ovqatdan oldin qo'lingni yuv.

до того́ как пе́ред тем как: ma'no juda yaqin ("...dan oldin"), farqi nozik. до того́ как — kengroq masofa, rasmiyroq, ko'pincha "u davrga qadar" (до того́ как он роди́лся — u tug'ilishidan oldin). пе́ред тем как — sal oldin, darrov oldingi harakat, og'zaki (пе́ред тем как выйти — chiqishdan sal oldin). Og'zaki nutqda ikkinchisi ko'proq eshitiladi. Ikkalasida ham, egalar bir xil bo'lsa, infinitiv qulay: пе́ред тем как уйти́, до того́ как уйти́.

3.8. с тех пор как — "...dan beri"

с тех пор как = o'zbekcha "...dan beri / ...ganidan buyon". U boshlanish nuqtasini ko'rsatadi: biror voqeadan boshlab, hozirga (yoki keyingi paytga) qadar davom etgan holatni bildiradi:

text
    С тех пор как  [BOSHLANISH-VOQEA],  [SHUNDAN BERI HOLAT]
    С тех пор как он прие́хал,  всё измени́лось.
    U kelganidan beri,          hammasi o'zgardi.
text
С тех пор как я начал бе́гать, я чу́вствую себя́ лу́чше. — Yugurishni boshlaganimdan beri, o'zimni yaxshiroq his qilaman.
С тех пор как мы познако́мились, прошло́ два го́да.       — Tanishganimizdan beri, ikki yil o'tdi.
С тех пор как закры́ли заво́д, го́род опусте́л.           — Zavod yopilganidan beri, shahar bo'shab qoldi.

Boshlanish nuqtasi: с тех пор как — voqealar tasmasidagi bir nuqtani belgilaydi va "o'shandan buyon" degan davomiylikni ochadi. O'zbekcha "-dan beri" bilan bir xil ishlaydi. Predlog varianti ham bor: с + Р. kelishigi (ot bilan): с де́тства (bolalikdan beri), с утра́ (ertalabdan beri), с про́шлого го́да (o'tgan yildan beri) — bu soddaroq, ot bilan. Butun gap bo'lsa с тех пор как + gap.

3.9. Payt gapini ravishdoshga almashtirish (14–15-darslarga ko'prik)

14-darsda o'rgangan sov ravishdosh payt ergash gaplarini ixcham qilishning eng kuchli vositasi edi. Buni bugun payt bog'lovchilari bilan qaytadan bog'laymiz.

a) по́сле того́ как / когда́ (…tugagach) сов ravishdosh:

text
По́сле того́ как я прочита́л письмо́, я позвони́л ей.
                   (bir ega: я = я)
Прочита́в письмо́, я позвони́л ей.       (Xatni o'qib bo'lgach, unga qo'ng'iroq qildim.)

b) когда́ (…ayotib, bir vaqtda) несов ravishdosh (13-dars):

text
Когда́ я шёл домо́й, я встре́тил дру́га.
        
Идя́ домо́й, я встре́тил дру́га.         (Uyga ketayotib, do'stimni uchratdim.)

c) пе́ред тем как + infinitiv — bu allaqachon ixcham shakl; agar egalar bir xil bo'lsa, ergash gap o'rniga to'g'ridan-to'g'ri infinitiv ishlatiladi: Пе́ред тем как уйти́…

Almashtirish sharti — BIR EGA (14-darsdan). Payt gapini ravishdoshga aylantirish faqat ergash gap va bosh gap egasi bir xil bo'lgandagina mumkin.

  • Когда́ я прочита́л, я позвони́л. Прочита́в, я позвони́л. (egalar bir xil — я).
  • Когда́ я прочита́л, сестра́ позвони́ла. — egalar har xil (я ≠ сестра́), ravishdosh mumkin emas. Когда́ / по́сле того́ как bilan qoldiring.

3.10. Barcha payt bog'lovchilari — jamlangan jadval

Bog'lovchi O'zbekcha Vaqt munosabati Odatiy aspekt Namuna
когда́ ...ganda, qachonki ayni payt / keyin несов yoki сов Когда́ пришёл, все спа́ли.
пока́ ...gancha parallel davomiylik несов + несов Пока́ спал, я рабо́тал.
пока́ не ...guncha chegaraga qadar сов Жди, пока́ не приду́.
как то́лько ...ishi bilanoq darrov keyin сов Как то́лько приду́, позвоню́.
по́сле того́ как ...gandan keyin keyin сов По́сле того́ как ушёл, ста́ло ти́хо.
до того́ как ...dan oldin oldin (rasmiy) сов / infinitiv До того́ как стал арти́стом…
пе́ред тем как ...(ish)dan oldin sal oldin (og'zaki) infinitiv Пе́ред тем как уйти́, вы́ключи свет.
с тех пор как ...dan beri boshlanish nuqtasi сов С тех пор как прие́хал, всё измени́лось.

4. Misollar (ruscha + o'zbekcha tarjima)

когда́ (aspekt farqi bilan):

text
Когда́ я гото́вил у́жин, зазвони́л телефо́н.   — Kechki ovqat tayyorlayotganimda, telefon jiringladi. (несов, fon)
Когда́ я пригото́вил у́жин, я позва́л семью́.    — Kechki ovqatni tayyorlab bo'lgach, oilamni chaqirdim. (сов, keyin)
Когда́ мне бы́ло де́сять лет, мы жи́ли в Каза́ни. — Men o'n yoshda bo'lganimda, Qozonda yashardik.

пока́ (parallel):

text
Пока́ я учи́лся, роди́тели помога́ли мне.      — Men o'qigancha, ota-onam menga yordam berdi.
Пока́ мы разгова́ривали, стемне́ло.            — Biz gaplashgancha, qorong'i tushdi.
Пока́ есть си́лы, на́до де́йствовать.           — Kuch bor ekan, harakat qilish kerak.

пока́ не (chegara):

text
Мы шли, пока́ не уста́ли.                       — Charchaguncha yurdik.
Не открыва́й дверь, пока́ я не скажу́.          — Men aytmagunimcha eshikni ochma.
Он объясня́л, пока́ все не по́няли.             — Hamma tushunguncha u tushuntirdi.

как то́лько (darrov keyin):

text
Как то́лько разда́лся звоно́к, я снял тру́бку.  — Qo'ng'iroq bo'lishi bilanoq, go'shakni oldim.
Как то́лько потепле́ет, пое́дем на да́чу.        — Havo isishi bilanoq, dachaga boramiz.
Пиши́ мне, как то́лько прие́дешь.               — Kelishing bilanoq menga yoz.

по́сле того́ как / до того́ как / пе́ред тем как (keyin / oldin):

text
По́сле того́ как го́сти ушли́, мы убра́ли со стола́. — Mehmonlar ketgandan keyin, dasturxonni yig'dik.
До того́ как перее́хать в го́род, они́ жи́ли в селе́. — Shaharga ko'chishdan oldin, ular qishloqda yashagan.
Пе́ред тем как нача́ть уро́к, откро́йте тетра́ди.  — Darsni boshlashdan oldin, daftaringizni oching.

с тех пор как (dan beri):

text
С тех пор как я бро́сил кури́ть, я ста́л здорове́е. — Chekishni tashlaganimdan beri, sog'lomlashdim.
С тех пор как откры́ли метро́, добира́ться ста́ло ле́гче. — Metro ochilganidan beri, yetib borish osonlashdi.

E'tibor bering: har bir misolda bog'lovchi vaqt munosabatini aniq belgilaydi. Bir sahnani (masalan "u keldi — biz o'tirdik") turli bog'lovchilar bilan aytish mumkin, lekin ma'no o'zgaradi: когда́ (kelganda), как то́лько (kelishi bilanoq), по́сле того́ как (kelgandan keyin). Bog'lovchi — voqealar orasidagi vaqt masofasini ko'rsatadi.


5. Talaffuz bo'limi

  • когда́ /kag-DA/ — urg'u oxirda; urg'usiz "о" "a": "kagdá", "kogda" emas. "г" "g" (bu yerda oddiy g).
  • пока́ /pa-KA/ — urg'u oxirda; urg'usiz "о" "a": "paká". (Aytgancha, пока́ alohida "xayr" ma'nosini ham beradi — og'zaki xayrlashuv.)
  • пока́ не /pa-KA nye/ — не urg'usiz, yengil "nye": "paká-nye".
  • как то́лько /kak TOL-ka/ — urg'u то́ль da; oxirgi "о" "a": "kak-tólka". "ль" — yumshoq "l".
  • по́сле того́ как /POS-lye ta-VO kak/ — DIQQAT: того́ dagi "г" "v" o'qiladi (rus tilidagi -ого/-его qoidasi!): "tavó", "togo" emas. Butun: "póslye-tavó-kak".
  • до того́ как /da ta-VO kak/ — boshdagi "о" "a", того́ da yana "г" "v": "da-tavó-kak".
  • пе́ред тем как /PYE-ryet tyem kak/ — urg'u boshda пе́ da; "д" oxirida jarangsizlashadi "t": "pyéryet-tyem-kak".
  • с тех пор как /s tyekh POR kak/ — urg'u пор da; "х" — bo'g'iz tovushi (kh): "s-tyekh-pór-kak".

Ikki oltin talaffuz qoidasi bugun: (1) того́ ichidagi "г" har doim "v" o'qiladi — по́сле того́, до того́ "...tavó...". Bu rus tilining eng muhim talaffuz qoidalaridan. (2) Urg'usiz "о" barcha bu bog'lovchilarda "a" ga aylanadi: когда́ "kagdá", пока́ "paká". Sekin bo'g'inlab mashq qiling: по́сле того́ как "pós-lye-ta--kak".


6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)

Ruscha Urg'u O'zbekcha Misol
когда́ ког-да́ ...ganda, qachonki Когда́ пришёл, все спа́ли. — Kelganida, hamma uxlar edi.
пока́ по-ка́ ...gancha Пока́ ты спал, я рабо́тал. — Sen uxlagancha, men ishladim.
пока́ не по-ка́ не ...guncha Жди, пока́ не приду́. — Kelgunimcha kut.
как то́лько как то́ль-ко ...ishi bilanoq Как то́лько приду́, позвоню́. — Kelishim bilanoq, qo'ng'iroq qilaman.
по́сле того́ как по́с-ле то-го́ как ...gandan keyin По́сле того́ как ушёл, ста́ло ти́хо. — Ketgandan keyin, jimlik cho'kdi.
до того́ как до то-го́ как ...dan oldin (rasmiy) До того́ как стал арти́стом… — Aktyor bo'lishidan oldin…
пе́ред тем как пе́-ред тем как ...(ish)dan oldin Пе́ред тем как уйти́, вы́ключи свет. — Ketishdan oldin, chiroqni o'chir.
с тех пор как с тех пор как ...dan beri С тех пор как прие́хал, всё измени́лось. — Kelganidan beri, hammasi o'zgardi.
наступа́ть на-сту-па́ть kelmoq (fasl/payt haqida) Наступа́ет весна́. — Bahor keladi.
стемне́ть стем-не́ть qorong'i tushmoq Стемне́ло. — Qorong'i tushdi.
потепле́ть по-теп-ле́ть isib ketmoq (havo) Как то́лько потепле́ет… — Havo isishi bilanoq…
разда́ться раз-да́ть-ся (ovoz) yangramoq Разда́лся звоно́к. — Qo'ng'iroq yangradi.
око́нчить о-ко́н-чить (o'qishni) tugatmoq Он око́нчил университе́т. — U universitetni tugatdi.
перее́хать пе-ре-е́-хать ko'chib o'tmoq Перее́хать в го́род. — Shaharga ko'chmoq.
измени́ться из-ме-ни́ть-ся o'zgarmoq Всё измени́лось. — Hammasi o'zgardi.
убра́ть у-бра́ть yig'ishtirmoq Убра́ли со стола́. — Dasturxonni yig'dik.

Yodlash qoidasi: payt bog'lovchilarini vaqt o'qiga qarab yodlang — bir voqeaga nisbatan: OLDIN (до того́ как, пе́ред тем как), AYNI PAYT (когда́, пока́), KEYIN (как то́лько, по́сле того́ как), CHEGARA (пока́ не), BOSHIDAN BERI (с тех пор как). Va aspektni juftlang: пока́ несов (parallel), пока́ не / как то́лько / по́сле того́ как сов (nuqta/keyin).


7. Dialog

text
— Приве́т! Дава́й встре́тимся сего́дня ве́чером?      — Salom! Bugun kechqurun uchrashaylikmi?
— Дава́й. Но снача́ла мне на́до порабо́тать.           — Kel. Lekin avval biroz ishlashim kerak.
   Как то́лько зако́нчу отчёт, я тебе́ напишу́.          Hisobotni tugatishim bilanoq, senga yozaman.
— Хорошо́. А пока́ ты рабо́таешь, я схожу́ в магази́н. — Yaxshi. Sen ishlagancha, men do'konga boraman.
— Отли́чно. Кста́ти, помни́шь Са́шу?                   — Zo'r. Aytgancha, Sashani eslaysanmi?
— Коне́чно. А что?                                    — Albatta. Nima bo'libdi?
— С тех пор как он перее́хал в Москву́, мы почти́      — U Moskvaga ko'chib ketganidan beri, biz deyarli
   не ви́делись.                                        ko'rishmadik.
— Да, вре́мя лети́т. Когда́ мы учи́лись вме́сте,          — Ha, vaqt uchib ketyapti. Birga o'qiganimizda,
   мы встреча́лись ка́ждый день.                          har kuni ko'rishardik.
— То́чно. Дава́й позовём и его́, по́сле того́ как         — Aynan. Uni ham chaqiraylik, sen ishingni
   ты доде́лаешь свои́ дела́.                              tugatgandan keyin.
— Согла́сен. Пе́ред тем как позвони́ть ему́,              — Roziman. Unga qo'ng'iroq qilishdan oldin,
   я прове́рю, свобо́ден ли он ве́чером.                   kechqurun bo'shmi-yo'qmi tekshiraman.
— Дого́ворились! Жди, пока́ я не вы́йду из до́ма,         — Kelishdik! Men uydan chiqquncha kut,
   и я тебе́ позвоню́.                                      keyin senga qo'ng'iroq qilaman.

E'tibor bering: bir dialogda oltita payt bog'lovchisi ishlatildi va har biri o'z vaqt munosabatida: как то́лько (darrov keyin: tugatishim bilanoq), пока́ (parallel: ishlagancha), с тех пор как (boshidan beri: ko'chganidan beri), когда́ (ayni payt: o'qiganimizda), по́сле того́ как (keyin: tugatgandan keyin), пе́ред тем как (oldin: qo'ng'iroq qilishdan oldin), пока́ не (chegara: chiqquncha). Har birining oldida to'g'ri vergul turibdi.


8. Tipik xatolar + mini-mashq

  • пока́ va пока́ не ni chalkashtirish: Жди, пока́ приду́. ("kelgunimcha kut" ma'nosida) Жди, пока́ не приду́. Sabab: "...guncha" (chegara) ma'nosida пока́ не kerak. пока́ («не» siz) — "...gancha, ayni vaqtda" (parallel): Пока́ я иду́, ты жди (men kelayotgan vaqtda kut). Chegara kerak bo'lsa — не qo'shing. Diqqat: bu не "emas" deb tarjima qilinmaydi.

  • пока́ не dagi не ni "inkor" deb tushunish va o'zbekchaga "kelmaguncha" o'rniga "kelmasa" deb o'girish: Кут, agar kelmasam. Жди, пока́ не приду́ = "Kelgunimcha kut". Sabab: пока́ не — yaxlit qurilma, "...guncha" degani. Bu yerdagi не rus grammatikasining ichki belgisi, alohida ma'no bermaydi.

  • когда́ da aspektni noto'g'ri tanlash: Когда́ я чита́л кни́гу, я лёг спать. (avval tugatib, keyin yotgani nazarda tutilsa) Когда́ я прочита́л кни́гу, я лёг спать. Sabab: avval o'qish tugadi, keyin yotish сов (прочита́л). Когда́ чита́л — o'qish davom etar ekan (fon), "o'qib bo'lgach" emas.

  • Egalar har xil bo'lganda payt gapini ravishdoshga aylantirish: Когда́ я вошёл, зазвони́л телефо́н Войдя́, зазвони́л телефо́н. Когда́ я вошёл, зазвони́л телефо́н (ergash gap qoladi). Sabab: kirgan — "я", jiringlagan — "телефо́н", egalar har xil ravishdosh mumkin emas. Bir ega qoidasi (14-dars).

  • Payt gapida vergulni tushirish: Как то́лько приду́ позвоню́. Как то́лько приду́, позвоню́. Sabab: ergash gap doim vergul bilan ajratiladi. Payt gap oldinda bo'lsa — vergul ikki qism orasiga. Ko'p so'zli bog'lovchida (по́сле того́ как, с тех пор как) vergul odatda butun ibora oldida turadi.

Mini-mashq (og'zaki): quyidagi ikki gapni uch xil payt bog'lovchisi bilan bog'lang, ma'no farqini his qiling: Он пришёл. / Мы се́ли у́жинать. когда́ (kelganida) · как то́лько (kelishi bilanoq) · по́сле того́ как (kelgandan keyin) (Javoblar 11-bo'limda.)


9. Mashqlar

Mashq 1. Vaqt munosabatiga qarab bog'lovchini tanlang (когда́ / пока́ / пока́ не / как то́лько / по́сле того́ как / до того́ как / с тех пор как):

___ ты спал, я пригото́вил за́втрак. (parallel davomiylik)
___ прозвене́л звоно́к, все вы́шли. (darrov keyin)
___ он уе́хал, я о нём ничего́ не слы́шал. (boshidan beri)
Жди меня́, ___ я не верну́сь. (chegara — guncha)
___ лечь спать, вы́ключи свет. (sal oldin)

Mashq 2. Aspektni tanlang (несов yoki сов) — когда́ gaplarda:

Когда́ я (чита́л / прочита́л) письмо́, я всё по́нял.       [avval tugab, keyin tushundi]
Когда́ я (шёл / пришёл) домо́й, шёл дождь.                [yo'l davomida — fon]
Когда́ он (говори́л / сказа́л) э́то, все замолча́ли.        [aytgach jim bo'lishdi]
Когда́ мы (гуля́ли / погуля́ли), мы разгова́ривали.        [sayr davomida — parallel]

Mashq 3. пока́ yoki пока́ не — to'g'risini qo'ying:

___ идёт дождь, посиди́м до́ма.
Он рабо́тал, ___ не сде́лал всё.
___ ты гото́вишь, я накро́ю на стол.
Не уходи́, ___ я не приду́.

Mashq 4. Payt gapini sov ravishdosh bilan ixcham qiling (agar egalar bir xil bo'lsa):

По́сле того́ как я прочита́л кни́гу, я лёг спать.
Когда́ он верну́лся домо́й, он сра́зу позвони́л.
По́сле того́ как мы поу́жинали, мы посмотре́ли фильм.
Когда́ я вошёл в дом, зазвони́л телефо́н.   (diqqat — bu almashtiriladimi?)

Mashq 5. Ikki sodda gapni bitta qo'shma gapga bog'lang (qavsdagi bog'lovchi bilan), vergulni unutmang:

Я зако́нчу рабо́ту. Я тебе́ позвоню́.              (как то́лько)
Он прие́хал в го́род. Про́шло два го́да.           (с тех пор как)
Го́сти ушли́. Мы убра́ли со стола́.                (по́сле того́ как)
Ты спал. Я успе́л всё сде́лать.                   (пока́)

Mashq 6. Xatoni toping va to'g'rilang:

Жди, пока́ приду́.
Когда́ я чита́л кни́гу, я лёг спать. (avval o'qib bo'lgach yotdi)
Войдя́ в ко́мнату, зазвони́л телефо́н.
Как то́лько приду́ позвоню́.

Mashq 7. O'zbekchadan ruschaga o'giring (mos payt bog'lovchisi bilan):

Sen uxlagancha, men ishladim.
Kelishing bilanoq menga qo'ng'iroq qil.
Yomg'ir tugaguncha chiqma.
Uxlashdan oldin kitob o'qiyman.
Uni tanishganimizdan beri, uch yil o'tdi.

10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)

  1. Vaqt munosabati mashqi: Wisar AIdan bitta juft voqea bersin (masalan Он пришёл / Мы се́ли за стол). Siz uni beshta xil payt bog'lovchisi bilan ifodalang — когда́, как то́лько, по́сле того́ как, до того́ как, пе́ред тем как — va har birining ma'no farqini o'zbekcha izohlang. AI vaqt mantiqini tekshirsin.

  2. Aspekt mashqi: AIdan 6 ta когда́ gapini bersin, har birida qavs ichida ikkita aspekt varianti bo'lsin (чита́л / прочита́л). Siz kontekstga qarab to'g'risini tanlang va nega (fon-jarayon несов, tugab-keyin сов) ekanini ayting. AI izohlab bersin.

  3. пока́ / пока́ не + ravishdosh mashqi: AIdan пока́ va пока́ не aralash 6 ta gap bersin; siz qaysi biri "parallel" (пока́), qaysi biri "chegara" (пока́ не) ekanini aniqlang. Keyin AIdan 5 ta по́сле того́ как / когда́ gapini bersin — siz ularni sov ravishdoshga aylantiring, bir ega qoidasi buzilganlarini esa aylantirmay, sababini ayting. AI xatolarni ko'rsatsin.


11. Javoblar kaliti

Mini-mashq (8-bo'lim): Когда́ он пришёл, мы се́ли у́жинать (kelganida — umumiy payt). / Как то́лько он пришёл, мы се́ли у́жинать (kelishi bilanoq — darrov). / По́сле того́ как он пришёл, мы се́ли у́жинать (kelgandan keyin).

Mashq 1: Пока́ ты спал, я пригото́вил за́втрак (parallel); Как то́лько прозвене́л звоно́к, все вы́шли (darrov keyin); С тех пор как он уе́хал, я о нём ничего́ не слы́шал (boshidan beri); Жди меня́, пока́ не верну́сь (chegara); Пе́ред тем как лечь спать, вы́ключи свет (sal oldin). (Izoh: oxirgi gapda "до того́ как лечь" ham grammatik jihatdan mumkin, lekin og'zaki "пе́ред тем как" tabiiyroq.)

Mashq 2: Когда́ я прочита́л письмо́, я всё по́нял (сов — avval tugab); Когда́ я шёл домо́й, шёл дождь (несов — yo'l davomida fon); Когда́ он сказа́л э́то, все замолча́ли (сов — aytgach); Когда́ мы гуля́ли, мы разгова́ривали (несов — sayr davomida parallel).

Mashq 3: Пока́ идёт дождь, посиди́м до́ма (parallel); Он рабо́тал, пока́ не сде́лал всё (chegara); Пока́ ты гото́вишь, я накро́ю на стол (parallel); Не уходи́, пока́ не приду́ (chegara).

Mashq 4: Прочита́в кни́гу, я лёг спать; Верну́вшись домо́й, он сра́зу позвони́л; Поу́жинав, мы посмотре́ли фильм; oxirgi gap — aylantirib bo'lmaydi: Когда́ я вошёл в дом, зазвони́л телефо́н (kirgan — "я", jiringlagan — "телефо́н", egalar har xil ravishdosh mumkin emas, ergash gap qoladi).

Mashq 5: Как то́лько я зако́нчу рабо́ту, я тебе́ позвоню́; С тех пор как он прие́хал в го́род, про́шло два го́да; По́сле того́ как го́сти ушли́, мы убра́ли со стола́; Пока́ ты спал, я успе́л всё сде́лать.

Mashq 6: Жди, пока́ не приду́ (chegara не kerak); Когда́ я прочита́л кни́гу, я лёг спать (сов — avval tugagan); Когда́ я вошёл в ко́мнату, зазвони́л телефо́н (egalar har xil ravishdosh emas, ergash gap); Как то́лько приду́**,** позвоню́ (vergul qo'yildi).

Mashq 7 (namuna javoblar): Пока́ ты спал, я рабо́тал. / Как то́лько придёшь, позвони́ мне (yoki: ...как то́лько прие́дешь). / Не выходи́, пока́ не ко́нчится дождь. / Пе́ред тем как лечь спать, я чита́ю кни́гу. / С тех пор как мы познако́мились, прошло́ три го́да.


12. Xulosa va keyingi dars

  • Payt ergash gaplari (вре́менные прида́точные) ikki voqeaning vaqt munosabatini bog'laydi va yettita asosiy bog'lovchi bilan ifodalanadi — har biri o'z vaqt munosabatiga ega.
  • AYNI PAYT / PARALLEL: когда́ (universal, ...ganda) va пока́ (parallel davomiylik, ...gancha). когда́ da aspekt hal qiladi: несов = jarayon/fon (чита́л), сов = tugagach/keyin (прочита́л).
  • KETMA-KET: как то́лько (...ishi bilanoq, darrov keyin), по́сле того́ как (...gandan keyin), до того́ как / пе́ред тем как (...dan oldin — birinchisi rasmiy, ikkinchisi og'zaki, ko'pincha infinitiv bilan).
  • CHEGARA / NUQTA: пока́ не (...guncha — chegaraga qadar; не "emas" deb tarjima qilinmaydi!) va с тех пор как (...dan beri — boshlanish nuqtasi). пока́ пока́ не farqini yodda tuting: parallellik chegara.
  • RAVISHDOSH BILAN IXCHAM (14–15-dars): egalar bir xil bo'lsa, по́сле того́ как / когда́ …tugagach sov ravishdosh (Прочита́в…), когда́ …ayotib несов ravishdosh (Идя́…). Egalar har xil bo'lsa — ergash gap qoladi.
  • VERGUL: payt ergash gap doim vergul bilan ajratiladi — oldinda bo'lsa ikki qism orasida, keyinda bo'lsa bog'lovchi oldida. Ko'p so'zli bog'lovchida (по́сле того́ как, с тех пор как) vergul odatda butun ibora oldida.

Keyingi dars — B1 — 20-dars: Zid va yon berish ergash gaplar (уступи́тельные прида́точные) — хотя́, несмотря́ на то что, как ни, что́бы ни. Bugun siz qachon? ("payt") savoliga javob bergan gaplarni qurdingiz. Keyingi darsda esa kutilganga zid natijani ifodalaydigan gaplarga o'tamiz: "garchi ... bo'lsa-da", "...ga qaramay". A2 dagi хотя́ ni chuqurlashtirib, uning rasmiy "akasi" несмотря́ на то что va jonli qurilmalar как ни, что́бы ни bilan tanishasiz. Bugungi vergul mantiqimiz va ko'p so'zli bog'lovchi qoidasi u yerda ham davom etadi.

Izohlar (0)

Izoh yozish uchun kiring.

  • Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!
B1 — 19-dars: Payt ergash gaplar (вре́менные прида́точные) — когда́, пока́, пока́ не, как то́лько, по́сле того́ как, до того́ как, перед тем как, с тех пор как — Wisar