WisarWisar
Rus tili kursi/B1 Orta23 daqiqa

B1 — 17-dars: Maqsad ergash gaplar (це́левые прида́точные) — что́бы, для того́ что́бы, с це́лью, зате́м что́бы

B1 — O'RTA · 17-dars


1. Dars nomi va maqsad

A2 darajada (24-dars) siz maqsad bog'lovchisi — что́бы (…uchun / …deb) bilan ilk bor tanishdingiz. O'shanda bitta muhim mexanik qoidani o'rgandingiz: agar bosh gap va ergash gap egasi bir xil bo'lsa что́бы + infinitiv (Я учу́сь, что́бы знать — men o'qiyman, men bilishim uchun); agar egalar har xil bo'lsa что́бы + o'tgan shakl (Я хочу́, что́бы ты знал — men xohlayman, sen bilishing uchun). Bu — poydevor. Bugun biz shu poydevorni chuqurlashtiramiz va uning ustiga rus tilining butun maqsad ifodalash tizimini quramiz.

Maqsad ergash gaplari «Заче́м?» ("Nima uchun?"), «С како́й це́лью?» ("Qanday maqsadda?"), «Для чего́?» ("Nima uchun?") savollariga javob beradi. Real rus tilida, ayniqsa yozma va rasmiy nutqda, maqsadni ifodalashning bir emas, to'rtta asosiy vositasi bor, va ularning har biri o'z uslub darajasiga (og'zaki-neytral, rasmiy, kitobiy) ega.

Solishtiring — bir xil maqsad, to'rt xil "ohang":

text
Я прие́хал, что́бы уви́деть тебя́.               — neytral, og'zaki: seni ko'rish uchun keldim
Я прие́хал, для того́ что́бы уви́деть тебя́.     — urg'uli, rasmiyroq: aynan seni ko'rish maqsadida keldim
Я прие́хал с це́лью встре́титься с тобо́й.       — kitobiy, rasmiy: uchrashish maqsadida keldim
Я прие́хал зате́м, что́бы уви́деть тебя́.        — ta'kidli: aynan shu maqsadda keldim

Ko'ryapsizmi? A2 da bitta что́бы bilan chegaralangan edingiz. B1 da esa siz maqsadni uslubga qarab ifodalay boshlaysiz: qaysi vosita suhbatga, qaysi biri rasmiy hujjatga, qaysi biri ilmiy matnga mos. Bu dars oxirida siz:

  • to'rtta maqsad vositasini ma'no va uslubiga qarab to'g'ri tanlaysiz;
  • eng muhim qoidani — bir ega infinitiv, har xil ega o'tgan shakl — avtomatik qo'llaysiz;
  • с це́лью + Р.к. (ot) va с це́лью + infinitiv variantlarini farqlaysiz;
  • harakat fe'li bilan maqsadni ikki xil quryapsiz: Я пришёл, что́бы взять кни́гу Я пришёл за кни́гой;
  • murakkab bog'lovchida (для того́ что́бы, зате́м что́бы) vergul qayerga tushishini bilasiz.

2. Avvalgi darajadan takror (что́бы — A2)

A2 da o'rgangan asosni bir daqiqada tiklaymiz — bugungi hamma narsa shuning ustiga quriladi. что́бы ning butun mantig'i bitta savolga bog'liq: что́бы dan keyin kim harakat qiladi?

1) Bir ega (bosh gap egasi = ergash gap egasi) что́бы + infinitiv:

text
    [ega] ..., что́бы + INFINITIV
    Я учу́ ру́сский, что́бы чита́ть Пу́шкина.
    Men o'qiyman, men o'qishim uchun (Pushkinni o'qish uchun).
    (o'qiyotgan HAM men, o'qiydigan HAM men  что́бы + чита́ть)

2) Har xil ega (bosh gapda bir kishi, ergash gapda boshqasi) что́бы + o'tgan zamon shakli:

text
    [ega1] ..., что́бы + [ega2] O'TGAN SHAKL
    Я дал ему́ кни́гу, что́бы он прочита́л.
    Men berdim, U o'qishi uchun (kitobni).
    (beruvchi — men, o'qiydigan — u  что́бы + прочита́л)
Ega holati что́бы dan keyin Misol
Bir ega bitta kishi INFINITIV Я чита́ю, что́бы знать.
Har xil ega ikki kishi O'TGAN shakl Я хочу́, что́бы ты знал.

Muhim eslatma: что́бы dan keyingi прочита́л, знал, пришёл — bu o'tgan zamon EMAS (o'tmish haqida emas). Bu — что́бы dan keyin talab qilinadigan maxsus shakl, chunki что́бы = что + бы (shart-istak zarrasi бы ichida turibdi). Shakl o'tgan zamonga o'xshaydi, lekin ma'nosi — istak/maqsad. Bugun biz shu ikki holatni har bir yangi vositada qayta ko'ramiz.

Va A2 dan bir oltin qoida — u bugun ham istisnosiz amal qiladi: rus tilida ergash gap doim vergul bilan ajratiladi. Maqsad bog'lovchilarida bu qoida yangi bir "ilg'or" holatni oladi — buni 3.7-bo'limda ko'ramiz.


3. Asosiy tushuntirish

3.1. Umumiy manzara — to'rtta vosita, uslub shkalasi

Maqsad vositalarini yodlashning eng oson yo'li — ularni uslub darajasiga qarab bir chiziqqa terish:

text
OG'ZAKI-NEYTRAL    RASMIYROQ    KITOBIY/RASMIY
   что́бы              для того́ что́бы        с це́лью
                       зате́м что́бы          (+ Р.к. ot yoki infinitiv)
  • что́бы — eng keng, universal. Og'zaki ham, yozma ham. "Kapitan".
  • для того́ что́бычто́бы ning urg'uli, rasmiyroq varianti. Maqsadga alohida e'tibor beradi.
  • с це́лью — kitobiy, rasmiy. Ot bilan (с це́лью + Р.к.) yoki infinitiv bilan.
  • зате́м что́бы — ta'kidli "aynan shu maqsadda"; ko'pincha для того́ что́бы bilan bir xil ishlaydi.

Endi har birini alohida, chuqur ochamiz. Diqqat: bir ega infinitiv, har xil ega o'tgan shakl qoidasi to'rttasiga ham birdek amal qiladi.

3.2. что́бы — eng keng, neytral maqsad

что́бы = o'zbekcha "…(i)sh uchun / …deb". Eng ko'p ishlatiladigan, neytral, ham og'zaki ham yozma nutqqa mos. U «Заче́м?» ("Nima uchun?") savoliga to'g'ridan-to'g'ri javob beradi.

A) Bir ega infinitiv:

text
    [NATIJA/HARAKAT],  что́бы  [MAQSAD-INFINITIV]
    Я учу́ ру́сский, что́бы чита́ть Пу́шкина.
    Rus tilini o'rganaman,  o'qish uchun  Pushkinni.
text
Я встал ра́но, что́бы успе́ть на по́езд.        — Poyezdga ulgurish uchun erta turdim.
Она́ рабо́тает, что́бы содержа́ть семью́.        — U oilasini boqish uchun ishlaydi.
Мы молчи́м, что́бы не разбуди́ть ребёнка.       — Bolani uyg'otmaslik uchun jim turibmiz.

B) Har xil ega o'tgan shakl:

text
    [ega1] ..., что́бы  [ega2] + O'TGAN SHAKL
    Я дал ему́ кни́гу, что́бы он прочита́л её.
    Men unga kitobni berdim,  u o'qishi uchun.
text
Учи́тель говори́т гро́мко, что́бы все слы́шали.   — O'qituvchi baland gapiradi, hamma eshitishi uchun.
Мать закры́ла окно́, что́бы ребёнок не замёрз.    — Ona derazani yopdi, bola sovqotmasligi uchun.
Я напи́шу инстру́кцию, что́бы вы не оши́блись.    — Yo'riqnoma yozaman, siz xato qilmasligingiz uchun.

Qisqa javob xususiyati: «Заче́м?» savoliga to'liq javob to'g'ridan-to'g'ri Что́бы... bilan boshlanishi mumkin: — Заче́м ты встал так ра́но? — Что́бы успе́ть на по́езд. Bu — что́бы ning imtiyozi; для того́ что́бы bunday yolg'iz qisqa javobda kamdan-kam ishlatiladi.

3.3. для того́ что́бы — urg'uli, rasmiyroq

для того́ что́бы = o'zbekcha "…(i)sh uchun / …maqsadida" (urg'uli). Ma'nosi что́бы ga aynan teng, LEKIN ikki farqi bor:

1) Uslub — для того́ что́бы rasmiyroq, jiddiyroq yangraydi.

2) Ta'kid — u maqsadga alohida urg'u beradi: "aynan shu maqsad uchun, boshqa maqsadda emas". Ko'pincha maqsadni oldin aytish kerak bo'lganda tanlanadi (ergash gap gap boshiga chiqadi):

text
    Для того́ что́бы  [MAQSAD],  [HARAKAT]         maqsad OLDINDA
    Для того́ что́бы сдать экза́мен, ну́жно мно́го занима́ться.
    Imtihon topshirish uchun,  ko'p shug'ullanish kerak.

    [HARAKAT],  для того́ что́бы  [MAQSAD]         maqsad KEYINDA
    Ну́жно мно́го занима́ться, для того́ что́бы сдать экза́мен.

Bir ega / har xil ega qoidasi bu yerda ham ishlaydi:

text
Для того́ что́бы похуде́ть, он на́чал бе́гать.              — Ozish uchun, u yugura boshladi. (bir ega  infinitiv)
Для того́ что́бы все по́няли, преподава́тель повтори́л пра́вило. — Hamma tushunishi uchun, o'qituvchi qoidani takrorladi. (har xil ega  o'tgan)

Kalit farq: что́бы — neytral va universal; для того́ что́быurg'uli va rasmiyroq. Do'st bilan suhbatda для того́ что́бы biroz og'ir yangraydi — u yerda oddiy что́бы to'g'ri. Rasmiy matnda yoki maqsadni ta'kidlab ko'rsatmoqchi bo'lsangiz — для того́ что́бы ni tanlang. Ko'pincha uni qisqartirib faqat что́бы qoldirish ham mumkin: ma'no o'zgarmaydi, faqat ta'kid yo'qoladi.

3.4. с це́лью — kitobiy, eng rasmiy

с це́лью = o'zbekcha "…maqsadida" — maqsad vositalarining eng rasmiy, kitobiy vakili. Rasmiy hujjat, ilmiy matn, yangilik va e'lonlarda ko'p uchraydi. Ikki shakli bor:

A) С ЦЕ́ЛЬЮ + otning Р.к. (qaratqich kelishigi) — sodda, ot bilan:

text
    с це́лью + [OT Р.к.]
    Он прие́хал в столи́цу с це́лью учёбы.
    U poytaxtga o'qish maqsadida keldi.
text
Коми́ссия со́здана с це́лью прове́рки докуме́нтов.   — Komissiya hujjatlarni tekshirish maqsadida tuzildi.
Он взял креди́т с це́лью поку́пки кварти́ры.         — U kvartira sotib olish maqsadida kredit oldi.

Diqqat: с це́лью dan keyin ot qaratqich (Р.к.) kelishigida turadi: учёба с це́лью учёбы, прове́рка с це́лью прове́рки, поку́пка с це́лью поку́пки.

B) С ЦЕ́ЛЬЮ + infinitiv — harakatni ko'rsatish uchun (rasmiy uslubda):

text
    с це́лью + INFINITIV
    Он прие́хал с це́лью поступи́ть в университе́т.
    U universitetga kirish maqsadida keldi.
text
Мы собрали́сь с це́лью обсуди́ть но́вый прое́кт.    — Yangi loyihani muhokama qilish maqsadida yig'ildik.
Зако́н при́нят с це́лью защити́ть потреби́телей.     — Qonun iste'molchilarni himoya qilish maqsadida qabul qilindi.

Uslub shkalasi — yodda tuting: что́бы (og'zaki, neytral) для того́ что́бы (rasmiyroq, ta'kidli) с це́лью (eng rasmiy, kitobiy). Do'st bilan suhbatda с це́лью g'alati, sun'iy yangraydi — u yerda что́бы to'g'ri. Aksincha, rasmiy hujjatda с це́лью joyida. E'tibor bering: с це́лью dan keyin butun ergash gap (ega + kesim) qo'yish mumkin emas — faqat ot (Р.к.) yoki infinitiv. Agar har xil ega kerak bo'lsa, для того́ что́бы ga o'ting.

3.5. зате́м что́бы — ta'kidli "aynan shu maqsadda"

зате́м что́бы (yoki ajratilib: зате́м, что́бы) = o'zbekcha "aynan shu maqsadda / shuning uchun (maqsad bilan)". для того́ что́бы ga juda yaqin — u ham maqsadga ta'kid beradi, lekin ko'proq "boshqa hech narsa uchun emas, aynan shu uchun" ma'nosini urg'ulaydi:

text
Я позвони́л зате́м, что́бы предупреди́ть тебя́.     — Seni ogohlantirish uchun (aynan shu maqsadda) qo'ng'iroq qildim.
Он прие́хал не отдыха́ть, а зате́м, что́бы рабо́тать. — U dam olgani emas, aynan ishlash uchun keldi.

Bir ega / har xil ega qoidasi bu yerda ham amal qiladi:

text
Я всё запи́сываю зате́м, что́бы не забы́ть.          — Unutmaslik uchun hammasini yozib boraman. (bir ega  infinitiv)
Он говори́т ти́хо зате́м, что́бы его́ не услы́шали.    — Uni eshitib qolishmasligi uchun sekin gapiradi. (har xil ega  o'tgan)

Amaliy maslahat: зате́м что́бы — kitobiy va biroz ta'kidli; u ko'pincha zidlik bilan birga keladi (не..., а зате́м, что́бы... — "…uchun emas, aynan …uchun"). Kundalik nutqda uning o'rniga oddiy что́бы yoki для того́ что́бы ni ishlatishingiz mumkin. Uni o'qishda tanib olsangiz kifoya.

3.6. Harakat fe'li bilan maqsad: что́бы + infinitiv за + ot

Rus tilida harakat fe'llari (прийти́, пойти́, е́хать, зайти́) bilan maqsadni ikki xil ifodalash mumkin, va bu — juda tabiiy, kundalik nuqta:

A) Butun harakat (fe'l) что́бы + infinitiv:

text
Я пришёл, что́бы взять кни́гу.
   — Kitob olish uchun keldim.

B) Faqat predmet (ot) за + ot (vosita kelishigi, Т.к.):

text
Я пришёл за кни́гой.
   — Kitob uchun (kitobga) keldim.

Ikkalasi ham "kitob olgani keldim" ma'nosini beradi. Farqi: A varianti to'liq harakatni (взять — olish) aytadi; B varianti qisqa — faqat maqsad-predmetni (кни́гой) aytadi. за dan keyin ot vosita (Т.к.) kelishigida turadi:

text
Я зашёл в магази́н за хле́бом.          — Non uchun do'konga kirdim. (za + Т.к.)
Она́ пошла́ на ку́хню за водо́й.         — U suv uchun oshxonaga bordi.
Он спусти́лся вниз за газе́той.          — U gazeta uchun pastga tushdi.

Qachon A, qachon B? Maqsad butun harakat bo'lsa (olmoq, uchrashmoq, gaplashmoq) что́бы + infinitiv: Я пришёл, что́бы поговори́ть. Maqsad bitta predmet (biror narsani olib kelish/olib ketish) bo'lsa за + Т.к.: Я пришёл за кни́гой. Predmet uchun за + Т.к. — ancha qisqa va tabiiyroq. Solishtiring o'zbekcha bilan: "kitobga keldim" ≈ за кни́гой, "kitobni olish uchun keldim" ≈ что́бы взять кни́гу.

3.7. Barcha vositalar va VERGUL QOIDASI (bugungi texnik yurak)

Endi — bugungi darsning texnik yuragi, ya'ni vergul qoidasi. A2 da o'rgangan qoida ("bog'lovchi = vergul") kuchida qoladi, LEKIN для того́ что́бы, зате́м что́бы, с це́лью kabi ikki-uch so'zli murakkab bog'lovchilarda vergul ikki xil joyga tushishi mumkin:

Variant 1 — vergul butun ibora OLDIDA (eng keng tarqalgan, neytral):

text
Он на́чал бе́гать ▸,◂ для того́ что́бы похуде́ть.
Я позвони́л ▸,◂ зате́м что́бы предупреди́ть тебя́.

Variant 2 — vergul что́бы OLDIDA (butun iborani "ajratib", maqsadga urg'u berilganda):

text
Он на́чал бе́гать для того́ ▸,◂ что́бы похуде́ть.
Я позвони́л зате́м ▸,◂ что́бы предупреди́ть тебя́.

Ikkala variant ham to'g'ri. Farqi — ma'no urg'usida: Variant 1 (vergul butun ibora oldida) — neytral, oddiy maqsad. Variant 2 (vergul что́бы oldida) — maqsadga alohida e'tibor, "aynan shu maqsad bilan" degan ta'kid. Boshlang'ich B1 uchun tavsiya:

Amaliy qoida (yodda tuting): shubhalansangiz — Variant 1 ni tanlang: vergulni butun ibora oldiga qo'ying (..., для того́ что́бы..., ..., зате́м что́бы...). Bu doim to'g'ri, neytral va xavfsiz. что́бы oldiga vergul qo'yish (Variant 2) — ilg'or, ta'kidli uslub; uni o'qishda tanib olsangiz kifoya. Muhimi: oddiy что́бы dan oldin doim vergul turadi (Я пришёл, что́бы...) — bu istisnosiz, vergulsiz yozish har doim xato.

Agar ergash gap OLDINDA kelsa (для того́ что́бы, зате́м что́бы) — vergul ikki qism orasiga, butun ibora bo'linmaydi:

text
Для того́ что́бы сдать экза́мен ▸,◂ ну́жно занима́ться.
Что́бы успе́ть на по́езд ▸,◂ я встал ра́но.

3.8. Barcha maqsad vositalari — jamlangan jadval

Vosita O'zbekcha Uslub Nima ergashadi Namuna
что́бы …(i)sh uchun neytral, universal infinitiv / o'tgan shakl Учу́сь, что́бы знать.
для того́ что́бы …maqsadida (urg'uli) rasmiyroq, ta'kidli infinitiv / o'tgan shakl Для того́ что́бы сдать, занима́юсь.
с це́лью + Р.к. …maqsadida kitobiy, rasmiy ot (qaratqich) Прие́хал с це́лью учёбы.
с це́лью + инф. …maqsadida kitobiy, rasmiy infinitiv Прие́хал с це́лью учи́ться.
зате́м что́бы aynan shu maqsadda ta'kidli, kitobiy infinitiv / o'tgan shakl Звоню́ зате́м, что́бы сказа́ть.
за + Т.к. …(predmet) uchun og'zaki, qisqa ot (vosita) Пришёл за кни́гой.

4. Misollar (ruscha + o'zbekcha tarjima)

что́бы — bir ega (infinitiv):

text
Я купи́л биле́ты, что́бы пойти́ на конце́рт.       — Konsertga borish uchun chipta oldim.
Она́ учи́т слова́, что́бы говори́ть свобо́дно.      — U ravon gapirish uchun so'z yodlaydi.
Мы вы́шли ра́ньше, что́бы не опозда́ть.            — Kechikmaslik uchun ertaroq chiqdik.

что́бы — har xil ega (o'tgan shakl):

text
Я объясни́л всё, что́бы вы по́няли.                — Siz tushunishingiz uchun hammasini tushuntirdim.
Роди́тели рабо́тают, что́бы де́ти учи́лись.          — Bolalar o'qishi uchun ota-onalar ishlaydi.
Он говори́т ти́хо, что́бы никто́ не услы́шал.        — Hech kim eshitmasligi uchun sekin gapiradi.

для того́ что́бы (rasmiyroq, ta'kidli):

text
Для того́ что́бы получи́ть ви́зу, ну́жно собра́ть докуме́нты. — Viza olish uchun hujjat yig'ish kerak.
Он рабо́тал днём и но́чью, для того́ что́бы содержа́ть семью́. — Oilasini boqish uchun kechayu kunduz ishladi.
Для того́ что́бы все успе́ли, встре́чу перенесли́.  — Hamma ulgurishi uchun uchrashuv ko'chirildi.

с це́лью (kitobiy, rasmiy):

text
Пра́вила изменены́ с це́лью безопа́сности.          — Qoidalar xavfsizlik maqsadida o'zgartirildi.
Он поступи́л на ку́рсы с це́лью повы́сить квалифика́цию. — U malakasini oshirish maqsadida kursga kirdi.
Прове́рка проводи́тся с це́лью контро́ля ка́чества.  — Tekshiruv sifatni nazorat qilish maqsadida o'tkaziladi.

зате́м что́бы (ta'kidli):

text
Я пришёл сюда́ не спо́рить, а зате́м, что́бы помо́чь. — Bu yerga bahslashish uchun emas, aynan yordam berish uchun keldim.
Всё э́то де́лается зате́м, что́бы вам бы́ло удо́бно.  — Bularning hammasi sizga qulay bo'lishi uchun qilinadi.

за + Т.к. (harakat + predmet):

text
Я забежа́л в апте́ку за лека́рством.               — Dori uchun dorixonaga yugurib kirdim.
Де́ти пошли́ в лес за гриба́ми.                     — Bolalar qo'ziqorin uchun o'rmonga bordi.
Он верну́лся домо́й за телефо́ном.                  — U telefon uchun uyga qaytdi.

E'tibor bering: har bir misolda avval o'zingizga egani so'rang. Я объясни́л, что́бы вы по́няли — tushuntiruvchi men, tushunuvchi siz har xil ega o'tgan shakl (по́няли). Я купи́л, что́бы пойти́ — oluvchi ham, boruvchi ham men bir ega infinitiv (пойти́). Bu savol — maqsad gaplarining kaliti.


5. Talaffuz bo'limi

  • что́бы /SHTO-bı/ — urg'u boshda (што́-). Bu yerda что urg'uli, shuning uchun aniq "што" (o'zgarmaydi). бы urg'usiz ergashadi: "shtó-bı". Kundalik tez nutqda ko'pincha "shtob" ga qisqaradi.
  • для того́ что́бы /dlya ta-VO SHTO-bı/ — DIQQAT: того́ dagi "г" "v" o'qiladi (rus tilida -ого/-его qo'shimchasida doim!): "tavó", "togo" emas. для — "dlya" (yumshoq "l"). Butun: "dlya-tavó-shtóbı".
  • с це́лью /s TSE-lyu/ — urg'u boshda (це́-). "ц" — "ts" tovushi (bitta harf, ikki tovush): "tse". "лью" — yumshoq "l" + "yu": "s-tsélyu".
  • зате́м /za-TYEM/ — urg'u oxirda (-те́м); "за" urg'usiz "za": "zatém".
  • зате́м что́бы /za-TYEM SHTO-bı/ — ikki urg'u: "zatém-shtóbı".
  • за кни́гой /za KNI-gay/ — за urg'usiz, predmetga qo'shilib ketadi: "za-knígay". Oxiridagi -ой urg'usiz "ay".
  • с це́лью учёбы /s TSE-lyu u-CHYO-bı/ — учёбы dagi ё doim urg'uli va "yo" o'qiladi: "uchyóbı".

Ikki oltin talaffuz qoidasi bugun: (1) того́ ichidagi "г" har doim "v" o'qiladi — для того́ что́бы "dlya-tavó-shtóbı". Bu — rus tilining eng muhim talaffuz qoidalaridan. (2) что́бы dagi что — bu yerda urg'uli, shuning uchun aniq "што" (A2 dagi потому́ что dagi urg'usiz "shta" dan farqli!). Solishtiring: потому́ что "shta" (urg'usiz), lekin что́*бы "shtó" (urg'uli).


6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)

Ruscha Urg'u O'zbekcha Misol
что́бы что́-бы …(i)sh uchun / deb Учу́сь, что́бы знать. — Bilish uchun o'qiyman.
для того́ что́бы для то-го́ что́-бы …maqsadida (urg'uli) Для того́ что́бы сдать, занима́юсь. — Topshirish uchun shug'ullanaman.
с це́лью с це́-лью …maqsadida (rasmiy) Прие́хал с це́лью учёбы. — O'qish maqsadida keldi.
зате́м что́бы за-те́м что́-бы aynan shu maqsadda Звоню́ зате́м, что́бы сказа́ть. — Aytish uchun qo'ng'iroq qilaman.
цель цель maqsad (ot) Кака́я у вас цель? — Sizning maqsadingiz nima?
зате́м за-те́м keyin / shu maqsadda А зате́м мы ушли́. — Keyin biz ketdik.
содержа́ть со-дер-жа́ть boqmoq, ta'minlamoq Содержа́ть семью́. — Oilani boqmoq.
разбуди́ть раз-бу-ди́ть uyg'otmoq Что́бы не разбуди́ть. — Uyg'otmaslik uchun.
предупреди́ть пре-ду-пре-ди́ть ogohlantirmoq Зате́м, что́бы предупреди́ть. — Ogohlantirish uchun.
похуде́ть по-ху-де́ть ozmoq Для того́ что́бы похуде́ть. — Ozish uchun.
поступи́ть по-сту-пи́ть (o'quv yurtiga) kirmoq С це́лью поступи́ть. — Kirish maqsadida.
ви́за ви́-за viza Что́бы получи́ть ви́зу. — Viza olish uchun.
безопа́сность без-о-па́с-ность xavfsizlik С це́лью безопа́сности. — Xavfsizlik maqsadida.
квалифика́ция ква-ли-фи-ка́-ци-я malaka Повы́сить квалифика́цию. — Malakani oshirmoq.
лека́рство ле-ка́рст-во dori За лека́рством. — Dori uchun.
успе́ть ус-пе́ть ulgurmoq Что́бы успе́ть на по́езд. — Poyezdga ulgurish uchun.

Yodlash qoidasi: to'rt vositani uslub shkalasida yodlang: NEYTRAL (что́бы) RASMIYROQ (для того́ что́бы, зате́м что́бы) KITOBIY (с це́лью). Va bitta oltin qoidani: bir ega infinitiv, har xil ega o'tgan shakl. с це́лью ga alohida diqqat — u faqat ot (Р.к.) yoki infinitiv oladi, butun ergash gapni emas. за + Т.к. ni predmet uchun juftlab yodlang: за хле́бом, за водо́й, за кни́гой.


7. Dialog

text
— Приве́т! Ты почему́ так ра́но встал сего́дня?        — Salom! Nega bugun bunchalik erta turding?
— Я встал ра́но, что́бы успе́ть на пе́рвый по́езд.      — Birinchi poyezdga ulgurish uchun erta turdim.
— А заче́м тебе́ в го́род в тако́е вре́мя?              — Shu vaqtda shaharga nima uchun boryapsan?
— Я е́ду в консульство с це́лью получи́ть ви́зу.        — Viza olish maqsadida konsullikka ketyapman.
— Поня́тно. А докуме́нты собра́л?                       — Tushunarli. Hujjatlarni yig'ib oldingmi?
— Да. Для того́ что́бы всё бы́ло гото́во, я собра́л их ещё вчера́. — Ha. Hammasi tayyor bo'lishi uchun ularni kecha yig'ib qo'ydim.
— Молоде́ц. Кста́ти, я звони́л тебе́ у́тром.             — Barakalla. Aytgancha, ertalab senga qo'ng'iroq qildim.
— Да, зате́м что́бы предупреди́ть о встре́че?           — Ha, uchrashuv haqida ogohlantirish uchunmi?
— И́менно. Я хоте́л, что́бы ты не забы́л о ней.          — Aynan. Uni unutmasligingni xohlagandim.
— Спаси́бо! Слу́шай, зайди́ по доро́ге в апте́ку за лека́рством для ма́мы. — Rahmat! Eshit, yo'l-yo'lakay dorixonaga onam uchun dori olib chiq.
— Коне́чно, зайду́. Для того́ что́бы ты не волнова́лся, я напишу́, когда́ ку́плю. — Albatta, kiraman. Sen xavotir olmasliging uchun, olganimda yozaman.
— Отли́чно. Уда́чи с ви́зой!                            — Zo'r. Vizada omad!

E'tibor bering: bir dialogda barcha vositalar o'z o'rnida ishlatildi: что́бы успе́ть (bir ega infinitiv), с це́лью получи́ть (rasmiy, infinitiv), для того́ что́бы всё бы́ло гото́во (har xil ega o'tgan shakl бы́ло), зате́м что́бы предупреди́ть (ta'kidli), что́бы ты не забы́л (har xil ega o'tgan shakl забы́л), за лека́рством (harakat + predmet). для того́ что́бы ты не волнова́лся — men yozaman, sen xavotir olmaysan har xil ega o'tgan shakl.


8. Tipik xatolar + mini-mashq

  • Har xil ega bo'lganda infinitiv ishlatish: Я хочу́, что́бы ты прийти́. Я хочу́, что́бы ты пришёл. Sabab: ega boshqa (men xohlayman, sen kelasan) что́бы + o'tgan shakl (пришёл), infinitiv emas. Infinitiv faqat bir ega bo'lganda: Я хочу́ прийти́ (bunda что́бы umuman ishlatilmaydi).

  • Bir ega bo'lganda ortiqcha "что́бы + o'tgan shakl": Я встал ра́но, что́бы я успе́л. Я встал ра́но, что́бы успе́ть. Sabab: ega bir xil (men turdim, men ulguraman) что́бы + infinitiv (успе́ть). Egani takrorlash (что́бы я успе́л) — xato; infinitiv o'sha eganing o'zini bildiradi.

  • с це́лью dan keyin butun ergash gap qo'yish: Он прие́хал с це́лью что́бы учи́ться. Он прие́хал с це́лью учи́ться. yoki Он прие́хал, что́бы учи́ться. Sabab: с це́лью faqat ot (Р.к.) yoki infinitiv oladi — с це́лью учёбы / с це́лью учи́ться. Uni что́бы bilan qo'shib bo'lmaydi.

  • с це́лью dan keyin noto'g'ri kelishik: с це́лью учёба / с це́лью учёбу. с це́лью учёбы (Р.к. — qaratqich!). Sabab: с це́лью dan keyin ot qaratqich (Р.к.) kelishigida turadi: учёбы, прове́рки, безопа́сности.

  • Predmet uchun что́бы + interfinitiv o'rniga to'g'ridan-to'g'ri predmet, lekin noto'g'ri predlog: Я пришёл для кни́ги. Я пришёл за кни́гой. (yoki Я пришёл, что́бы взять кни́гу). Sabab: predmetni "olib kelish/olib ketish" maqsadida за + Т.к. (за кни́гой). для + Р.к. bu yerda maqsadni bermaydi.

Mini-mashq (og'zaki): quyidagi fikrni ikki xil ayting — avval bir ega (infinitiv bilan), keyin har xil ega (o'tgan shakl bilan): Я объясня́ю пра́вило... (bir ega: o'zim tushunish uchun / har xil ega: talabalar tushunishi uchun) (Javoblar 11-bo'limda.)


9. Mashqlar

Mashq 1. что́бы + to'g'ri shakl — infinitiv (bir ega) yoki o'tgan shakl (har xil ega)?

Я учу́ ру́сский, что́бы ___ (чита́ть) кни́ги.
Я объясни́л всё, что́бы вы ___ (поня́ть).
Она́ пришла́, что́бы ___ (помо́чь) нам.
Роди́тели рабо́тают, что́бы де́ти ___ (учи́ться).

Mashq 2. To'g'ri kelishikni qo'ying (с це́лью + Р.к., yoki за + Т.к.):

с це́лью (учёба)  с це́лью ________
за (хлеб)  ________ хле́бом
с це́лью (прове́рка)  с це́лью ________
за (вода́)  за ________

Mashq 3. Uslubga mos vositani tanlang (что́бы / для того́ что́бы / с це́лью) — qavsdagi izohga qarang:

Я вы́шел ра́но, ___ не опозда́ть. (neytral, og'zaki)
Зако́н при́нят ___ защи́ты граждан. (rasmiy hujjat, ot bilan)
___ сдать экза́мен, ну́жно мно́го занима́ться. (rasmiyroq, ta'kidli, maqsad oldinda)

Mashq 4. Vergulni to'g'ri joyga qo'ying (Variant 1 — butun ibora oldida, yoki ergash gap oldinda bo'lsa orasida):

Я пришёл что́бы взять кни́гу.
Для того́ что́бы похуде́ть он на́чал бе́гать.
Он звони́т зате́м что́бы предупреди́ть.
Что́бы успе́ть на по́езд я встал ра́но.

Mashq 5. Ikki sodda gapni bitta qo'shma gapga bog'lang (qavsdagi vosita bilan), egaga e'tibor bering:

Я включи́л свет. Ты ви́дел доро́гу.            (что́бы)
Он на́чал бе́гать. Он хо́чет похуде́ть.         (что́бы)
Мы собрали́сь. Мы обсу́дим прое́кт.             (с це́лью + инф.)
Ма́ма закры́ла окно́. Ребёнок не замёрзнет.    (что́бы)

Mashq 6. Xatoni toping va to'g'rilang:

Я хочу́, что́бы ты прийти́.
Он прие́хал с це́лью что́бы учи́ться.
Я встал ра́но, что́бы я успе́л.
Я пришёл для кни́ги.

Mashq 7. Savolga to'liq javob bering (ruschada, mos vosita bilan):

Заче́м ты у́чишь ру́сский?           (— kitob o'qish uchun — neytral)
С како́й це́лью он прие́хал?          (— o'qish maqsadida — rasmiy, ot bilan)
Заче́м ты ходи́л в магази́н?          (— non uchun — за + Т.к.)
Заче́м учи́тель повтори́л пра́вило?    (— hamma tushunishi uchun — har xil ega)

10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)

  1. Ega mashqi (infinitiv / o'tgan shakl): Wisar AIdan 6 ta jumla boshi so'rang (masalan Я учу́сь..., Ма́ма хо́чет..., Учи́тель говори́т гро́мко...). Har birini что́бы bilan yakunlang. Har safar o'zingizdan so'rang: bir ega ( infinitiv) yoki har xil ega ( o'tgan shakl)? AI shaklni va mantiqni tekshirsin.

  2. Uslub mashqi: AIdan bitta maqsadli fikr bersin (masalan Он прие́хал в столи́цу — учи́ться), siz uni uch xil uslubda ifodalang — og'zaki (что́бы), rasmiyroq (для того́ что́бы), kitobiy (с це́лью). AIdan qaysi biri rasmiy arizaga, qaysi biri do'st bilan suhbatga mos ekanini izohlashini so'rang. с це́лью da to'g'ri kelishik (Р.к.) yoki infinitivni tanlang.

  3. Vergul + tarjima mashqi: AIdan vergullari olib tashlangan 6 ta maqsad gapini bersin; siz Variant 1 bo'yicha (butun ibora oldiga) vergul qo'ying. Keyin AIdan o'zbekcha 5 ta "…(i)sh uchun / …maqsadida" gaplarini bersin — siz ularni ruschaga o'giring, har safar egani (bir ega / har xil ega) va uslubni tanlang. AI xatolarni ko'rsatsin.


11. Javoblar kaliti

Mini-mashq (8-bo'lim): Я объясня́ю пра́вило, что́бы поня́ть его́ лу́чше. (bir ega infinitiv) / Я объясня́ю пра́вило, что́бы студе́нты по́няли. (har xil ega o'tgan shakl)

Mashq 1: Я учу́ ру́сский, что́бы чита́ть кни́ги (bir ega infinitiv); Я объясни́л всё, что́бы вы по́няли (har xil ega o'tgan); Она́ пришла́, что́бы помо́чь нам (bir ega infinitiv); Роди́тели рабо́тают, что́бы де́ти учи́лись (har xil ega o'tgan).

Mashq 2: с це́лью учёбы (Р.к.); за хле́бом (Т.к.); с це́лью прове́рки (Р.к.); за водо́й (Т.к.).

Mashq 3: Я вы́шел ра́но, что́бы не опозда́ть (neytral); Зако́н при́нят с це́лью защи́ты граждан (rasmiy, ot bilan); Для того́ что́бы сдать экза́мен, ну́жно мно́го занима́ться (rasmiyroq, maqsad oldinda). (Izoh: 3-da для того́ что́бы o'rniga oddiy что́бы ham to'g'ri, faqat ta'kid kuchsizroq bo'ladi.)

Mashq 4: Я пришёл**,** что́бы взять кни́гу; Для того́ что́бы похуде́ть**,** он на́чал бе́гать; Он звони́т**,** зате́м что́бы предупреди́ть (yoki: ...зате́м**,** что́бы...); Что́бы успе́ть на по́езд**,** я встал ра́но. (Ergash gap oldinda bo'lsa — vergul ikki qism orasida.)

Mashq 5: Я включи́л свет, что́бы ты ви́дел доро́гу (har xil ega o'tgan); Он на́чал бе́гать, что́бы похуде́ть (bir ega infinitiv); Мы собрали́сь с це́лью обсуди́ть прое́кт (infinitiv); Ма́ма закры́ла окно́, что́бы ребёнок не замёрз (har xil ega o'tgan shakl).

Mashq 6: Я хочу́, что́бы ты пришёл (har xil ega o'tgan shakl, infinitiv emas); Он прие́хал с це́лью учи́ться (yoki: ...что́бы учи́ться; с це́лью что́бы — xato); Я встал ра́но, что́бы успе́ть (bir ega infinitiv, что́бы я успе́л emas); Я пришёл за кни́гой (predmet uchun за + Т.к.).

Mashq 7 (namuna javoblar): — Я учу́ ру́сский, что́бы чита́ть кни́ги. / — Он прие́хал с це́лью учёбы. / — Я ходи́л в магази́н за хле́бом. / — Учи́тель повтори́л пра́вило, что́бы все по́няли.


12. Xulosa va keyingi dars

  • Maqsad ergash gaplari (це́левые прида́точные) «Заче́м? С како́й це́лью?» ("Nima uchun? Qanday maqsadda?") savoliga javob beradi va to'rt xil vosita bilan ifodalanadi — har biri o'z uslub darajasiga ega.
  • ASOSIY QOIDA: что́бы (va uning "akalari") dan keyin — bir ega bo'lsa INFINITIV (Я учу́сь, что́бы знать), har xil ega bo'lsa O'TGAN shakl (Я хочу́, что́бы ты знал). Bu — mexanik, istisnosiz.
  • USLUB SHKALASI: что́бы (og'zaki, universal) для того́ что́бы (rasmiyroq, ta'kidli) с це́лью (kitobiy, rasmiy) зате́м что́бы (ta'kidli "aynan shu maqsadda").
  • с це́лью — faqat ot (Р.к.: с це́лью учёбы**)** yoki infinitiv (с це́лью учи́ться) oladi, butun ergash gapni emas. Harakat + predmet uchun — за + Т.к. (Я пришёл за кни́гой).
  • VERGUL: oddiy что́бы dan oldin doim vergul. Murakkab bog'lovchida (для того́ что́бы...) vergul butun ibora oldida (neytral, tavsiya etiladi) yoki что́бы oldida (ta'kid) turadi.

Keyingi dars — B1 — 18-dars: Shart ergash gaplar (усло́вные прида́точные) — е́сли, е́сли бы, при усло́вии что. Bugun siz nima maqsadda? ("maqsad") savoliga javob bergan gaplarni qurdingiz. Keyingi darsda qanday shartda? («при како́м усло́вии?») savoliga javob beradigan shart ergash gaplarini o'rganamiz. A2 dagi е́сли (real shart) va е́сли бы (xayoliy shart) ni chuqurlashtirib, ularning rasmiy variantlari — при усло́вии что, в слу́чае е́сли bilan tanishasiz. Bugungi vergul mantiqimiz u yerda ham bir xil ishlaydi.

Izohlar (0)

Izoh yozish uchun kiring.

  • Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!
B1 — 17-dars: Maqsad ergash gaplar (це́левые прида́точные) — что́бы, для того́ что́бы, с це́лью, зате́м что́бы — Wisar