B1 — 14-dars: Ravishdosh — совершенного вида (прочита́в, сде́лав, придя́, верну́вшись) — oldingi tugallangan harakat
B1 — O'RTA · 14-dars
1. Dars nomi va maqsad
O'tgan darsda siz tugallanmagan ravishdosh (деепричастие несоверше́нного ви́да) bilan tanishdingiz: чита́я, де́лая, говоря́ — bosh harakat bilan bir vaqtda sodir bo'ladigan qo'shimcha harakat. Чита́я кни́гу, я слу́шал му́зыку — "Kitob o'qiyotib (o'qir ekanman), musiqa tinglardim". Ikkala harakat ham bir paytda ketyapti.
Bugun esa uning jufti — tugallangan ravishdosh (деепричастие соверше́нного ви́да) bilan ishlaymiz. Bu shakl butunlay boshqa ma'no beradi: u bosh harakatdan OLDIN tugallangan harakatni bildiradi. O'zbekchada bu ko'pincha "…-gach", "…-ib bo'lib", "…-gandan keyin" deb tarjima qilinadi:
- Прочита́в кни́гу, я лёг спать. — Kitobni o'qib bo'lgach, uxlashga yotdim. (Avval o'qib tugatdim, keyin yotdim.)
- Сде́лав дома́шнее зада́ние, он пошёл гуля́ть. — Uy vazifasini bajarib bo'lib, sayrga chiqdi.
- Придя́ домо́й, она́ сра́зу позвони́ла ма́ме. — Uyga kelgach, darrov onasiga qo'ng'iroq qildi.
- Верну́вшись с рабо́ты, оте́ц по́ужинал. — Ishdan qaytib, ota kechki ovqatni yedi.
Farqni his qiling. Чита́я, слу́шал (ikki harakat birga) Прочита́в, лёг (avval biri tugadi, keyin ikkinchisi boshlandi). Ana shu "birga" "avval-keyin" qarama-qarshiligi — bugungi darsning yuragi.
Dars oxirida siz:
- Har qanday tugallangan fe'ldan -в / -вши / -я qo'shimchasi bilan sov ravishdosh yasaysiz (прочита́ть прочита́в, верну́ться верну́вшись, прийти́ придя́);
- несов (чита́я) va сов (прочита́в) ravishdoshlarni ma'nosiga qarab aniq ajratasiz;
- После того́ как… / Когда́… ergash gaplarini ixcham sov ravishdoshga almashtira olasiz (kitobiy, yozma uslub).
2. Avvalgi darsdan takror (tugallanmagan ravishdosh)
Bugungi mavzu — o'tgan darsning bevosita davomi. Uni tez esga olamiz:
- Ravishdosh (деепри́частие) — fe'ldan yasalgan o'zgarmas so'z. U qo'shimcha, ikkinchi darajali harakatni bildiradi va bosh fe'lga bog'lanadi. Kelishik, son, jinsda o'zgarmaydi.
- Tugallanmagan (несов.) ravishdosh hozirgi zamon o'zagidan -я / -а bilan yasaladi: чита́ть чита́я, говори́ть говоря́, слы́шать слы́ша, рабо́тать рабо́тая.
- U bosh harakat bilan bir vaqtda ketayotgan harakatni ko'rsatadi: Он шёл по у́лице, напева́я пе́сню. — "Ko'chada ketardi, qo'shiq xirgoyi qilib" (ketish va xirgoyi — birga).
BIR EGA QOIDASI (eng muhim — 13-darsdan). Ravishdosh va bosh fe'lning egasi bitta bo'lishi shart! Чита́я кни́гу, я слу́шал му́зыку — "kitobni ham o'qigan, musiqani ham tinglagan" — bitta odam (я). Agar egalar har xil bo'lsa, ravishdosh ishlatib bo'lmaydi. Bu qoida bugungi sov ravishdoshga ham to'liq tegishli.
- Vergul: ravishdosh va unga bog'liq so'zlar (деепричастный оборот) doim vergul bilan ajratiladi: Прочита́в письмо́,* он замолча́л.*
Tez mashq — ma'noni ayting: Чита́я — bir vaqtda; Прочита́в — ? (Javob: avval tugagan. Ana shu farqni bugun mustahkamlaymiz.)
3. Asosiy tushuntirish
3.1. Sov ravishdosh nima va u qanday ma'no beradi
Tugallangan ravishdosh (деепричастие соверше́нного ви́да) — bu bosh harakatdan oldin tugallangan qo'shimcha harakat. Uning mantig'i oddiy:
1) AVVAL — ravishdosh harakati TUGAYDI Прочита́в кни́гу, (kitobni o'qib bo'lgach)
2) KEYIN — bosh harakat boshlanadi я лёг спать. (uxlashga yotdim)Ya'ni ikki harakat ketma-ket: biri to'liq tugaydi, so'ng ikkinchisi boshlanadi. O'zbekcha eng aniq muqobili — "-gach" yoki "-ib bo'lgach / -ib bo'lib":
- Поу́жинав, мы пошли́ гуля́ть. — Kechki ovqatni yeb bo'lgach, sayrga chiqdik.
- Написа́в письмо́, она́ отпра́вила его́. — Xatni yozib bo'lib, uni jo'natdi.
несов сов — asosiy qarama-qarshilik:
- чита́я (несов.) = bir vaqtda: "o'qir ekanman / o'qiyotib" — ikki harakat parallel.
- прочита́в (сов.) = avval tugagan: "o'qib bo'lgach" — biri tugab, keyin ikkinchisi.
3.2. Yasalish: -в / -вши / -я
Sov ravishdosh hozirgi zamondan emas, balki o'tgan zamon o'zagidan yasaladi. Amaliy usul: tugallangan fe'lning o'tgan zamon erkak shaklini oling (прочита́л), -л ni olib tashlang va qo'shimcha qo'shing.
a) -в — asosiy, eng ko'p uchraydigan qo'shimcha. O'tgan zamon o'zagi unliga tugasa:
прочита́ть прочита́л прочита́в (o'qib bo'lib)
сде́лать сде́лал сде́лав (qilib bo'lib)
сказа́ть сказа́л сказа́в (aytib bo'lib)
написа́ть написа́л написа́в (yozib bo'lib)
уви́деть уви́дел уви́дев (ko'rib)
услы́шать услы́шал услы́шав (eshitib)
реши́в реши́л реши́ть (hal qilib)
взяв взял взять (olib)b) -вши / -ши — -ся bilan tugagan (o'zlik) fe'llarda majburiy -вши (aniqrog'i -вшись). O'zak unliga tugasa -вшись:
верну́ться верну́лся верну́вшись (qaytib)
умы́ться умы́лся умы́вшись (yuvinib)
оде́ться оде́лся оде́вшись (kiyinib)
встре́титься встре́тился встре́тившись (uchrashib)
попроща́ться попроща́лся попроща́вшись (xayrlashib)
собра́ться собра́лся собра́вшись (yig'ilib)Eslatma: oddiy (‑ся‑siz) fe'llarda ham -вши varianti mavjud (прочита́вши, сде́лавши), lekin u so'zlashuv/eskirgan ohangda. Zamonaviy adabiy tilda -в ni tanlang. Undoshga tugagan kam sonli o'zaklarda esa -ши ishlatiladi: испе́чь испёк испёкши (pishirib), привёзши (olib kelib) — bular kamdan-kam uchraydi.
c) -я — bir guruh fe'llarda, ayniqsa -ти ga tugaydigan harakat fe'llari va ularning prefiksli shakllarida. Bu yerda o'zak kelasi/hozirgi zamon shaklidan olinadi:
прийти́ (приду́) придя́ (kelib / kelgach)
войти́ (войду́) войдя́ (kirib / kirgach)
уйти́ (уйду́) уйдя́ (ketib)
найти́ (найду́) найдя́ (topib)
привезти́ (привезу́) привезя́ (olib kelib)
принести́ (принесу́) принеся́ (ko'tarib kelib)
перевести́ (переведу́) переведя́ (tarjima qilib)Yodda tuting — uchta "prefiksli borish" ravishdoshi: придя́ (kelib), войдя́, уйдя́ — urg'u doim oxirda va "-я" bilan. Bu shakllar juda ko'p uchraydi, ularni yod oling.
3.3. Yasalish jadvali — bir qarashda
| Fe'l turi | Namuna fe'l | Qo'shimcha | Sov ravishdosh |
|---|---|---|---|
| O'zak unliga (odatiy) | прочита́ть | -в | прочита́в |
| O'zak unliga | сде́лать | -в | сде́лав |
| -ся (o'zlik) fe'l | верну́ться | -вшись | верну́вшись |
| -ся (o'zlik) fe'l | оде́ться | -вшись | оде́вшись |
| прийти́ tipidagi (-ти) | прийти́ | -я | придя́ |
| войти́ / уйти́ | войти́ | -я | войдя́ |
| olib kelmoq (-ти) | принести́ | -я | принеся́ |
3.4. несов сов — yonma-yon farq (asosiy jadval)
Bu — darsning markaziy jadvali. Bir xil fe'lning несов (o'tgan darsdan) va сов shakllarini ma'nosi bilan solishtiring:
| несов ravishdosh (bir vaqtda) | сов ravishdosh (avval tugagan) |
|---|---|
| чита́я — o'qiyotib, o'qir ekanman | прочита́в — o'qib bo'lgach |
| де́лая — qilayotib | сде́лав — qilib bo'lib |
| говоря́ — gapirayotib | сказа́в — aytib bo'lib |
| входя́ — kirayotib | войдя́ — kirib bo'lgach |
| возвраща́ясь — qaytayotib | верну́вшись — qaytib bo'lgach |
| встреча́ясь — uchrashayotib | встре́тившись — uchrashib bo'lib |
Ma'no farqini gapda ko'ring:
- Чита́я письмо́, она́ пла́кала. — Xatni o'qir ekan, yig'lardi. (o'qish va yig'lash — birga, davom etadi.)
- Прочита́в письмо́, она́ запла́кала. — Xatni o'qib bo'lgach, yig'lab yubordi. (avval o'qib tugatdi, keyin yig'lash boshlandi.)
Amaliy tekshiruv: o'zingizga savol bering — "Ikki harakat bir paytda ketyaptimi ( несов, -я) yoki biri tugab, keyin ikkinchisi boshlanyaptimi ( сов, -в/-вши/-я)?" Javob shaklni tanlaydi.
3.5. Ergash gapni ravishdoshga almashtirish (kitobiy uslub)
Sov ravishdoshning eng kuchli vazifasi — vaqt (когда́, по́сле того́ как) va sabab (так как) ergash gaplarini ixcham qilishdir. Bu — yozma, rasmiy, kitobiy uslubning belgisi.
a) После того́ как / Когда́ (…tugagach) сов ravishdosh:
После того́ как я прочита́л кни́гу, я лёг спать.
(bir ega: я = я)
Прочита́в кни́гу, я лёг спать.- Когда́ он ко́нчил рабо́ту, он пошёл домо́й. Ко́нчив рабо́ту, он пошёл домо́й.
- После того́ как мы поу́жинали, мы посмотре́ли фильм. Поу́жинав, мы посмотре́ли фильм.
b) Так как / Потому́ что (sabab) sov ravishdosh:
- Так как он не по́нял вопро́с, он переспроси́л. Не по́няв вопро́с, он переспроси́л. (Savolni tushunmagach, qayta so'radi.)
Almashtirish sharti — BIR EGA. Almashtirish faqat ergash gap va bosh gap egasi bir xil bo'lgandagina mumkin.
- Когда́ я прочита́л, я лёг. Прочита́в, я лёг. (egalar bir xil — я).
- Когда́ я прочита́л кни́гу, сестра́ позвала́ меня́. — bu yerda egalar har xil (я ≠ сестра́), shuning uchun ravishdoshga aylantirib bo'lmaydi. После того́ как bilan qoldiring.
Farqni eslang: ravishdosh — harakatni (fe'lni) ixcham qiladi (когда́ / по́сле того́ как), который esa — predmetni (otni) ta'riflaydi va uni sifatdosh (причастие, o'tgan darslar mavzusi) almashtiradi. Bularni chalkashtirmang: ravishdosh ergash harakat gap; sifatdosh который gap.
4. Ko'proq misollar
-в bilan (odatiy fe'llar):
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Позавтракав, я вы́шел из до́ма. | Nonushta qilib bo'lib, uydan chiqdim. |
| Написав отчёт, она́ отпра́вила его́ ше́фу. | Hisobotni yozib bo'lib, uni boshliqqa jo'natdi. |
| Уви́дев меня́, он улыбну́лся. | Meni ko'rib, jilmaydi. |
| Сказав э́то, он вы́шел. | Buni aytib bo'lib, chiqib ketdi. |
| Взяв зо́нтик, я вы́шел под дождь. | Soyabonni olib, yomg'ir tagiga chiqdim. |
| Реши́в все зада́чи, ученики́ сда́ли рабо́ту. | Barcha masalalarni yechib bo'lib, o'quvchilar ishni topshirdi. |
-вшись bilan (o'zlik fe'llar):
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Верну́вшись домо́й, я сра́зу лёг спать. | Uyga qaytib, darrov uxlashga yotdim. |
| Умы́вшись, де́ти се́ли за́втракать. | Yuvinib bo'lib, bolalar nonushtaga o'tirdi. |
| Оде́вшись, она́ вы́шла на у́лицу. | Kiyinib bo'lib, ko'chaga chiqdi. |
| Попроща́вшись с друзья́ми, он уе́хал. | Do'stlari bilan xayrlashib, jo'nab ketdi. |
| Собра́вшись, тури́сты отпра́вились в путь. | Yig'ilib bo'lgach, sayyohlar yo'lga chiqdi. |
-я bilan (prefiksli borish/kelish fe'llari):
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Придя́ на рабо́ту, она́ включи́ла компью́тер. | Ishga kelgach, kompyuterni yoqdi. |
| Войдя́ в ко́мнату, он поздоро́вался. | Xonaga kirib, salomlashdi. |
| Уйдя́ с рабо́ты, он на́чал своё де́ло. | Ishdan ketib, o'z ishini boshladi. |
| Найдя́ оши́бку, программи́ст испра́вил её. | Xatoni topib, dasturchi uni tuzatdi. |
| Принеся́ ча́й, официа́нт ушёл. | Choyni olib kelib, ofitsiant ketdi. |
5. Talaffuz bo'limi
- прочита́в /pra-chi-TAF/ — urg'u "та"da; oxirgi "в" jarangsizlashadi "f": "prachitáf".
- сде́лав /ZDYE-laf/ — urg'u boshda; "с"+"д" "zd"; oxiri "f": "zdyélaf".
- сказа́в /ska-ZAF/ — urg'u "за"da; oxiri "f": "skazáf".
- уви́дев /u-VI-dif/ — urg'u "ви"da; urg'usiz oxirgi "е" "i", "в" "f": "uvídif".
- верну́вшись /vir-NUF-shis/ — urg'u "ну"da; "вш" "fsh"; oxiri yumshoq "s": "virnúfshis".
- умы́вшись /u-MYF-shis/ — urg'u "мы"da: "umýfshis".
- придя́ /pri-DYA/ — urg'u oxirda "-дя́"; yumshoq "d": "pridyá".
- войдя́ /vay-DYA/ — urg'u oxirda: "vaydyá".
- уйдя́ /uy-DYA/ — urg'u oxirda: "uydyá".
- найдя́ /nay-DYA/ — urg'u oxirda: "naydyá".
Muhim qoida: -в va -вши qo'shimchalarida urg'u o'zak joyida qoladi (o'tgan zamondagidek): прочита́л прочита́в, верну́лся верну́вшись. -я qo'shimchasida esa (придя́, войдя́, найдя́) urg'u deyarli doim oxirgi bo'g'inga tushadi.
Topshiriq: ovoz chiqarib, juftlab ayting: чита́я – прочита́в · де́лая – сде́лав · возвраща́ясь – верну́вшись · входя́ – войдя́. Har juftda "bir vaqtda avval tugagan" ma'nosini his qiling.
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| прочита́в | про-чи-та́в | o'qib bo'lgach | Прочита́в, я лёг спать. |
| сде́лав | сде́-лав | qilib bo'lib | Сде́лав уро́ки, он гуля́л. |
| сказа́в | ска-за́в | aytib bo'lib | Сказа́в э́то, он вы́шел. |
| написа́в | на-пи-са́в | yozib bo'lib | Написа́в письмо́, я ушёл. |
| уви́дев | у-ви́-дев | ko'rib | Уви́дев меня́, он встал. |
| услы́шав | у-слы́-шав | eshitib | Услы́шав шум, я просну́лся. |
| реши́в | ре-ши́в | hal qilib | Реши́в зада́чу, он отдохну́л. |
| взяв | взяв | olib | Взяв зо́нтик, я вы́шел. |
| поу́жинав | по-у́-жи-нав | kechki ovqatni yeb bo'lib | Поу́жинав, мы гуля́ли. |
| ко́нчив | ко́н-чив | tugatib | Ко́нчив рабо́ту, он ушёл. |
| верну́вшись | вер-ну́в-шись | qaytib | Верну́вшись, я по́звони́л. |
| умы́вшись | у-мы́в-шись | yuvinib | Умы́вшись, я оде́лся. |
| оде́вшись | о-де́в-шись | kiyinib | Оде́вшись, она́ вы́шла. |
| попроща́вшись | по-про-ща́в-шись | xayrlashib | Попроща́вшись, он уе́хал. |
| собра́вшись | со-бра́в-шись | yig'ilib | Собра́вшись, мы пошли́. |
| придя́ | при-дя́ | kelgach | Придя́ домо́й, я поел. |
| войдя́ | вой-дя́ | kirib | Войдя́, он поздоро́вался. |
| уйдя́ | уй-дя́ | ketib | Уйдя́, он на́чал своё де́ло. |
| найдя́ | най-дя́ | topib | Найдя́ ключ, я откры́л дверь. |
| принеся́ | при-не-ся́ | olib kelib | Принеся́ ча́й, он ушёл. |
| по́сле того́ как | по́с-ле то-го́ как | …dan keyin (ergash gap) | По́сле того́ как я пришёл… |
Yodlash qoidasi: har sov ravishdoshni jufti bilan yodlang: чита́я прочита́в, возвраща́ясь верну́вшись, входя́ войдя́. Chap tomon — "bir vaqtda", o'ng tomon — "avval tugagan". Bu farqni his qilsangiz, shaklni hech qachon adashtirmaysiz.
7. Dialog
— Приве́т! Как прошёл твой день? — Salom! Kuning qanday o'tdi?
— Норма́льно. Придя́ на рабо́ту, я сра́зу — Yaxshi. Ishga kelib, darrov
на́чал писа́ть отчёт. hisobot yozishni boshladim.
— И успе́л? — Ulgurdingmi?
— Да. Написа́в отчёт, я отпра́вил его́ ше́фу. — Ha. Hisobotni yozib bo'lib, boshliqqa jo'natdim.
А пото́м, реши́в все зада́чи, пошёл на обе́д. Keyin, barcha masalalarni yechib bo'lib, tushlikka chiqdim.
— Молоде́ц! А ве́чером? — Barakalla! Kechqurun-chi?
— Верну́вшись домо́й и поу́жинав, я про́сто — Uyga qaytib va kechki ovqatni yeb bo'lgach,
лёг на дива́н. shunchaki divanga yotdim.
— Пра́вильно. Отдохну́в, за́втра бу́дешь — To'g'ri. Dam olib, ertaga yana
сно́ва по́лон сил! kuchga to'lasan!
— Наде́юсь. Кста́ти, уходя́ с рабо́ты, я — Umid qilaman. Aytgancha, ishdan chiqayotib,
встре́тил ста́рого дру́га. eski bir do'stimni uchratdim.E'tibor bering: придя́ / написа́в / реши́в / верну́вшись / поу́жинав / отдохну́в — hammasi avval tugagan harakat (sov). Faqat oxirgi gapdagi уходя́ — несов ("chiqayotib", bir vaqtda) — chunki uchrashish aynan chiqish paytida bo'lgan, undan keyin emas. Bir dialogda ikkala tur!
8. O'zbekcha-ruscha tipik xatolar
несов va сов ni chalkashtirish: Чита́я письмо́, она́ запла́кала. (avval tugagan ma'noda) Прочита́в письмо́, она́ запла́кала. Sabab: avval o'qib tugatdi, keyin yig'ladi сов (прочита́в). Чита́я — bir vaqtda ("o'qir ekan").
Har xil ega bilan ravishdosh: Придя́ домо́й, мне позвони́л друг. (kelgan — "men", qo'ng'iroq qilgan — "do'st") Когда́ я пришёл домо́й, мне позвони́л друг. Sabab: ravishdosh va bosh fe'l egasi bir xil bo'lishi shart. Bu yerda egalar har xil ergash gap ishlating.
-ся fe'lda -в ishlatish: Верну́в домо́й, я лёг. Верну́вшись домо́й, я лёг. Sabab: o'zlik (-ся) fe'llarda qo'shimcha -вшись bo'ladi.
прийти́ dan noto'g'ri shakl: Прише́дши / Приши́в домо́й… Придя́ домо́й… Sabab: прийти́, войти́, уйти́ dan sov ravishdosh -я bilan: придя́, войдя́, уйдя́.
Vergulni tushirish: Прочита́в кни́гу я лёг спать. Прочита́в кни́гу, я лёг спать. Sabab: ravishdoshli oborot doim vergul bilan ajratiladi.
Mini-mashq (xatolarni to'g'rilang)
1. Де́лая уро́ки, он закры́л тетра́дь и пошёл гуля́ть.
2. Верну́в с рабо́ты, оте́ц по́ужинал.
3. Придя́ домо́й, мне позвони́ла сестра́.
4. Написа́в письмо она́ отпра́вила его́.(Javoblar 11-bo'limda.)
9. Mashqlar
Mashq 1. Fe'ldan sov ravishdosh yasang:
1. прочита́ть ___ 4. верну́ться ___
2. сде́лать ___ 5. прийти́ ___
3. сказа́ть ___ 6. умы́ться ___Mashq 2. несов yoki сов? To'g'ri shaklni tanlang:
1. ___ письмо́, она́ запла́кала. (чита́я / прочита́в) [avval tugab, keyin yig'ladi]
2. Он шёл по у́лице, ___ пе́сню. (напева́я / напе́в) [bir vaqtda]
3. ___ все уро́ки, я лёг спать. (де́лая / сде́лав) [avval tugab]
4. ___ в ко́мнату, он поздоро́вался. (входя́ / войдя́) [avval kirib, keyin salom]Mashq 3. После того́ как / Когда́ gaplarni sov ravishdoshga aylantiring:
1. После того́ как я поу́жинал, я посмотре́л фильм.
2. Когда́ он ко́нчил рабо́ту, он пошёл домо́й.
3. После того́ как она́ верну́лась, она́ позвони́ла ма́ме.
4. Когда́ я нашёл ключ, я откры́л дверь.Mashq 4. Qavsdagi fe'ldan to'g'ri sov ravishdosh yasab, gapni to'ldiring:
1. ___ (взять) зо́нтик, я вы́шел под дождь.
2. ___ (уви́деть) свет, мы поняли́, что до́ма кто-то есть.
3. ___ (оде́ться), она́ вы́шла на у́лицу.
4. ___ (прийти́) на рабо́ту, он включи́л компью́тер.Mashq 5. Bir ega qoidasi: quyidagi gaplarning qaysi birini ravishdoshga aylantirib bo'lmaydi? Nega?
1. Когда́ я прочита́л кни́гу, я лёг спать.
2. Когда́ я вошёл в дом, зазвони́л телефо́н.
3. После того́ как мы поу́жинали, мы погуля́ли.
4. Когда́ учи́тель объясни́л те́му, ученики́ на́чали писа́ть.Mashq 6. O'zbekchadan ruschaga o'giring (sov ravishdosh ishlating):
1. Uy vazifasini bajarib bo'lib, u sayrga chiqdi.
2. Uyga qaytib, men darrov qo'ng'iroq qildim.
3. Xatni o'qib bo'lgach, u jilmaydi.
4. Xonaga kirib, u salomlashdi.
5. Do'stlari bilan xayrlashib, ular jo'nab ketishdi.Mashq 7. Xatoni toping va to'g'rilang:
1. Читая письмо́, она́ запла́кала. (avval o'qib bo'lgach yig'ladi)
2. Верну́в домо́й, я лёг спать.
3. Прише́дши домо́й, я поу́жинал.
4. Сде́лав уро́ки мама позвала́ меня́ у́жинать.Mashq 8. Kichik matn tuzing (kamida 5 gap): kechagi kuningizni tasvirlang. Kamida to'rt ta sov ravishdosh ishlating (masalan: придя́, поза́втракав, сде́лав, верну́вшись, поу́жинав). Har bir harakatning avval tugab, keyin ikkinchisi boshlanganiga e'tibor bering.
10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
- несов сов farqi: Wisar AIdan 8 ta gap so'rang, har birida ikkita harakat bo'lsin. Siz aniqlang — ular bir vaqtdami ( несов, чита́я) yoki avval-keyinmi ( сов, прочита́в), va to'g'ri ravishdoshni qo'ying. AI izohlab bersin.
- Ergash gapni almashtirish: AIga 5 ta После того́ как… / Когда́… gap yozing va ularni sov ravishdoshga aylantiring. AI bir ega qoidasi buzilmaganini tekshirsin — qaysilarini aylantirib bo'lmasligini aytsin.
- Yasalish mashqi: AIdan 10 ta tugallangan fe'l bersin (odatiy, -ся li va прийти́ tipidagi aralash), siz ulardan sov ravishdosh yasang. Ayniqsa -вшись (верну́вшись) va -я (придя́, войдя́) shakllariga e'tibor bering.
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim):
- Сде́лав уро́ки, он закры́л тетра́дь… (avval tugatdi сов; де́лая — bir vaqtda, mantiqan noto'g'ri). 2. Верну́вшись с рабо́ты… (-ся fe'l -вшись). 3. Когда́ я пришёл домо́й, мне позвони́ла сестра́ (egalar har xil: я ≠ сестра́ ravishdosh mumkin emas). 4. Написа́в письмо́**,** она́ отпра́вила его́ (vergul qo'yildi).
Mashq 1: 1. прочита́в; 2. сде́лав; 3. сказа́в; 4. верну́вшись; 5. придя́; 6. умы́вшись. Mashq 2: 1. прочита́в; 2. напева́я; 3. сде́лав; 4. войдя́. Mashq 3: 1. Поу́жинав, я посмотре́л фильм. 2. Ко́нчив рабо́ту, он пошёл домо́й. 3. Верну́вшись, она́ позвони́ла ма́ме. 4. Найдя́ ключ, я откры́л дверь. Mashq 4: 1. Взяв; 2. Уви́дев; 3. Оде́вшись; 4. Придя́. Mashq 5: Aylantirib bo'lmaydi — 2-gap: Когда́ я вошёл в дом, зазвони́л телефо́н (kirgan — "я", jiringlagan — "телефо́н", egalar har xil). 4-gap ham bo'lmaydi: учи́тель объясни́л ученики́ на́чали (egalar har xil). 1 va 3 — egalar bir xil, aylantirsa bo'ladi: Прочита́в кни́гу, я лёг спать / Поу́жинав, мы погуля́ли. Mashq 6: 1. Сде́лав дома́шнее зада́ние, он пошёл гуля́ть. 2. Верну́вшись домо́й, я сра́зу позвони́л. 3. Прочита́в письмо́, он улыбну́лся. 4. Войдя́ в ко́мнату, он поздоро́вался. 5. Попроща́вшись с друзья́ми, они́ уе́хали. Mashq 7: 1. Прочита́в письмо́, она́ запла́кала (avval tugagan сов). 2. Верну́вшись домо́й… (-ся -вшись). 3. Придя́ домо́й… (прийти́ придя́, прише́дши eskirgan). 4. Сде́лав уро́ки**,** ма́ма позвала́ меня́ — diqqat: bu yerda egalar har xil (я uroklarni qildim ма́ма chaqirdi) bo'lsa, to'g'risi: Когда́ я сде́лал уро́ки, ма́ма позвала́ меня́ у́жинать. Faqat vergul emas, ega ham muammo. Mashq 8: namuna — Вчера́, придя́ с рабо́ты, я немно́го отдохну́л. Поу́жинав, я сел за компью́тер. Сде́лав всю рабо́ту, я реши́л погуля́ть. Верну́вшись домо́й, я при́нял душ и лёг спать.
12. Xulosa va keyingi dars
- Sov ravishdosh (деепричастие сов. вида) — bosh harakatdan OLDIN tugallangan qo'shimcha harakat. O'zbekcha: "-gach / -ib bo'lib / -gandan keyin". Прочита́в, я лёг спать.
- Yasalish: o'tgan zamon o'zagi + -в (прочита́в, сде́лав) · -вшись (o'zlik -ся fe'llarda: верну́вшись, умы́вшись) · -я (прийти́придя́, войти́войдя́, уйти́уйдя́, найти́найдя́).
- несов сов farqi (asosiy): чита́я = bir vaqtda ("o'qir ekan") прочита́в = avval tugagan ("o'qib bo'lgach"). Savol: "birgami yoki avval-keyinmi?"
- BIR EGA qoidasi (13-darsdan): ravishdosh va bosh fe'lning egasi bitta bo'lishi shart. Egalar har xil bo'lsa — ergash gap (после того́ как) ishlating, ravishdosh mumkin emas.
- Ergash gapni ixcham qilish: После того́ как / Когда́ …tugagach sov ravishdosh (kitobiy, yozma uslub). Sabab: так как не по́няв….
- O'zgarmas + vergul: ravishdosh o'zgarmaydi; ravishdoshli oborot doim vergul bilan ajratiladi.
Keyingi dars — B1 — 15-dars: Sifatdosh va ravishdosh — ergash gaplarni umumlashtirish (который / когда́ / по́сле того́ как ixcham qurilmalar). 9–14-darslarda o'rgangan sifatdosh (причастие: чита́ющий, прочи́танный) va ravishdosh (деепричастие: чита́я, прочита́в) qurilmalarini bir tizimga jamlaymiz. Bilib qo'ying: который ergash gapi sifatdosh (predmetni ta'riflaydi), когда́ / по́сле того́ как ergash gapi ravishdosh (harakatni ixcham qiladi). Keyingi darsda qachon qaysi qurilmani tanlashni va murakkab gaplarni ravon, kitobiy ko'rinishga keltirishni mashq qilamiz.
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!