B1 — 26-dars: Ko'chma ma'no va iboralar (переносное значение, фразеологизмы) — kirish
B1 — O'RTA · 26-dars
1. Dars nomi va maqsad
Shu paytgacha siz so'zlarni asosan to'g'ridan-to'g'ri (bevosita) ma'noda o'rgandingiz: золото́й — tilladan yasalgan, лете́ть — havoda uchmoq, гори́т — yonmoq. Bu ma'nolar lug'atda birinchi bo'lib turadi va o'zbekchaga ham xuddi shunday tarjima qilinadi.
Lekin real rus nutqida — ayniqsa og'zaki, kundalik va badiiy tilda — so'zlar juda ko'p hollarda ko'chma (obrazli) ma'noda ishlatiladi. Odam золоты́е ру́ки deganda tilla qo'lni emas, mohirlikni nazarda tutadi; вре́мя лети́т deganda vaqt havoda uchmaydi, balki tez o'tadi. Bu darsda siz ikkita katta hodisa bilan tanishasiz:
- Переносное значе́ние (ko'chma ma'no) — bitta so'zning to'g'ridan-to'g'ri emas, obrazli ma'nosi. Bir so'z ikki xil "yashaydi": остры́й нож (o'tkir pichoq — to'g'ri) va о́стрый ум (o'tkir aql — ko'chma).
- Фразеологи́зм (frazeologizm, turg'un ibora) — bir necha so'zdan iborat, so'zma-so'z tarjima qilib bo'lmaydigan turg'un birikma. Бить баклу́ши — so'zma-so'z "yog'ochlarni urmoq", lekin ma'nosi bekorchilik qilmoq.
Bu darsning maqsadi — sizni B1 darajada eng ko'p uchraydigan 10–12 ta rus iborasi va bir nechta ko'chma ma'noli oddiy fe'l bilan tanishtirish, ularni qayerda (og'zaki, norasmiy nutqda) ishlatishni ko'rsatish va o'zbek maqol-iboralari bilan solishtirish. Dars oxirida siz iboralarni tushunasiz va nutqingizga tabiiy qo'sha olasiz.
2. Avvalgi darslardan takror
- Sifatlar va sifatning ma'nolari (A2): siz холо́дный, тёплый, о́стрый, тяжёлый kabi sifatlarni o'rgangansiz. Bugun ular ko'chma ma'noda "jonlanadi": холо́дный взгляд (sovuq nigoh), тёплые слова́ (iliq so'zlar), тяжёлый хара́ктер (og'ir fe'l-atvor).
- Harakat fe'llari (B1 05–08-darslar): лете́ть, идти́, бежа́ть — ular ham ko'chma ma'noga ega: вре́мя лети́т, дождь идёт, дела́ иду́т хорошо́.
- Frazeologik birikmadagi kelishiklar: iboralar ichida siz o'rgangan kelishiklar "muzlab" qoladi — води́ть за́ нос (tushum kelishigi), не в свое́й таре́лке (predlog kelishigi). Ularni yodlaganda butun ibora bilan yodlang, alohida so'z bilan emas.
- Tez mashq: ovoz chiqarib ayting va to'g'ri/ko'chma ma'noni ajrating — золото́е кольцо́ (tilla uzuk) va золоты́е ру́ки (mohir qo'l); вре́мя va вре́мя лети́т.
Muhim bog'lanish: ko'chma ma'no — bu til boyligining kaliti. Bir xil so'zni ikki ma'noda ko'ra bilsangiz, lug'atingiz ikki barobar kengayadi. Iboralar esa nutqingizni jonli va tabiiy qiladi — aynan shu narsa sizni "o'rgatuvchi" darajadan "erkin gapiruvchi" darajaga olib chiqadi.
3. Asosiy tushuntirish
3.1. Переносное значе́ние — ko'chma ma'no nima?
Har bir tilda so'z ikki hayot kechirishi mumkin:
- Прямо́е значе́ние (to'g'ri ma'no) — asosiy, bevosita, "jismoniy" ma'no.
- Переносное значе́ние (ko'chma ma'no) — obrazli, ko'chirilgan, "majoziy" ma'no.
Ko'chma ma'no odatda o'xshatish asosida yuzaga keladi: nimadir biror narsaga o'xshaganligi uchun uning nomini "qarzga oladi". Masalan, aql pichoqqa o'xshab "kesa oladi" — shuning uchun о́стрый ум (o'tkir aql).
| So'z | To'g'ri ma'no (прямо́е) | Ko'chma ma'no (переносное) |
|---|---|---|
| золото́й | tilladan (золото́е кольцо́ — tilla uzuk) | qadrli, mohir (золоты́е ру́ки — mohir qo'l) |
| о́стрый | o'tkir (о́стрый нож — o'tkir pichoq) | ziyrak, achchiq (о́стрый ум — o'tkir aql) |
| тёплый | issiq (тёплая вода́ — iliq suv) | mehribon (тёплый приём — iliq qabul) |
| холо́дный | sovuq (холо́дный чай — sovuq choy) | befarq (холо́дный взгляд — sovuq nigoh) |
| тяжёлый | og'ir (тяжёлый чемода́н — og'ir chamadon) | qiyin, mushkul (тяжёлый день — og'ir kun) |
Asosiy g'oya: ko'chma ma'no o'zbek tilida ham bor va ko'pincha bir xil ishlaydi. O'tkir aql, iliq so'z, og'ir kun, tilla qo'l — bularning hammasi o'zbekchada ham obrazli. Shuning uchun ko'chma ma'noni tushunish sizga oson, faqat rus variantini yodlash kerak.
3.2. Ko'chma ma'noli oddiy fe'llar
Fe'llar ham ko'chma ma'noga ega. Bu — B1 darajadagi juda muhim mavzu, chunki bu fe'llar kundalik nutqda tez-tez uchraydi:
a) вре́мя лети́т — vaqt uchadi (tez o'tadi):
Как бы́стро вре́мя лети́т! — Vaqt qanaqasiga tez o'tyapti!
Год пролете́л незаме́тно. — Yil sezilmay o'tib ketdi.b) горе́ть жела́нием — istak bilan "yonmoq" (juda xohlamoq):
Я горю́ жела́нием помо́чь. — Men yordam berishni juda xohlayman.
Он гори́т жела́нием учи́ться. — U o'qishga juda intilyapti.в) лови́ть моме́нт — vaznsiz "lahzani ushlamoq" (qulay fursatdan foydalanmoq):
Лови́ моме́нт, друго́го не бу́дет! — Fursatni qo'ldan boy berma, boshqasi bo'lmaydi!
Он всегда́ ло́вит моме́нт. — U doim qulay fursatni ilib ketadi.г) дела́ иду́т — ishlar "yuradi" (ishlar ketmoqda):
Как иду́т дела́? — Ishlar qalay ketyapti?
Дела́ иду́т хорошо́. — Ishlar yaxshi ketyapti.д) па́дать ду́хом — ruhan "yiqilmoq" (tushkunlikka tushmoq):
Не па́дай ду́хом! — Tushkunlikka tushma! / Ruhingni tushurma!DIQQAT: bu fe'llar to'g'ri ma'noda ham ishlaydi — самолёт лети́т (samolyot uchadi), дом гори́т (uy yonyapti), он идёт (u ketyapti). Kontekst qaysi ma'no ekanini aniqlaydi. Вре́мя лети́т — ko'chma, пти́ца лети́т — to'g'ri.
3.3. Фразеологи́зм — turg'un ibora nima?
Frazeologizm — bu bir necha so'zdan tuzilgan, yaxlit ma'noga ega bo'lgan turg'un birikma. Uning ikki muhim xususiyati bor:
- So'zma-so'z tarjima qilinmaydi. Бить баклу́ши ni "yog'ochlarni urmoq" deb tarjima qilsangiz, hech kim tushunmaydi. Uning ma'nosi — bekorchilik qilmoq.
- So'zlar o'zgarmaydi ("muzlagan"). Iborada so'zni boshqasi bilan almashtirib bo'lmaydi. Как ры́ба в воде́ (suvdagi baliqday) — bu yerda ры́ба ni ко́шка ga almashtirsangiz, ibora "buziladi".
Frazeologizmlar deyarli har doim og'zaki va norasmiy nutqda ishlatiladi — do'stlar orasida, oilada, kundalik suhbatda. Rasmiy hujjatlarda, ilmiy maqolalarda ular deyarli qo'llanilmaydi.
B1 darajaning eng ko'p ishlatiladigan iboralari:
| Ibora (urg'u bilan) | So'zma-so'z | Haqiqiy ma'no | O'zbekcha ekvivalent |
|---|---|---|---|
| бить баклу́ши | yog'ochlarni urmoq | bekorchilik qilmoq | qo'l qovushtirib o'tirmoq |
| води́ть за́ нос | burnidan yetaklamoq | aldab yurmoq | burnidan ip o'tkazib yetaklamoq |
| брать себя́ в ру́ки | o'zini qo'lga olmoq | o'zini bosib olmoq | o'zini qo'lga olmoq |
| не в свое́й таре́лке | o'z tarelkasida emas | noqulay his qilmoq | o'zini qushdek his qilmaslik |
| как ры́ба в воде́ | suvdagi baliqday | o'z muhitida, erkin | o'z suvida suzmoq |
| спустя́ рукава́ | yenglarni tushirib | yengil-yelpi, beparvo | qo'l uchida qilmoq |
| кот напла́кал | mushuk yig'lagancha | juda oz | tepsa tebranmas / bir chimdim |
| де́лать из му́хи слона́ | pashshadan fil yasamoq | ortiqcha bo'rttirmoq | pashshadan fil yasamoq |
| водо́й не разольёшь | suv bilan ajratib bo'lmaydi | ajralmas do'st | jon-jigar |
| сиде́ть сло́жа ру́ки | qo'l qovushtirib o'tirmoq | hech ish qilmay o'tirmoq | qo'l qovushtirib o'tirmoq |
| зава́ривать ка́шу | bo'tqa qaynatmoq | chalkash ish boshlamoq | boshini baloga qo'ymoq |
| держа́ть язы́к за зуба́ми | tilni tishlar orasida ushlamoq | og'zini yopiq tutmoq | tilini tiymoq |
3.4. O'zbek va rus iboralari — o'xshash va farqli
Iboralarni o'zbekcha bilan solishtirish ularni yodlashning eng yaxshi usuli. Ular uch guruhga bo'linadi:
a) Deyarli bir xil (obraz mos keladi):
де́лать из му́хи слона́ = pashshadan fil yasamoq (obraz aynan bir xil!)
брать себя́ в ру́ки = o'zini qo'lga olmoq (qo'l obrazi bir xil)
держа́ть язы́к за зуба́ми ≈ tilini tiymoq (til obrazi yaqin)b) Ma'no bir xil, lekin obraz boshqa:
как ры́ба в воде́ = o'z suvida (baliq obrazi mos, lekin ibora tuzilishi boshqa)
кот напла́кал = tepsa tebranmas / juda oz (mushuk obrazi o'zbekchada yo'q)
водо́й не разольёшь = jon-jigar / ajralmas (suv obrazi o'zbekchada yo'q)в) O'zbekchada mutlaqo boshqacha ifodalanadi:
бить баклу́ши o'zbekchada "yog'och" obrazi yo'q, faqat "bekorchilik qilmoq"
спустя́ рукава́ o'zbekcha "qo'l uchida qilmoq" (yeng obrazi yo'q)Metodik maslahat: iborani yodlaganda uni ekvivalenti bilan juftlashtirib yodlang, so'zma-so'z tarjimasini emas. Кот напла́кал miyangizda darrov "juda oz, tepsa tebranmas" degan ma'no chiqishi kerak, "mushuk yig'ladi" degan tasvir emas.
4. Misollar (jonli gaplar)
Ko'chma ma'noli sifatlar:
У неё золоты́е ру́ки — она́ всё уме́ет. — Uning qo'li tilla — hamma narsani uddalaydi.
Он посмотре́л на меня́ холо́дным взгля́дом. — U menga sovuq nigoh bilan qaradi.
Спаси́бо за тёплые слова́! — Iliq so'zlaringiz uchun rahmat!
Э́то был о́чень тяжёлый день. — Bu juda og'ir kun bo'ldi.
У него́ о́стрый ум и о́строе сло́во. — Uning aqli o'tkir va so'zi achchiq.Ko'chma ma'noli fe'llar:
Как бы́стро лети́т вре́мя на кани́кулах! — Ta'tilda vaqt qanchalik tez o'tadi!
Я горю́ жела́нием нача́ть но́вый прое́кт. — Yangi loyihani boshlashni juda xohlayapman.
На́до лови́ть моме́нт, пока́ есть шанс. — Imkoniyat borida fursatni ilib qolish kerak.
Не па́дай ду́хом, всё бу́дет хорошо́! — Tushkunlikka tushma, hammasi yaxshi bo'ladi!Frazeologizmlar (kundalik nutqda):
Хва́тит бить баклу́ши, порабо́тай! — Bekorchilik qilishni bas qil, ishla!
Не води́ меня́ за́ нос, скажи́ пра́вду. — Meni aldab yurma, rostini ayt.
Возьми́ себя́ в ру́ки и успоко́йся. — O'zingni qo'lga ol va tinchlan.
Я здесь как ры́ба в воде́. — Men bu yerda o'z suvimdaman (juda erkin).
Он де́лает всё спустя́ рукава́. — U hamma ishni yengil-yelpi qiladi.
Де́нег оста́лось — кот напла́кал. — Puldan qolgani — juda oz.
Не де́лай из му́хи слона́! — Kichik narsani bo'rttirma!
Они́ друзья́ — водо́й не разольёшь. — Ular do'st — jon-jigar, ajralmas.5. Talaffuz bo'limi
- золоты́е ру́ки /za-la-TI-ye RU-ki/ — urg'usiz "о" lar "a" bo'ladi: "zalatiye"; urg'u "ты" da.
- води́ть за́ нос /va-DIT ZA nas/ — DIQQAT: urg'u за predlogiga ko'chadi, нос urg'usiz: "za nas". Bu turg'un iborada shunday.
- брать себя́ в ру́ки /brat si-BYA v RU-ki/ — себя́ da urg'u oxirda; "в ру́ки" birga aytiladi.
- не в свое́й таре́лке /nye f sva-YEY ta-RYEL-ke/ — "в" jarangsizlashib "f" bo'ladi; urg'u таре́лке da.
- как ры́ба в воде́ /kak RI-ba v va-DYE/ — ры́ба urg'u boshda, воде́ urg'u oxirda.
- спустя́ рукава́ /spu-STYA ru-ka-VA/ — ikkala so'zda ham urg'u oxirgi bo'g'inda.
- кот напла́кал /kot na-PLA-kal/ — urg'u напла́кал ning "пла" bo'g'inida.
- де́лать из му́хи слона́ /DYE-lat iz MU-hi sla-NA/ — слона́ da urg'u oxirda, "о" "a": "slana".
Muhim qoida: iboralarda urg'u ba'zan predlogga ko'chadi (за́ нос, за́ руку, по́д ноги). Bu turg'un birikmalarning o'ziga xos xususiyati. Iborani yaxlit, bir nafasda talaffuz qilishga o'rganing — bo'lak-bo'lak emas.
Topshiriq: har bir iborani 3 marta ovoz chiqarib ayting va urg'uni to'g'ri qo'ying: золоты́е ру́ки · води́ть за́ нос · брать себя́ в ру́ки · как ры́ба в воде́ · спустя́ рукава́ · кот напла́кал.
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
Ko'chma ma'noli so'z va birikmalar:
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| золоты́е ру́ки | зо-ло-ты́-е ру́-ки | mohir qo'l | У неё золоты́е ру́ки. |
| о́стрый ум | о́-стрый ум | o'tkir aql | У него́ о́стрый ум. |
| тёплый приём | тёп-лый при-ём | iliq qabul | Нам оказа́ли тёплый приём. |
| холо́дный взгляд | хо-ло́д-ный взгляд | sovuq nigoh | Он бро́сил холо́дный взгляд. |
| тяжёлый хара́ктер | тя-жё-лый ха-ра́к-тер | og'ir fe'l-atvor | У неё тяжёлый хара́ктер. |
| вре́мя лети́т | вре́-мя ле-ти́т | vaqt tez o'tadi | Как вре́мя лети́т! |
| горе́ть жела́нием | го-ре́ть же-ла́-ни-ем | juda xohlamoq | Я горю́ жела́нием помо́чь. |
| лови́ть моме́нт | ло-ви́ть мо-ме́нт | fursatni ilmoq | Лови́ моме́нт! |
| па́дать ду́хом | па́-дать ду́-хом | tushkunlikka tushmoq | Не па́дай ду́хом! |
Frazeologizmlar:
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| бить баклу́ши | бить ба-клу́-ши | bekorchilik qilmoq | Хва́тит бить баклу́ши! |
| води́ть за́ нос | во-ди́ть за́ нос | aldab yurmoq | Не води́ меня́ за́ нос. |
| брать себя́ в ру́ки | брать се-бя́ в ру́-ки | o'zini bosib olmoq | Возьми́ себя́ в ру́ки. |
| не в свое́й таре́лке | не в сво-е́й та-ре́л-ке | noqulay his qilmoq | Я не в свое́й таре́лке. |
| как ры́ба в воде́ | как ры́-ба в во-де́ | o'z muhitida erkin | Он здесь как ры́ба в воде́. |
| спустя́ рукава́ | спу-стя́ ру-ка-ва́ | yengil-yelpi | Он рабо́тает спустя́ рукава́. |
| кот напла́кал | кот на-пла́-кал | juda oz | Де́нег — кот напла́кал. |
| де́лать из му́хи слона́ | де́-лать из му́-хи сло-на́ | bo'rttirmoq | Не де́лай из му́хи слона́. |
| водо́й не разольёшь | во-до́й не раз-о-льёшь | ajralmas do'st | Они́ водо́й не разольёшь. |
| сиде́ть сло́жа ру́ки | си-де́ть сло́-жа ру́-ки | qo'l qovushtirib o'tirmoq | Не сиди́ сло́жа ру́ки. |
| держа́ть язы́к за зуба́ми | дер-жа́ть я-зы́к за зу-ба́-ми | og'zini yopiq tutmoq | Держи́ язы́к за зуба́ми. |
Yodlash qoidasi: iborani hech qachon so'zma-so'z yodlamang. Har iborani (1) haqiqiy ma'nosi, (2) o'zbekcha ekvivalenti va (3) bitta jonli misol bilan yodlang. Кот напла́кал "juda oz" Де́нег оста́лось кот напла́кал.
7. Dialog
— Приве́т! Как иду́т дела́ с прое́ктом? — Salom! Loyiha ishlari qalay ketyapti?
— Че́стно? Пло́хо. Оле́г це́лый день — Rostini aytsammi? Yomon. Oleg kun bo'yi
бьёт баклу́ши, ничего́ не де́лает. bekorchilik qiladi, hech narsa qilmaydi.
— Да ты что! А ты не де́лаешь из — Rostdanmi! Sen pashshadan fil
му́хи слона́? yasamayapsanmi?
— Нет! Я говорю́ пра́вду. Он меня́ — Yo'q! Rost gapiryapman. U meni bir
за́ нос во́дит уже́ неде́лю. haftadan beri aldab yuribdi.
— Понима́ю. Возьми́ себя́ в ру́ки и — Tushunaman. O'zingni qo'lga ol va
поговори́ с ним споко́йно. u bilan xotirjam gaplash.
— Ты прав. Не бу́ду па́дать ду́хом. — Haqsan. Tushkunlikka tushmayman.
А ты как? Привы́к к но́вой рабо́те? Sen-chi? Yangi ishga o'rgandingmi?
— Да, тепе́рь я там как ры́ба в воде́! — Ha, endi men u yerda o'z suvimdaman!
Кста́ти, вре́мя лети́т — уже́ обе́д. Aytgancha, vaqt tez o'tyapti — tushlik bo'ldi.
— Тогда́ лови́ моме́нт, пойдём поеди́м! — Unda fursatni ilib qol, ovqatga boraylik!E'tibor bering: bu dialogda 8 ta ibora bor — иду́т дела́, бить баклу́ши, де́лать из му́хи слона́, води́ть за́ нос, брать себя́ в ру́ки, па́дать ду́хом, как ры́ба в воде́, вре́мя лети́т, лови́ть моме́нт. Aynan shu tarzda iboralar jonli, do'stona suhbatda birin-ketin uchraydi. Rasmiy suhbatda ular bunchalik zich bo'lmaydi.
8. O'zbekcha-ruscha tipik xatolar
Iborani so'zma-so'z tarjima qilish: бить деревя́шки ("yog'ochlarni urmoq" deb o'ylab). бить баклу́ши — ibora o'zgarmas, ichidagi so'zni almashtirib bo'lmaydi. Sabab: frazeologizm "muzlagan", uni yaxlit yodlash kerak.
Urg'uni predlogga ko'chirmaslik: води́ть за но́с (нос da urg'u bilan). води́ть за́ нос (za nas — urg'u за da). Sabab: bu turg'un iborada urg'u predlogga ko'chadi.
брать себя́ в ру́ки ni взять свои́ ру́ки deb aytish. брать / взять себя́ в ру́ки. Sabab: ibora tarkibi qat'iy — себя́ в ру́ки, boshqacha bo'lmaydi.
Ko'chma ma'noli fe'lni to'g'ri ma'no bilan chalkashtirish: вре́мя идёт бы́стро o'rniga hech qanday obraz ishlatmaslik yoki вре́мя бежи́т самолётом. вре́мя лети́т yoki вре́мя идёт — ikkalasi ham to'g'ri, obrazli. Sabab: лети́т bu yerda "tez o'tadi" ma'nosida, qo'shimcha so'z kerak emas.
Iborani rasmiy/yozma matnda ishlatish: rasmiy ariza yoki ilmiy ishda кот напла́кал yozish. Frazeologizmlar — og'zaki va norasmiy nutq uchun. Rasmiy matnda о́чень ма́ло (juda oz) deng. Sabab: iboralar uslubiy jihatdan norasmiy.
не в свое́й таре́лке ni "menda tarelka yo'q" deb tushunish. не в свое́й таре́лке = o'zini noqulay, notinch his qilmoq. Sabab: bu ibora, ovqat idishi bilan aloqasi yo'q.
Mini-mashq (xatoni to'g'rilang yoki ma'nosini toping):
1) Он весь день бьёт баклу́ши. (bu odam nima qilyapti?)
2) Не де́лай из му́хи ___ ! (iborani to'ldiring)
3) Возьми́ себя́ в ___ . (iborani to'ldiring)
4) Води́ть за нос — urg'u qayerda? (predlogga? нос ga?)9. Mashqlar
Mashq 1. Har bir iborani to'g'ri ma'nosi bilan juftlang:
1) бить баклу́ши а) juda oz
2) кот напла́кал б) bekorchilik qilmoq
3) води́ть за́ нос в) o'zini bosib olmoq
4) брать себя́ в ру́ки г) aldab yurmoq
5) как ры́ба в воде́ д) o'z muhitida erkinMashq 2. Sifatning ma'nosini aniqlang — to'g'ri (прямо́е) yoki ko'chma (переносное)?
1) золото́е кольцо́
2) золоты́е ру́ки
3) о́стрый нож
4) о́стрый ум
5) холо́дный чай
6) холо́дный взглядMashq 3. Iborani to'ldiring:
1) Хва́тит бить ___ , порабо́тай!
2) Не де́лай из му́хи ___ .
3) Возьми́ ___ в ру́ки и успоко́йся.
4) Де́нег оста́лось — кот ___ .
5) Он рабо́тает спустя́ ___ .Mashq 4. Ko'chma ma'noli fe'lni tanlang (лети́т / гори́т / иду́т / па́дай):
1) Как бы́стро ___ вре́мя!
2) Я ___ жела́нием помо́чь.
3) Как ___ дела́?
4) Не ___ ду́хом!Mashq 5. Iborani mos o'zbekcha ekvivalenti bilan bering:
1) де́лать из му́хи слона́
2) водо́й не разольёшь
3) держа́ть язы́к за зуба́ми
4) сиде́ть сло́жа ру́киMashq 6. Ruschaga tarjima qiling (iboralardan foydalaning):
1) Meni aldab yurma, rostini ayt.
2) O'zingni qo'lga ol va tinchlan.
3) Vaqt qanchalik tez o'tyapti!
4) Ular jon-jigar do'st.Mashq 7. O'zingiz haqingizda gap tuzing (iboradan foydalaning):
Qayerda o'zingizni "как ры́ба в воде́" his qilasiz?
Siz ba'zan "де́лаете из му́хи слона́" mi?
Qachon "бере́те себя́ в ру́ки" kerak bo'ladi?10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
- Ibora tarjimoni: Wisar AIga 5 ta ibora bering va uning so'zma-so'z hamda haqiqiy ma'nosini ajratib tushuntirishini so'rang. So'ng har biriga o'zbekcha ekvivalent toping.
- Kontekst mashqi: AIdan bitta ibora ishlatilgan qisqa hikoya (3–4 gap) tuzishni so'rang, so'ng siz shu iboraning ma'nosini kontekstdan topib ayting.
- To'g'ri/ko'chma o'yin: AIga 6 ta birikma bering (masalan золото́е кольцо́, золоты́е ру́ки...) va har birini to'g'ri yoki ko'chma ma'no deb belgilashini tekshiring.
- Dialog qurish: AI bilan do'stona suhbat quring va kamida 4 ta ibora ishlating (как ры́ба в воде́, вре́мя лети́т, брать себя́ в ру́ки, лови́ть моме́нт). AI xatolaringizni va uslubni to'g'rilasin.
- Solishtirish: AIga "rus va o'zbek iboralari qayerda bir xil, qayerda farq qiladi?" deb so'rang va 3 ta misol bilan javob oling.
11. Javoblar kaliti
Mashq 1: 1-б; 2-а; 3-г; 4-в; 5-д. Mashq 2: 1) to'g'ri (tilla uzuk); 2) ko'chma (mohir qo'l); 3) to'g'ri (o'tkir pichoq); 4) ko'chma (o'tkir aql); 5) to'g'ri (sovuq choy); 6) ko'chma (sovuq nigoh). Mashq 3: 1) баклу́ши; 2) слона́; 3) себя́; 4) напла́кал; 5) рукава́. Mashq 4: 1) лети́т; 2) горю́ (gapda "я" bilan — я горю́ жела́нием); 3) иду́т; 4) па́дай. Mashq 5: 1) pashshadan fil yasamoq (bo'rttirmoq); 2) jon-jigar, ajralmas do'st; 3) tilini tiymoq, og'zini yopiq tutmoq; 4) qo'l qovushtirib o'tirmoq, hech ish qilmaslik. Mashq 6: 1) Не води́ меня́ за́ нос, скажи́ пра́вду. 2) Возьми́ себя́ в ру́ки и успоко́йся. 3) Как бы́стро лети́т вре́мя! 4) Они́ друзья́ — водо́й не разольёшь. Mashq 7: namunaviy javoblar — До́ма я как ры́ба в воде́. Иногда́ я де́лаю из му́хи слона́. Когда́ я не́рвничаю, мне на́до брать себя́ в ру́ки.
Mini-mashq (8-bo'lim): 1) u bekorchilik qilyapti, hech narsa qilmayapti; 2) слона́; 3) ру́ки; 4) urg'u za predlogiga ko'chadi — за́ нос (za nas).
12. Xulosa va keyingi dars
- Переносное значе́ние (ko'chma ma'no): so'z ikki ma'noda "yashaydi" — to'g'ri (золото́е кольцо́, о́стрый нож) va ko'chma (золоты́е ру́ки, о́стрый ум). Ko'chma ma'no o'xshatishga asoslanadi va ko'pincha o'zbekchada ham bor.
- Ko'chma ma'noli fe'llar: вре́мя лети́т (tez o'tadi), горе́ть жела́нием (juda xohlamoq), лови́ть моме́нт (fursatni ilmoq), дела́ иду́т (ishlar ketmoqda), па́дать ду́хом (tushkunlikka tushmoq).
- Фразеологи́зм (turg'un ibora): so'zma-so'z tarjima qilinmaydigan, o'zgarmas birikma — бить баклу́ши, води́ть за́ нос, брать себя́ в ру́ки, как ры́ба в воде́, спустя́ рукава́, кот напла́кал, де́лать из му́хи слона́, водо́й не разольёшь.
- Qayerda ishlatiladi: iboralar — og'zaki va norasmiy nutq uchun; rasmiy matnda ular o'rniga oddiy so'z ishlating.
- Oltin qoida: iborani yaxlit, ma'nosi va o'zbekcha ekvivalenti bilan yodlang — so'zma-so'z tarjima qilmang; urg'uga (ba'zan predlogda) e'tibor bering.
Keyingi dars — B1 — 27-dars: Modal ma'nolar (imkoniyat, zaruriyat, ruxsat) — мочь, должен, нужно, можно, надо. Unda siz "mumkin / kerak / shart / imkoni bor" degan modal ma'nolarni rus tilida qanday ifodalashni, мочь / уме́ть, до́лжен / ну́жно / на́до / мо́жно farqlarini va ularning kelishik boshqaruvini chuqur o'rganasiz.
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!