B1 — 5-dars: Harakat fe'llari + prefikslar 1 — при- (kelish) / у- (ketish)
B1 — O'RTA · 5-dars
1. Dars nomi va maqsad
A2 darajasida siz harakat fe'llarining asosini o'rgangan edingiz: идти́ / ходи́ть (piyoda) va е́хать / е́здить (transportda). O'sha yerda bitta muhim juftlikni ko'rdingiz — bir yo'nalishli fe'l (идти́, е́хать) va ko'p yo'nalishli fe'l (ходи́ть, е́здить). Bugungi dars — o'sha bilimning ustiga qurilgan yangi qavat: harakat fe'llariga prefiks (old qo'shimcha) qo'shishni o'rganamiz.
Bu darsda ikkita eng ko'p ishlatiladigan prefiksni ko'ramiz:
- при- — kelish, yetib kelish tomonga (прийти́ домо́й — uyga kelmoq, приехать в го́род — shaharga yetib kelmoq).
- у- — ketish, jo'nab ketish tomonga (уйти́ с рабо́ты — ishdan ketmoq, уехать из го́рода — shahardan chiqib ketmoq).
Prefiks harakat fe'liga ikki narsani qo'shadi: (1) aniq yo'nalish ma'nosi (bu yoqqa keldi / u yoqqa ketdi) va (2) aspekt (tugallangan yoki tugallanmagan). Bu — B1 darajaning kaliti bo'lgan mavzu; buni o'zlashtirsangiz, keyingi darslarda в-/вы- (kirish/chiqish), до- (yetib borish), пере- (o'tib o'tish) kabi prefikslar ancha oson tushuniladi.
Dars oxirida siz uch narsani qila olasiz:
- при- va у- prefikslarining ma'nosini aniq farqlaysiz: при- = shu yerga keldi (hozir bor), у- = ketdi (hozir yo'q).
- Har bir prefiks bilan NESOV/SOV juftlikni to'g'ri hosil qilasiz: приходи́ть / прийти́, приезжа́ть / прие́хать, приноси́ть / принести́ va уходи́ть / уйти́, уезжа́ть / уе́хать, уноси́ть / унести́.
- To'g'ri predloglarni tanlaysiz: прийти́ К дру́гу, В го́род уйти́ ОТ дру́га, ИЗ го́рода.
2. Avvalgi darslardan takror (идти́/ходи́ть, е́хать/е́здить)
Bugungi prefikslarni tushunish uchun A2 dagi juftlik mantig'ini aniq eslashimiz shart, chunki prefiks aynan shu ikki turdagi fe'lga turlicha ta'sir qiladi.
- идти́ — bir yo'nalishli (однонапра́вленный): hozir, bir marta, bitta manzil tomon. Я иду́ домо́й.
- ходи́ть — ko'p yo'nalishli (многонапра́вленный): takror, odat, oldinga-orqaga. Я хожу́ на рабо́ту ка́ждый день.
- е́хать — bir yo'nalishli (transport): Я е́ду в Москву́.
- е́здить — ko'p yo'nalishli (transport): Я е́зжу в Москву́ ка́ждый год.
BIR YO'NALISHLI (идти́, е́хать) hozir, bir marta, jarayon
KO'P YO'NALISHLI (ходи́ть, е́здить) takror, odat, oldinga-orqaga- O'tgan zamon rodga moslashadi (A1 24-dars): шёл / шла / шли, е́хал / е́хала / е́хали. Bugungi пришёл / пришла́ / пришли́ ham xuddi shunday o'zgaradi.
- по- prefiksi (A2 14-dars): siz пойти́ / пое́хать ni ko'rgansiz — u harakatning boshlanishini bildirardi (За́втра я пое́ду в Москву́). Bugungi при- va у- ham xuddi shu tarzda kelajakda bir marta bajariladigan tugallangan fe'l hosil qiladi (За́втра я прие́ду).
Muhim bog'lanish: A2 da fe'lning o'zi (piyoda yoki transport, bir yo'nalish yoki takror) yo'nalishni ko'rsatmasdi — u faqat "borish" degani edi. Prefiks esa endi qayoqqa (bu yoqqa yoki u yoqqa) ekanini aniq aytadi. идти́ = "ketyapman" (qayerga — noaniq), прийти́ = "yetib kelmoq" (aniq bu yoqqa), уйти́ = "jo'nab ketmoq" (aniq u yoqqa).
Tez mashq — aytib ko'ring: Я иду́ домо́й. Он хо́дит на рабо́ту. Мы е́дем в го́род. Они́ е́здят на да́чу.
3. Asosiy tushuntirish
3.1. Prefiks nima qiladi? — ikkita vazifa
Rus tilida harakat fe'liga prefiks qo'shsangiz, u bir vaqtning o'zida ikki ishni bajaradi:
1-vazifa — YO'NALISH beradi. Toza идти́ faqat "yurmoq" degani. Unga prefiks qo'shsangiz, harakat qayoqqa yo'nalgani aniqlashadi:
при- + идти́ прийти́ KELISH, yetib kelish (bu yoqqa, manzilga)
у- + идти́ уйти́ KETISH, jo'nab ketish (u yoqqa, joyni tark etish)2-vazifa — ASPEKT hosil qiladi. Bu — mavzuning eng nozik va eng muhim qoidasi:
prefiks + BIR YO'NALISHLI fe'l (идти́, е́хать) СОВ (tugallangan)
prefiks + KO'P YO'NALISHLI fe'l (ходи́ть, е́здить) НЕСОВ (tugallanmagan)Ya'ni:
- при- + идти́ = прийти́ — СОВ (соверше́нный вид): bir marta, natijaga yetgan. Я приду́ за́втра. (ertaga bir marta kelaman)
- при- + ходи́ть = приходи́ть — НЕСОВ (несоверше́нный вид): takror, odat, jarayon. Я прихожу́ ка́ждый день. (har kuni kelaman)
Eng muhim g'oya: A2 da "bir yo'nalish vs takror" farqi edi. Endi u aspekt farqiga aylanadi. Bir yo'nalishli fe'ldan tugallangan (bir martalik) fe'l, ko'p yo'nalishli fe'ldan tugallanmagan (takroriy) fe'l hosil bo'ladi. Bu — butun mavzuning tayanch ustuni.
3.2. при- va у- ma'nosi — "keldi / ketdi"
Ikki prefiksning ma'nosi bir-biriga qarama-qarshi:
- при- = harakat shu yoqqa, manzilga qarab; natija — odam/narsa yetib keldi, hozir shu yerda bor.
- у- = harakat u yoqqa, joyni tark etish; natija — odam/narsa jo'nab ketdi, hozir bu yerda yo'q.
при- ●───◎ KELDI. Endi shu yerda (bor).
у- ◎───● KETDI. Endi bu yerda yo'q.Solishtiring — bitta vaziyat, ikki qarama-qarshi natija:
Па́па пришёл с рабо́ты. Dada ishdan keldi. (hozir uyda BOR)
Па́па ушёл на рабо́ту. Dada ishga ketdi. (hozir uyda YO'Q)O'zbekcha ko'prik: при- ≈ "kel-" (keldi, kelib qoldi, yetib keldi). у- ≈ "ket-" / "jo'na-" (ketdi, jo'nab ketdi, chiqib ketdi). O'zbek tilida "keldi" va "ketdi" ikki alohida fe'l bo'lgani kabi, rus tilida bir "borish" fe'liga при- yoki у- qo'shib, xuddi shu farq hosil qilinadi.
3.3. Piyoda juftlik: приходи́ть / прийти́ va уходи́ть / уйти́
Bu — piyoda harakat uchun to'liq juftlik. НЕСОВ (takror/jarayon) va СОВ (bir marta/natija) yonma-yon:
| Ma'no | НЕСОВ (takror) | СОВ (bir marta) |
|---|---|---|
| kelmoq (piyoda) | приходи́ть | прийти́ |
| ketmoq (piyoda) | уходи́ть | уйти́ |
приходи́ть (НЕСОВ, hozirgi zamon — takror/odat):
| Olmosh | Shakl | O'zbekcha |
|---|---|---|
| я | прихожу́ | (odatda) kelaman |
| ты | прихо́дишь | kelasan |
| он / она́ | прихо́дит | keladi |
| мы | прихо́дим | kelamiz |
| вы | прихо́дите | kelasiz |
| они́ | прихо́дят | keladi (ular) |
Diqqat: urg'u — xuddi ходи́ть dagidek: я shaklida oxirda (прихожу́, "дж" almashinuvi bilan), qolganida boshga qaytadi (прихо́дишь, прихо́дит). Prefiks urg'uga ta'sir qilmaydi.
прийти́ (СОВ, kelajak zamon — bir marta; hozirgi zamoni yo'q):
| Olmosh | Shakl | O'zbekcha |
|---|---|---|
| я | приду́ | kelaman (bir marta) |
| ты | придёшь | kelasan |
| он / она́ | придёт | keladi |
| мы | придём | kelamiz |
| вы | придёте | kelasiz |
| они́ | приду́т | keladi (ular) |
Yozilishga diqqat: infinitiv прийти́ ("й" bilan), lekin tuslanganda "й" приду́, придёшь... ("д" bilan) ga aylanadi — прийду́ deb yozilmaydi! O'tgan zamon: пришёл / пришла́ / пришло́ / пришли́.
уходи́ть (НЕСОВ) — xuddi shunday tuslanadi: ухожу́, ухо́дишь, ухо́дит, ухо́дим, ухо́дите, ухо́дят.
уйти́ (СОВ, kelajak): уйду́, уйдёшь, уйдёт, уйдём, уйдёте, уйду́т. O'tgan zamon: ушёл / ушла́ / ушло́ / ушли́.
Я ка́ждый день прихожу́ домо́й в шесть. Har kuni soat oltida uyga kelaman. (НЕСОВ, odat)
За́втра я приду́ в семь. Ertaga soat yettida kelaman. (СОВ, bir marta)
Он обы́чно ухо́дит ра́но. U odatda erta ketadi. (НЕСОВ, odat)
Он уже́ ушёл. U allaqachon ketdi. (СОВ, natija)3.4. Transport juftlik: приезжа́ть / прие́хать va уезжа́ть / уе́хать
Transport uchun juftlik (asosi — A2 dagi е́хать / е́здить):
| Ma'no | НЕСОВ (takror) | СОВ (bir marta) |
|---|---|---|
| kelmoq (transportda) | приезжа́ть | прие́хать |
| ketmoq (transportda) | уезжа́ть | уе́хать |
Muhim shakl: НЕСОВ tomonda е́здить emas, balki -езжа́ть o'zagi ishlatiladi: приезжа́ть, уезжа́ть. Bu — I tuslanishli, tekis fe'l.
приезжа́ть (НЕСОВ, hozirgi — takror): приезжа́ю, приезжа́ешь, приезжа́ет, приезжа́ем, приезжа́ете, приезжа́ют.
прие́хать (СОВ, kelajak): прие́ду, прие́дешь, прие́дет, прие́дем, прие́дете, прие́дут. O'tgan zamon: прие́хал / прие́хала / прие́хали.
уезжа́ть (НЕСОВ): уезжа́ю, уезжа́ешь, уезжа́ет, уезжа́ем, уезжа́ете, уезжа́ют.
уе́хать (СОВ, kelajak): уе́ду, уе́дешь, уе́дет, уе́дем, уе́дете, уе́дут. O'tgan zamon: уе́хал / уе́хала / уе́хали.
Го́сти приезжа́ют ка́ждое ле́то. Mehmonlar har yozda keladi. (НЕСОВ, takror)
Го́сти прие́хали вчера́. Mehmonlar kecha keldi. (СОВ, natija — hozir bu yerda)
Он ча́сто уезжа́ет в командиро́вку. U tez-tez xizmat safariga ketadi. (НЕСОВ, takror)
Он уе́хал в Москву́ на неде́лю. U bir haftaga Moskvaga ketdi. (СОВ — hozir bu yerda yo'q)Yozilishga diqqat: infinitivda прие́хать / уе́хать ("х" bilan), lekin tuslanganda "х" yo'qoladi: прие́ду, уе́ду ("д" bilan) — xuddi A2 dagi е́ду kabi.
3.5. "Olib kelmoq / olib ketmoq": приноси́ть / принести́ va уноси́ть / унести́
Prefikslar faqat "borish" fe'llariga emas, "tashimoq" (носи́ть / нести́) fe'liga ham qo'shiladi. Bunda ma'no — narsani olib kelish yoki olib ketish:
| Ma'no | НЕСОВ (takror) | СОВ (bir marta) |
|---|---|---|
| olib kelmoq | приноси́ть | принести́ |
| olib ketmoq | уноси́ть | унести́ |
приноси́ть (НЕСОВ, hozirgi): приношу́, прино́сишь, прино́сит, прино́сим, прино́сите, прино́сят (xuddi носи́ть dagidek urg'u ko'chishi va "сш": приношу́).
принести́ (СОВ, kelajak): принесу́, принесёшь, принесёт, принесём, принесёте, принесу́т. O'tgan zamon: принёс / принесла́ / принесло́ / принесли́ (erkak shakli qisqa — принёс, ayolda urg'u ko'chadi — принесла́).
уноси́ть (НЕСОВ): уношу́, уно́сишь, уно́сит...
унести́ (СОВ, kelajak): унесу́, унесёшь... O'tgan zamon: унёс / унесла́ / унесли́.
Официа́нт прино́сит меню́. Ofitsiant menyu olib keladi. (НЕСОВ)
Официа́нт принёс счёт. Ofitsiant hisobni olib keldi. (СОВ)
Не уноси́ мою́ ча́шку! Kosamni olib ketma! (НЕСОВ, buyruq)
Кто унёс мой телефо́н? Kim telefonimni olib ketdi? (СОВ, natija — endi yo'q)3.6. Predloglar — ENG KO'P XATO qilinadigan joy
Prefiks bilan predlog mos bo'lishi kerak. при- (kelish) va у- (ketish) qarama-qarshi predloglar oladi:
при- bilan (qayoqqa / kimnikiga kelmoq):
прийти́ / прие́хать + К + jo'nalish kelishigi (kimnikiga) Я пришёл к дру́гу.
прийти́ / прие́хать + В / НА + tushum kelishigi (qayerga) Я прие́хал в го́род / на рабо́ту.у- bilan (kimdan / qayerdan ketmoq):
уйти́ / уе́хать + ОТ + qaratqich kelishigi (kimdan) Я ушёл от дру́га.
уйти́ / уе́хать + ИЗ / С + qaratqich kelishigi (qayerdan) Я уе́хал из го́рода / с рабо́ты.Oltin qoida — juftlarni yodlang:
- В ИЗ (в го́род из го́рода): "-ga kirib keldi -dan chiqib ketdi".
- НА С (на рабо́ту с рабо́ты): "-ga keldi -dan ketdi".
- К ОТ (к врачу́ от врача́): "kimnikiga keldi kimdan ketdi".
Ya'ni прийти́ В ning aksi уйти́ ИЗ, прийти́ НА ning aksi уйти́ С, прийти́ К ning aksi уйти́ ОТ.
Она́ прие́хала в дере́вню. Она́ уе́хала из дере́вни.
Он пришёл на уро́к. Он ушёл с уро́ка.
Я пришёл к врачу́. Я ушёл от врача́.3.7. при- (hozir bor) vs у- (hozir yo'q) — natija muhim
Eng amaliy farq — hozirgi holat. СОВ shakl (пришёл, ушёл) natijani bildiradi, и bu natija hozir ham amal qiladi:
Ма́ма пришла́. Ma'no: keldi VA hozir uyda BOR.
Ма́ма ушла́. Ma'no: ketdi VA hozir uyda YO'Q.Shuning uchun bu fe'llar telefon suhbatida juda ko'p ishlatiladi:
— Мо́жно Ива́на? — Ivan bilan gaplashsam bo'ladimi?
— Его́ нет, он ушёл. — U yo'q, ketdi. (hozir yo'q)
— А когда́ он придёт? — Qachon keladi?
— Ду́маю, к ве́черу прие́дет. — O'ylashimcha, kechga keladi.Nozik farq: он ушёл (u ketdi — hozir yo'q) ≠ он шёл (u ketayotgan edi — jarayon, A2 dan). Prefiksli ушёл natijani, prefikssiz шёл jarayonni bildiradi.
4. Misollar
при- (kelish) — piyoda va transport:
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Я приду́ домо́й в во́семь. | Uyga soat sakkizda kelaman. |
| Гости́ прие́хали из Ташке́нта. | Mehmonlar Toshkentdan keldi. |
| Врач прихо́дит ка́ждый вто́рник. | Shifokor har seshanba keladi. |
| Когда́ ты придёшь? | Qachon kelasan? |
| По́езд прие́хал во́время. | Poyezd o'z vaqtida keldi. |
| Она́ пришла́ к нам в го́сти. | U biznikiga mehmonga keldi. |
у- (ketish) — piyoda va transport:
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Он уже́ ушёл с рабо́ты. | U allaqachon ishdan ketdi. |
| Мы уезжа́ем в о́тпуск в ию́не. | Iyunda ta'tilga ketamiz. |
| Друзья́ уе́хали из го́рода. | Do'stlar shahardan ketdi. |
| Не уходи́, оста́нься! | Ketma, qol! |
| Она́ ушла́ от врача́ дово́льная. | U shifokordan mamnun ketdi. |
| Ты во ско́лько ухо́дишь? | Sen soat nechada ketasan? |
принести́ / унести́ (olib kelmoq / olib ketmoq):
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Принеси́, пожа́луйста, воды́. | Iltimos, suv olib kel. |
| Официа́нт принёс ко́фе. | Ofitsiant qahva olib keldi. |
| Кто унёс мои́ ключи́? | Kim kalitlarimni olib ketdi? |
| Ве́тер унёс шля́пу. | Shamol shlyapani uchirib ketdi. |
Qarama-qarshi juftlar (при- у-):
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Па́па пришёл. / Па́па ушёл. | Dada keldi. / Dada ketdi. |
| Гости́ прие́хали. / Гости́ уе́хали. | Mehmonlar keldi. / Mehmonlar ketdi. |
| Она́ пришла́ на рабо́ту. / Она́ ушла́ с рабо́ты. | U ishga keldi. / U ishdan ketdi. |
5. Talaffuz bo'limi
- прийти́ /priy-TI/ — "при" urg'usiz, urg'u oxirda; "й" qisqa: "priy-ti".
- приду́ /pri-DU/ — urg'u oxirda; "прийду" emas, faqat "pridu": "pri-du".
- пришёл /pri-SHOL/ — "ё" har doim urg'uli "o"; qattiq "ш": "pri-shol".
- пришла́ /prish-LA/ — undoshlar ketma-ket, urg'u oxirda: "prish-la".
- прие́хал /pri-YE-hal/ — urg'u "е"da; "прие" "pri-ye": "pri-ye-hal".
- приезжа́ю /pri-yiz-ZHA-yu/ — "зж" bitta cho'ziq qattiq "j" (jj); urg'u "жа"da: "pri-yiz-zha-yu".
- уйти́ /uy-TI/ — "уй" bir bo'g'in, urg'u oxirda: "uy-ti".
- ушёл /u-SHOL/ — "ё" urg'uli "o": "u-shol"; ушла́ /ush-LA/ — "ush-la".
- уе́хать /u-YE-hat/ — urg'u "е"da: "u-ye-hat"; уе́ду /u-YE-du/ — "u-ye-du".
- принёс /pri-NYOS/ — "ё" urg'uli: "pri-nyos"; принесла́ /pri-nis-LA/ — urg'u oxirda: "pri-nis-la".
Muhim qoida: при- va у- prefikslari deyarli hech qachon urg'u olmaydi (bitta istisno — quyida). Urg'u har doim o'zakda yoki qo'shimchada bo'ladi: при-шёл, у-шла́, при-е́-хал. Shuning uchun prefiksli qismini yengil, urg'usiz ayting.
Topshiriq: ovoz chiqarib ayting: приду́ – придёшь – придёт · пришёл – пришла́ – пришли́ · уйду́ – уйдёшь – уйдёт · ушёл – ушла́ – ушли́ · прие́ду – уе́ду · принёс – унёс. "ё" bor joyda urg'uni albatta shu yerga qo'ying.
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| прийти́ | прий-ти́ | (piyoda) kelmoq — СОВ | Я приду́ в семь. |
| приходи́ть | при-хо-ди́ть | (piyoda) kelmoq — НЕСОВ | Он прихо́дит ра́но. |
| приду́ | при-ду́ | (men) kelaman | За́втра я приду́. |
| придёшь | при-дёшь | (sen) kelasan | Когда́ придёшь? |
| пришёл | при-шёл | keldi (m) | Па́па пришёл. |
| пришла́ | приш-ла́ | keldi (f) | Ма́ма пришла́. |
| прие́хать | при-е́-хать | (transportda) kelmoq — СОВ | По́езд прие́хал. |
| приезжа́ть | при-ез-жа́ть | (transportda) kelmoq — НЕСОВ | Го́сти приезжа́ют. |
| прие́ду | при-е́-ду | (men) kelaman (transportda) | Я прие́ду в го́род. |
| уйти́ | уй-ти́ | (piyoda) ketmoq — СОВ | Он ушёл. |
| уходи́ть | у-хо-ди́ть | (piyoda) ketmoq — НЕСОВ | Я ухожу́ в шесть. |
| уйду́ | уй-ду́ | (men) ketaman | Я скоро уйду́. |
| ушёл | у-шёл | ketdi (m) | Он ушёл. |
| ушла́ | уш-ла́ | ketdi (f) | Она́ ушла́. |
| уе́хать | у-е́-хать | (transportda) ketmoq — СОВ | Он уе́хал. |
| уезжа́ть | у-ез-жа́ть | (transportda) ketmoq — НЕСОВ | Мы уезжа́ем в ию́не. |
| уе́ду | у-е́-ду | (men) ketaman (transportda) | Я уе́ду за́втра. |
| принести́ | при-нес-ти́ | olib kelmoq — СОВ | Принеси́ воды́. |
| приноси́ть | при-но-си́ть | olib kelmoq — НЕСОВ | Он прино́сит по́чту. |
| принёс | при-нёс | olib keldi (m) | Он принёс ко́фе. |
| унести́ | у-нес-ти́ | olib ketmoq — СОВ | Кто унёс ключи́? |
| уноси́ть | у-но-си́ть | olib ketmoq — НЕСОВ | Не уноси́ ча́шку. |
| в го́сти | в го́-сти | mehmonga | Она́ пришла́ в го́сти. |
| командиро́вка | ко-ман-ди-ро́в-ка | xizmat safari | Он уе́хал в командиро́вку. |
| во́время | во́-вре-мя | o'z vaqtida | По́езд прие́хал во́время. |
Yodlash qoidasi: har fe'lni juft aspekt bilan yodlang — приходи́ть (НЕСОВ) / прийти́ (СОВ). Va har prefiksni qarama-qarshisi bilan yodlang — при- (keldi) у- (ketdi). Predlogni ham juft holda: в из, на с, к от.
7. Dialog
— Алло́, Ка́тя? Ты уже́ до́ма? — Alyo, Katya? Uydamisan allaqachon?
— Нет, я то́лько что ушла́ с рабо́ты. — Yo'q, hozirgina ishdan ketdim.
Иду́ к метро́. Metroga ketyapman.
— А во ско́лько ты придёшь? — Nechada kelasan?
— Ду́маю, приду́ часо́в в семь. — O'ylashimcha, soat yettilarda kelaman.
А что случи́лось? Nima bo'ldi?
— К нам прие́хали го́сти из Ташке́нта. — Biznikiga Toshkentdan mehmonlar keldi.
— О, здо́рово! Они́ надо́лго? — O, zo'r! Ular uzoqqami (uzoq qoladimi)?
— Нет, за́втра у́тром уезжа́ют. — Yo'q, ertaga ertalab ketishadi.
— Поня́тно. Тогда́ я принесу́ торт! — Tushunarli. Unda men tort olib kelaman!
— Отли́чно! Ты когда́ обы́чно — Ajoyib! Sen odatda ishdan
ухо́дишь с рабо́ты? nechada ketasan?
— Обы́чно в шесть, но сего́дня — Odatda oltida, lekin bugun
ушла́ по́зже. kechroq ketdim.
— Ла́дно, ждём тебя́. Не опа́здывай! — Mayli, seni kutyapmiz. Kechikma!E'tibor bering: ушла́ с рабо́ты (ketdi, hozir ishda yo'q — СОВ + с); придёшь / приду́ (kelish, kelajak, bir marta — СОВ); прие́хали го́сти (keldi, hozir shu yerda — СОВ, natija); уезжа́ют (ketishadi — kelajakni bildiruvchi НЕСОВ); ухо́дишь (odatda ketasan — НЕСОВ, takror); принесу́ торт (olib kelaman — СОВ). Bir dialogda при- va у- ning barcha shakllari!
8. O'zbekcha-ruscha tipik xatolar
Prefiks bilan predlogni chalkashtirish: Он ушёл в рабо́ты / Он пришёл из рабо́ты. Он ушёл С рабо́ты. Он пришёл НА рабо́ту. Sabab: на рабо́ту (kelish) ning aksi с рабо́ты (ketish). Juftlik: на с, в из, к от.
прийти́ ni прийду́ deb tuslash: Я прийду́ за́втра. Я приду́ за́втра. Sabab: infinitivda "й" bor (прийти́), lekin tuslanganda yo'qoladi: приду́, придёшь. Hech qachon прийду emas.
НЕСОВ o'rniga СОВ ni takror ma'noda: Я прийду́ ка́ждый день. Я прихожу́ ка́ждый день. Sabab: ка́ждый день — takror НЕСОВ (приходи́ть). прийти́ (СОВ) faqat bir martalik ish uchun.
приезжа́ть o'rniga прие́здить deb hosil qilish: Го́сти прие́здят. Го́сти приезжа́ют. Sabab: transport НЕСОВ shakli е́здить dan emas, -езжа́ть o'zagidan yasaladi: приезжа́ть, уезжа́ть.
O'tgan zamonda rodni unutish: Ма́ма пришёл. Па́па ушла́. Ма́ма пришла́. Па́па ушёл. Sabab: o'tgan zamon rodga moslashadi: erkak пришёл/ушёл, ayol пришла́/ушла́.
"Hozir yo'q" ma'nosiga шёл ishlatish: Его́ нет, он шёл. Его́ нет, он ушёл. Sabab: "ketdi, hozir yo'q" — natija ушёл (prefiks bilan). шёл — faqat "ketayotgan edi" (jarayon).
Mini-mashq (xatolarni to'g'rilang)
1. Я прийду́ к тебе́ ве́чером.
2. Он ушёл в рабо́ты в де́вять.
3. Ма́ма пришёл домо́й по́здно.
4. Го́сти прие́здят ка́ждое ле́то.
5. Его́ нет до́ма, он шёл на рабо́ту.(Javoblar 11-bo'limda.)
9. Mashqlar
Mashq 1. при- yoki у- — ma'noga qarab to'g'ri prefiksni tanlang (keldi при-; ketdi у-):
1. Па́па ___шёл с рабо́ты и сейча́с отдыха́ет до́ма. (keldi)
2. Ма́мы нет, она́ ___шла́ в магази́н. (ketdi)
3. За́втра к нам ___е́дут го́сти. (keladi)
4. Друзья́ ___е́хали в друго́й го́род. (ketdi)
5. Официа́нт ___нёс счёт. (olib keldi)Mashq 2. прийти́ (СОВ) fe'lini to'g'ri shaxsda tuslang (kelajak):
я ___, ты ___, он ___, мы ___, вы ___, они́ ___Mashq 3. приходи́ть (НЕСОВ) fe'lini to'g'ri shaxsda tuslang (hozirgi):
я ___, ты ___, она́ ___, мы ___, вы ___, они́ ___Mashq 4. НЕСОВ (takror) yoki СОВ (bir marta) — mos aspektni tanlang:
1. Я ___ на рабо́ту ка́ждый день в во́семь. (приходи́ть / прийти́)
2. За́втра я ___ в де́вять. (приходи́ть / прийти́)
3. Го́сти ___ вчера́ ве́чером. (приезжа́ть / прие́хать)
4. Он ча́сто ___ в командиро́вку. (уезжа́ть / уе́хать)Mashq 5. To'g'ri predlogni qo'ying (в / из / на / с / к / от):
1. Он пришёл ___ рабо́ту в де́вять.
2. Она́ ушла́ ___ рабо́ты в шесть.
3. Мы прие́хали ___ го́род но́чью.
4. Друзья́ уе́хали ___ го́рода.
5. Я пришёл ___ врачу́, а по́том ушёл ___ врача́.Mashq 6. O'tgan zamon — to'g'ri shaklni (rodga qarab) qo'ying:
1. Ма́ма ___ (прийти́) домо́й по́здно. (ayol)
2. Па́па ___ (уйти́) на рабо́ту ра́но. (erkak)
3. Го́сти ___ (прие́хать) из Ташке́нта. (ko'plik)
4. Она́ ___ (принести́) торт. (ayol)Mashq 7. O'zbekchadan ruschaga o'giring:
1. Dada ishdan keldi. (hozir uyda)
2. Onam do'konga ketdi. (hozir yo'q)
3. Ertaga soat yettida kelaman.
4. Mehmonlar Toshkentdan keldi.
5. Iltimos, suv olib kel.Mashq 8. Xatoni toping va to'g'rilang:
1. Я прийду́ за́втра.
2. Он ушёл в рабо́ты.
3. Ма́ма пришёл домо́й.
4. Го́сти прие́здят ка́ждый год.Mashq 9. Kichik dialog tuzing (kamida 4 gap): do'stingizga qo'ng'iroq qiling, u qayerda ekanini so'rang (Ты уже́ до́ма?), u "ishdan ketdim, kelyapman" desin, keyin "nechada kelasan?" (во ско́лько придёшь?) deb so'rang — при- va у- ikkalasini ham ishlating.
10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
- Prefiks tanlash o'yini: Wisar AIdan 10 ta gap berishni so'rang, har birida "keldi" yoki "ketdi" ma'nosi bo'lsin (Па́па ... с рабо́ты, Ма́ма ... в магази́н). Siz при- yoki у- ni to'g'ri tanlang va mos predlogni qo'ying; AI xatolaringizni izohlasin.
- Aspekt mashqi: AIga o'z kun tartibingizni yozing — Я прихожу́ на рабо́ту в 9, ухожу́ в 18 (НЕСОВ, odat). Keyin ertangi rejani yozing — За́втра я приду́ ра́ньше, уйду́ по́зже (СОВ, bir marta). AI НЕСОВ/СОВ tanlovini tekshirsin.
- Predlog juftlari: AIdan 6 ta manzil so'rang (рабо́та, го́род, друг, дере́вня, врач, шко́ла). Har biriga прийти́ В/НА/К va уйти́ ИЗ/С/ОТ juftini tuzing (прийти́ на рабо́ту уйти́ с рабо́ты). AI predloglar to'g'ri juftlanganini tekshirsin.
- Rolli o'yin (telefon): AI kotib bo'lsin, siz kimnidir so'rang — Мо́жно Ива́на? AI он ушёл yoki он ещё не пришёл deb javob bersin, siz когда́ придёт? deb davom eting.
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim):
- Я приду́ к тебе́ ве́чером (прийду emas!). 2. Он ушёл с рабо́ты в де́вять (на с). 3. Ма́ма пришла́ домо́й (ayol пришла́). 4. Го́сти приезжа́ют ка́ждое ле́то (НЕСОВ, -езжа́ть). 5. Его́ нет, он ушёл на рабо́ту (natija: hozir yo'q ушёл).
Mashq 1: 1. пришёл; 2. ушла́; 3. прие́дут; 4. уе́хали; 5. принёс. Mashq 2: приду́; придёшь; придёт; придём; придёте; приду́т. Mashq 3: прихожу́; прихо́дишь; прихо́дит; прихо́дим; прихо́дите; прихо́дят. Mashq 4: 1. прихожу́ (НЕСОВ, ка́ждый день); 2. приду́ (СОВ, за́втра); 3. прие́хали (СОВ, вчера́); 4. уезжа́ет (НЕСОВ, ча́сто). Mashq 5: 1. на рабо́ту; 2. с рабо́ты; 3. в го́род; 4. из го́рода; 5. пришёл к врачу́, ушёл от врача́. Mashq 6: 1. пришла́; 2. ушёл; 3. прие́хали; 4. принесла́. Mashq 7: 1. Па́па пришёл с рабо́ты. 2. Ма́ма ушла́ в магази́н. 3. За́втра я приду́ в семь. 4. Го́сти прие́хали из Ташке́нта. 5. Принеси́, пожа́луйста, воды́. Mashq 8: 1. Я приду́ за́втра (прийдуприду). 2. Он ушёл с рабо́ты (вс). 3. Ма́ма пришла́ домо́й (rod). 4. Го́сти приезжа́ют ка́ждый год (-езжа́ть, НЕСОВ). Mashq 9: namuna — — Ты уже́ до́ма? — Нет, я ушла́ с рабо́ты, иду́ домо́й. — Во ско́лько ты придёшь? — Приду́ часо́в в семь.
12. Xulosa va keyingi dars
- Prefiks — ikki vazifa: (1) yo'nalish beradi — при- = kelish, у- = ketish; (2) aspekt hosil qiladi.
- Aspekt qoidasi: prefiks + bir yo'nalishli fe'l (идти́, е́хать) = СОВ (прийти́, прие́хать — bir marta); prefiks + ko'p yo'nalishli fe'l (ходи́ть, е́здить) = НЕСОВ (приходи́ть, приезжа́ть — takror).
- Juftliklar: приходи́ть/прийти́, приезжа́ть/прие́хать, приноси́ть/принести́ · уходи́ть/уйти́, уезжа́ть/уе́хать, уноси́ть/унести́.
- Natija: пришёл/прие́хал = keldi, hozir shu yerda bor; ушёл/уе́хал = ketdi, hozir bu yerda yo'q.
- Predloglar juft: при- В / НА / К у- ИЗ / С / ОТ (на рабо́ту с рабо́ты, в го́род из го́рода, к врачу́ от врача́).
- Yozilishga diqqat: прийти́ приду́ (й yo'qoladi); прие́хать прие́ду (х yo'qoladi); o'tgan zamon rodga moslashadi: пришёл/пришла́, ушёл/ушла́.
- Oltin qoida: har fe'lni juft (НЕСОВ/СОВ) va har prefiksni qarama-qarshisi (при- у-) bilan birga yodlang.
Keyingi dars — B1 — 6-dars: Harakat fe'llari + prefikslar 2 — в- (kirish) / вы- (chiqish). Endi войти́ / вы́йти (piyoda kirmoq/chiqmoq) va въе́хать / вы́ехать (transportda kirib/chiqib ketmoq) juftlarini ko'ramiz. Bugungi при-/у- mantig'i xuddi shu tarzda ishlaydi, faqat yo'nalish "ичкарига/tashqariga" bo'ladi. Muhim nozik nuqta: вы- prefiksi СОВ shaklda doim urg'u oladi (вы́йти, вы́ехать) — bugungi urg'usiz при-/у- dan farqli o'laroq. Bugungi juftlik mantig'ini mustahkam egallasangiz, keyingi barcha prefikslarni oson o'zlashtirasiz.
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!