B1 — 13-dars: Ravishdosh (дееприча́стие) — несов. (несоверше́нного ви́да): чита́я, де́лая, говоря́, улыба́ясь
B1 — O'RTA · 13-dars
1. Dars nomi va maqsad
Oldingi bir necha darsda siz sifatdoshni (прича́стие) o'rgandingiz — u fe'lni sifatga aylantirar, predmetni ta'riflar edi: чита́ющий студе́нт (o'qiyotgan talaba), напи́санное письмо́ (yozilgan xat). Bugun fe'lning yana bir "hosilasi" — ravishdosh (дееприча́стие) bilan tanishamiz. Agar sifatdosh fe'lni sifatga aylantirsa, ravishdosh fe'lni ravishga aylantiradi: u predmetni emas, balki harakatni ta'riflaydi — asosiy harakat qanday, qay tarzda, nima qilib turib bajarilishini ko'rsatadi.
Bitta misolni solishtiring. Ikki alohida harakat: Он чита́л кни́гу. Он де́лал заме́тки ("U kitob o'qidi. U belgilar qildi"). Bu — ikki teng, uzuq harakat. Endi birini ikkinchi darajali, "fon" harakatga aylantiramiz: Чита́я кни́гу, он де́лал заме́тки ("Kitob o'qib turib, u belgilar qildi"). Bu yerda чита́я — дееприча́стие: u asosiy harakat (де́лал заме́тки) qanday sharoitda, nima bilan bir vaqtda ketayotganini bildiradi. O'zbek tilida bu — bizga juda tanish ravishdosh: "…b / …gan holda / …b turib" (o'qib, o'qib turib, o'qigan holda).
Bugun siz несоверше́нный вид (несов.) ravishdoshini o'rganasiz — u asosiy harakat bilan bir vaqtda ketayotgan qo'shimcha harakatni bildiradi (kelasi 14-darsda esa соверше́нный вид — прочита́в — "avval tugagan" harakatni ko'rasiz). Dars oxirida siz:
- Har qanday несов. fe'ldan to'g'ri ravishdosh yasay olasiz (чита́ют чита́я, говоря́т говоря́, улыба́ются улыба́ясь);
- Ravishdoshning eng muhim qoidasini — ikkala harakat ham bir egaga tegishli bo'lishi shartligini — mustahkam egallaysiz va tipik xatodan (Чита́я кни́гу, зазвони́л телефо́н) qochasiz;
- когда́ / потому́ что / и bilan tuzilgan gaplarni ixcham, kitobiy ravishdosh qurilmasiga aylantira olasiz.
2. Avvalgi darslardan takror (sifatdosh)
Ravishdoshga o'tishdan oldin sifatdoshni bir daqiqada esga olaylik — chunki ikkalasi ham bitta ildizdan, fe'ldan o'sadi, lekin turli tomonga:
- Sifatdosh (прича́стие) — fe'l + sifat. Savoli: какой? (qanaqa?). U predmetni ta'riflaydi va shu predmetga moslashadi (rod, son, kelishik oladi): чита́ющий студе́нт (o'qiyotgan talaba — m.), чита́ющая де́вушка (o'qiyotgan qiz — f.), чита́ющие лю́ди (o'qiyotgan odamlar — ko'plik).
- Ravishdosh (дееприча́стие) — fe'l + ravish. Savoli: что де́лая? (nima qilib?), как? (qanday?). U harakatni ta'riflaydi va umuman o'zgarmaydi (rod, son, kelishik yo'q): Чита́я, он де́лал заме́тки. Чита́я, она́ де́лала заме́тки. Чита́я, они́ де́лали заме́тки. — shakl bir xil qoladi.
| Xususiyat | Sifatdosh (прича́стие) | Ravishdosh (дееприча́стие) |
|---|---|---|
| Nimaga aylantiradi | fe'l sifat | fe'l ravish |
| Savoli | какой? (qanaqa?) | что де́лая? как? (nima qilib? qanday?) |
| Nimani ta'riflaydi | predmetni | harakatni |
| O'zgaradimi? | ha (rod/son/kelishik) | yo'q — o'zgarmas |
| O'zbekcha muqobil | …ayotgan / …gan (aniqlovchi) | …b / …b turib / …gan holda |
Kalit farq: чита́ющий — bu kim? (o'quvchi odam). чита́я — bu qachon / qanday? (o'qib turib). Birinchisi so'roqqa "qanaqa odam?" deb javob bersa, ikkinchisi "qanday holatda qildi?" deb javob beradi.
3. Asosiy tushuntirish
3.1. Ravishdosh nima va u qanday ma'no beradi
Дееприча́стие (ravishdosh) — bu bitta gapda ikkinchi darajali, qo'shimcha harakatni bildiruvchi o'zgarmas fe'l shakli. Gapda bitta asosiy (bosh) harakat bo'ladi — uni tuslangan fe'l (сказу́емое) ifodalaydi. Ravishdosh esa yordamchi, fon harakatni bildiradi:
Улыба́ясь, он вошёл в ко́мнату.
fon harakat ASOSIY harakat
(дееприча́стие) (tuslangan fe'l)Улыба́ясь, он вошёл в ко́мнату — "Jilmayib turib, u xonaga kirdi." Bu yerda kirish — asosiy harakat, jilmayish esa u bilan birga ketayotgan qo'shimcha harakat. O'zbek tiliga bu aynan ravishdosh bilan o'giriladi: jilmayib, jilmaygan holda, jilmayib turib.
Несоверше́нный вид (несов.) ravishdoshining asosiy ma'nosi — BIR VAQTDA ketayotganlik (одновреме́нность). Ikkala harakat ham bir paytda, parallel ketadi:
- Он шёл по у́лице, напева́я пе́сню. — U ko'chada qo'shiq xirgoyi qilib ketardi. (ketish + xirgoyi = bir vaqtda)
- Слу́шая му́зыку, я рабо́таю. — Musiqa tinglab turib, ishlayman. (tinglash + ishlash = bir vaqtda)
- Она́ гото́вила у́жин, разгова́ривая по телефо́ну. — U telefonda gaplashib turib, kechki ovqat tayyorlardi.
Asosiy tafovut (13-dars 14-dars):
- несов. (bugun): Чита́я, он де́лал заме́тки. — o'qish va belgi qilish bir vaqtda ketdi ("…b turib").
- сов. (keyingi dars): Прочита́в кни́гу, он сде́лал заме́тки. — avval o'qib tugatdi, keyin belgi qildi ("…gach / …ib bo'lgach").
3.2. Yasalish: hozirgi zamon o'zagi + -я / -а
Несов. ravishdosh hozirgi zamon o'zagidan yasaladi. Retsept oddiy:
1-qadam. Fe'lni они́ shakliga qo'ying (3-shaxs ko'plik, hozirgi zamon). 2-qadam. -ют / -ут / -ят / -ат qo'shimchasini olib tashlab, o'zakni toping. 3-qadam. O'zakka -я (yoki maxsus holatda -а) qo'shing.
чита́ют чита́[ю] чита́- + я чита́я (o'qib)
де́лают де́ла[ю] де́ла- + я де́лая (qilib)
рабо́тают рабо́та[ю] рабо́та- + я рабо́тая (ishlab)
говоря́т говор[я́] говор- + я говоря́ (gapirib)
несу́т нес[у́] нес- + я неся́ (ko'tarib)Qachon -а (я o'rniga)? Rus imlosida ж, ш, ч, щ tovushlaridan keyin "я" yozilmaydi — o'rniga -а qo'yiladi (lekin o'qilishi baribir yumshoq "ya"ga yaqin emas, qattiq "a"):
де́ржат держ- + а держа́ (ushlab)
слы́шат слыш- + а слы́ша (eshitib)
спеша́т спеш- + а спеша́ (shoshib)
стуча́т стуч- + а стуча́ (taqillatib)Qoida: oddiy holatda -я (чита́я, говоря́, неся́). Faqat ж/ш/ч/щdan keyin -а (держа́, слы́ша, спеша́). Boshqa farqi yo'q — ma'no bir xil.
3.3. Qaytim (-ся) fe'llardan: -я + сь -ясь
Qaytim fe'llar (-ся / -сь bilan tugaydiganlar) ravishdoshda -ясь (yoki -ась) qo'shimchasini oladi. Ya'ni avval -я qo'shasiz, keyin uning oxiriga -сь ni ulaysiz:
улыба́ются улыба́- + я + сь улыба́ясь (jilmayib)
занима́ются занима́- + я + сь занима́ясь (shug'ullanib)
возвраща́ются возвраща́-+ я + сь возвраща́ясь (qaytib)
смея́ться сме[ю́т] + я + сь смея́сь (kulib)- Он шёл домо́й, улыба́ясь. — U jilmayib uyga ketardi.
- Занима́ясь спо́ртом, я чу́вствую себя́ лу́чше. — Sport bilan shug'ullanib, o'zimni yaxshiroq his qilaman.
Muhim: qaytim fe'lda -сь doim oxirda saqlanadi, chunki oldingi harf unli (-я). "-ся" ga aylanmaydi: улыба́ясь (to'g'ri), улыба́яся (xato).
3.4. Maxsus va istisno hollari
Ba'zi fe'llar retseptga to'liq bo'ysunmaydi — ularni yodlab qo'yish kerak:
- давáть va uning oilasi (-давать, -знавать, -ставать): ravishdosh infinitiv o'zagidan yasaladi, hozirgi zamondan emas! дава́ть дава́я (даю́тдая EMAS), встава́ть встава́я, узнава́ть узнава́я. Встава́я ра́но, я всё успева́ю. — Erta turib, hammasiga ulguraman.
- быть бу́дучи — "…bo'lgan holda / …bo'lib". Bu — juda muhim, kitobiy shakl: Бу́дучи студе́нтом, он мно́го путеше́ствовал. — Talaba bo'lgan (paytida), u ko'p sayohat qilardi. Бу́дучи больны́м, он не пришёл. — Kasal bo'lgani uchun, u kelmadi.
Ravishdosh yasay OLMAYDIGAN fe'llar (несов.). Ba'zi fe'llardan несов. ravishdosh umuman yasalmaydi yoki noqulay bo'ladi — ularni bilib qo'ying (bunday hollarda когда́… ergash gapi ishlatiladi):
- -чь bilan tugaydiganlar: мочь, бере́чь, печь ( могя́ yo'q!);
- hozirgi o'zagi faqat undoshdan iborat bo'lganlar: писа́ть (пи́шут пиша́ deyilmaydi), ждать (ждут), пить (пьют), петь (пою́т), ждать, лгать, рвать;
- -нуть: со́хнуть, мёрзнуть;
- alohida: бежа́ть, е́хать (е́дучи — arxaik), хоте́ть.
Amaliy maslahat: agar ravishdosh "quloqqa g'alati" eshitilsa (пиша́, могя́, бежа́), uni ishlatmang — o'rniga когда́ я писа́л… kabi to'liq ergash gap tuzing. Bu — xato emas, aksincha to'g'ri yo'l.
3.5. ENG MUHIM QOIDA: bir ega (одно́ подлежа́щее)
Bu — butun mavzuning eng muhim va o'zbek o'quvchisi eng ko'p adashadigan qoidasi. Diqqat bilan o'qing:
Ravishdoshning harakati va asosiy fe'lning harakati — BITTA VA AYNI EGAGA (subyektga) tegishli bo'lishi SHART.
Ya'ni: ravishdoshni kim bajarsa, asosiy harakatni ham o'sha bajarishi kerak.
To'g'ri: Чита́я кни́гу, я де́лал заме́тки. Kim o'qidi? — men. Kim belgi qildi? — men. Bitta ega (я) ikkala harakatni ham qiladi to'g'ri.
XATO: Чита́я кни́гу, зазвони́л телефо́н. Kim o'qidi? — noaniq (men, deylik). Kim jiringladi? — telefon. Telefon kitob o'qimaydi! Ikki harakat ikki xil egaga tegishli qo'pol xato.
Bu xato o'zbek tilida sezilmaydi, chunki o'zbekchada "Kitob o'qib turib, telefon jiringladi" deyish mumkindek tuyuladi. Lekin rus tilida bu qat'iy taqiqlangan. To'g'rilash yo'llari:
- Ravishdoshni to'liq ergash gapga aylantiring: Когда́ я чита́л кни́гу, зазвони́л телефо́н. (Men kitob o'qiyotganimda, telefon jiringladi.)
- Yoki ikkala harakatni bir egaga bog'lang: Чита́я кни́гу, я услы́шал звоно́к телефо́на. (Kitob o'qib turib, men telefon jiringlaganini eshitdim.)
Tekshirish usuli (oltin qoida): ravishdosh oldiga savol bering — "Buni kim qilyapti?" Keyin asosiy fe'lga qarang — "Buni ham o'sha odam qilyaptimi?" Agar ha bo'lsa — ravishdosh to'g'ri. Agar yo'q (boshqa ega) bo'lsa — ravishdoshni tashlang, когда́ bilan gap tuzing.
Yana bir muhim natija: shu qoidaga ko'ra ravishdosh shaxssiz gaplarda (ega bo'lmagan gaplarda) odatda ishlatilmaydi. Masalan, Чита́я письмо́, мне ста́ло гру́стно — xato (ega yo'q, faqat мне). To'g'risi: Когда́ я чита́л письмо́, мне ста́ло гру́стно.
3.6. Ravishdosh ergash gapni qanday almashtiradi
Ravishdoshning asosiy vazifasi — ikki gapni ixcham, kitobiy bir gapga siqish. U ko'pincha когда́ (payt), потому́ что / так как (sabab), и (ergashish) bilan tuzilgan gaplarni almashtiradi. Ega bitta bo'lsagina bu mumkin:
| Ergash gap (yoyiq) | Ravishdosh bilan (ixcham) | Ma'no |
|---|---|---|
| Когда́ я гуля́л в па́рке, я встре́тил дру́га. | Гуля́я в па́рке, я встре́тил дру́га. | Parkda sayr qilib, do'stimni uchratdim. (payt) |
| Он молча́л, потому́ что не знал отве́та. | Он молча́л, не зна́я отве́та. | U javobni bilmay, jim turdi. (sabab) |
| Она́ сиде́ла у окна́ и чита́ла. | Она́ сиде́ла у окна́, чита́я. | U deraza yonida o'qib o'tirardi. (birga ketish) |
| Так как я спеши́л, я не поза́втракал. | Спеша́, я не поза́втракал. | Shoshib, nonushta qilmadim. (sabab) |
Bu almashtirish nutqingizga kitobiy, ziyoli tus beradi. Rasmiy xat, insho, maqola, hikoyada ravishdosh juda ko'p ishlatiladi. Og'zaki, sodda so'zlashuvda esa ko'proq когда́ / и qo'llanadi. Ikkalasini ham bilib qo'yish kerak.
3.7. Vergul qoidasi — DOIM ajratiladi
Rus tilida ravishdosh (va uning ergash so'zlari bilan birga — дееприча́стный оборо́т) DOIM, ISTISNOSIZ vergul bilan ajratiladi — gapning qayerida turishidan qat'i nazar:
- Gap boshida: Улыба́ясь, он вошёл. vergul keyin.
- Gap o'rtasida: Он, улыба́ясь, вошёл в ко́мнату. ikki tomondan vergul.
- Gap oxirida: Он вошёл, улыба́ясь. vergul oldin.
- Ergash so'zlari bilan (оборо́т): Чита́я интере́сную кни́гу, я забы́л о вре́мени. butun чита́я… кни́гу qismi vergul bilan ajraladi.
Yodda tuting: o'zbek tilida ravishdosh oldida vergul har doim qo'yilmaydi, lekin rus tilida istisnosiz qo'yiladi. Bu — mexanik, lekin qat'iy qoida.
4. Misollar
Bir vaqtdalik (одновреме́нность) — asosiy ma'no:
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Чита́я газе́ту, он пил ко́фе. | Gazeta o'qib turib, qahva ichardi. |
| Она́ гото́вила, напева́я пе́сню. | U qo'shiq xirgoyi qilib ovqat tayyorlardi. |
| Слу́шая ле́кцию, студе́нты запи́сывали. | Ma'ruzani tinglab, talabalar yozib olardi. |
| Он шёл по у́лице, гля́дя по сторона́м. | U atrofga qarab, ko'chada ketardi. |
| Мы обе́дали, обсужда́я пла́ны. | Rejalarni muhokama qilib, tushlik qildik. |
Qaytim (-ясь) fe'llar:
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Улыба́ясь, она́ поздоро́валась. | Jilmayib, u salomlashdi. |
| Возвраща́ясь домо́й, я встре́тил сосе́да. | Uyga qaytayotib, qo'shnimni uchratdim. |
| Занима́ясь ка́ждый день, ты добьёшься успе́ха. | Har kuni shug'ullanib, muvaffaqiyatga erishasan. |
| Гото́вясь к экза́мену, он мно́го чита́л. | Imtihonga tayyorlanib, u ko'p o'qidi. |
Sabab / holat ma'nosi:
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Не зна́я а́дреса, я не смог найти́ дом. | Manzilni bilmay, uyni topolmadim. |
| Бу́дучи ребёнком, я боя́лся темноты́. | Bola bo'lganimda, qorong'idan qo'rqardim. |
| Спеша́ на рабо́ту, она́ забы́ла телефо́н. | Ishga shoshib, u telefonini unutdi. |
| Чу́вствуя уста́лость, он реши́л отдохну́ть. | Charchoqni his qilib, u dam olishga qaror qildi. |
Maxsus shakllar:
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Встава́я ра́но, я успева́ю сде́лать мно́гое. | Erta turib, ko'p ishga ulguraman. |
| Дава́я сове́т, ду́май о после́дствиях. | Maslahat berayotib, oqibatlar haqida o'yla. |
| Бу́дучи уве́рен в себе́, он вы́ступил отли́чно. | O'ziga ishongan holda, u zo'r chiqish qildi. |
5. Talaffuz bo'limi
- чита́я /chi-TA-ya/ — urg'u o'rtada; oxiri "ya" ravon: "chitáya".
- де́лая /DYE-la-ya/ — urg'u boshda; uch bo'g'in: "dyélaya".
- говоря́ /ga-va-RYA/ — urg'u oxirda; urg'usiz "о" "a": "gavaryá".
- улыба́ясь /u-lî-BA-yas'/ — urg'u "ба"da; oxiri "yas'" (yumshoq "s"): "ulîbáyas".
- занима́ясь /za-ni-MA-yas'/ — urg'u "ма"da: "zanimáyas".
- держа́ /dyer-ZHA/ — urg'u oxirda; "ж" — o'zbekcha "j": "dyerjá".
- спеша́ /spye-SHA/ — urg'u oxirda; "ш" — "sh": "spyeshá".
- бу́дучи /BU-du-chi/ — urg'u boshda; "…bo'lgan holda": "búduchi".
- встава́я /fsta-VA-ya/ — boshi "фс" (jarangsiz): "fstaváya".
Urg'u qoidasi: ravishdosh urg'usi ko'pincha fe'lning они́ shaklidagi urg'usi bilan bir xil bo'ladi: говоря́т говоря́, чита́ют чита́я, де́лают де́лая. Shuning uchun urg'uni topish uchun avval fe'lni они́ shaklida ayting.
Topshiriq: ovoz chiqarib ayting: чита́я — де́лая — говоря́ — улыба́ясь — занима́ясь — держа́ — спеша́ — бу́дучи. Har birida urg'uni to'g'ri joyga qo'ying.
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| дееприча́стие | де-е-при-ча́с-ти-е | ravishdosh | Чита́я — дееприча́стие. |
| чита́я | чи-та́-я | o'qib (o'qib turib) | Чита́я, он пил ко́фе. |
| де́лая | де́-ла-я | qilib | Де́лая заря́дку, я слу́шаю ра́дио. |
| говоря́ | го-во-ря́ | gapirib | Он вошёл, говоря́ по телефо́ну. |
| слу́шая | слу́-ша-я | tinglab | Слу́шая му́зыку, я рабо́таю. |
| гля́дя | гля́-дя | qarab | Он шёл, гля́дя вперёд. |
| улыба́ясь | у-лы-ба́-ясь | jilmayib | Улыба́ясь, она́ вошла́. |
| занима́ясь | за-ни-ма́-ясь | shug'ullanib | Занима́ясь спо́ртом, я здоро́в. |
| возвраща́ясь | воз-вра-ща́-ясь | qaytib (qaytayotib) | Возвраща́ясь, я купи́л хлеб. |
| спеша́ | спе-ша́ | shoshib | Спеша́, он упа́л. |
| держа́ | дер-жа́ | ushlab | Она́ шла, держа́ су́мку. |
| не зна́я | не зна́-я | bilmay | Не зна́я пути́, я заблуди́лся. |
| бу́дучи | бу́-ду-чи | …bo'lgan holda (быть) | Бу́дучи ребёнком, я боя́лся. |
| встава́я | вста-ва́-я | turib (o'rnidan) | Встава́я ра́но, я успева́ю. |
| дава́я | да-ва́-я | berib | Дава́я сове́т, ду́май. |
| напева́я | на-пе-ва́-я | xirgoyi qilib | Она́ гото́вила, напева́я. |
| одновреме́нно | од-но-вре-ме́н-но | bir vaqtda | Два де́йствия иду́т одновреме́нно. |
Yodlash qoidasi: har ravishdoshni они́ shakli bilan birga yodlang: чита́ют чита́я, говоря́т говоря́, улыба́ются улыба́ясь. Shunda ham yasalishni, ham urg'uni birato'la eslab qolasiz.
7. Dialog
— Приве́т, А́нна! Что де́лаешь? — Salom, Anna! Nima qilyapsan?
— Гото́влю у́жин, слу́шая по́дкаст об — Kechki ovqat tayyorlyapman, tarix haqidagi
исто́рии. Люблю́ де́лать два де́ла сра́зу. podkast tinglab. Bir vaqtda ikki ish qilishni
yaxshi ko'raman.
— Понима́ю. Я вот, возвраща́ясь с рабо́ты, — Tushunaman. Men esa ishdan qaytayotib,
всегда́ слу́шаю му́зыку. doim musiqa tinglayman.
— Кста́ти, ты ви́дел Ди́му? Он звони́л, — Aytgancha, Dimani ko'rdingmi? U qo'ng'iroq
но я гото́вила и не услы́шала. qildi, lekin men ovqat qilib turib eshitmadim.
— Да, встре́тил его́ у́тром. Он шёл, — Ha, ertalab uni uchratdim. U jilmayib
улыба́ясь, — ка́жется, сдал экза́мен! ketardi — chamasi, imtihon topshiribdi!
— Пра́вда? Молоде́ц! Зна́ешь, гото́вясь — Rostdanmi? Balli! Bilasanmi, u imtihonga
к экза́мену, он почти́ не спал. tayyorlanib, deyarli uxlamagan edi.
— Да, я зна́ю. Ну ла́дно, не меша́ю тебе́. — Ha, bilaman. Xo'p, senga xalaqit bermay.
Гото́вь, напева́я! Xirgoyi qilib ovqatingni tayyorla! E'tibor bering: слу́шая по́дкаст (tinglab — bir vaqtda), возвраща́ясь с рабо́ты (qaytayotib — qaytim -ясь), гото́вила и не услы́шала (bu yerda и ishlatildi, chunki asosiy — eshitmaslik), шёл, улыба́ясь (jilmayib ketardi), гото́вясь к экза́мену (tayyorlanib — sabab), гото́вь, напева́я (xirgoyi qilib). Har birida ega bitta.
8. O'zbekcha-ruscha tipik xatolar
Turli ega (eng ko'p xato): Чита́я письмо́, у меня́ появи́лись слёзы. Чита́я письмо́, я запла́кал. yoki Когда́ я чита́л письмо́, у меня́ появи́лись слёзы. Sabab: ravishdosh (чита́я) va asosiy harakat bir egaga tegishli bo'lishi shart. слёзы o'qimaydi!
Shaxssiz gapda ravishdosh: Гуля́я в па́рке, мне ста́ло хорошо́. Когда́ я гуля́л в па́рке, мне ста́ло хорошо́. Sabab: gapda ega yo'q (faqat мне) — ravishdosh ishlatib bo'lmaydi.
-ся ni saqlash: Улыба́яся, он вошёл. Улыба́ясь, он вошёл. Sabab: unlidan keyin qaytim qo'shimchasi -сь bo'ladi: улыба́я + сь.
Vergulni tushirish: Чита́я кни́гу я де́лал заме́тки. Чита́я кни́гу, я де́лал заме́тки. Sabab: ravishdosh oboroti doim vergul bilan ajratiladi.
Yasalmaydigan fe'ldan ravishdosh: Пиша́ письмо́, я ду́мал о тебе́. Когда́ я писа́л письмо́, я ду́мал о тебе́. Sabab: писа́ть fe'lidan несов. ravishdosh yasalmaydi (пиша́ — xato); когда́… bilan tuzing.
сов./несов. ni aralashtirish: Прочита́я кни́гу, он де́лал заме́тки ("o'qib turib" ma'nosida). Чита́я кни́гу, он де́лал заме́тки. Sabab: bir vaqtdalik несов. (чита́я). прочита́в — "o'qib bo'lgach" (сов., 14-dars).
Mini-mashq (xatolarni to'g'rilang)
1. Слу́шая ра́дио, у меня́ заболе́ла голова́.
2. Возвраща́яся домо́й, я встре́тил дру́га.
3. Гуля́я в па́рке начался́ дождь.
4. Пиша́ сочине́ние, я ча́сто загля́дывал в слова́рь.(Javoblar 11-bo'limda.)
9. Mashqlar
Mashq 1. Fe'ldan несов. ravishdosh yasang (они́ shakli o'zak -я/-а):
1. рабо́тают ___
2. говоря́т ___
3. слу́шают ___
4. держа́т ___
5. занима́ются ___
6. встаю́т (встава́ть) ___Mashq 2. Qavsdagi fe'lni to'g'ri ravishdoshga aylantiring:
1. ___ (чита́ть) кни́гу, он де́лал заме́тки.
2. Она́ гото́вила у́жин, ___ (напева́ть) пе́сню.
3. ___ (возвраща́ться) домо́й, я купи́л хлеб.
4. ___ (спеши́ть), он забы́л ключи́.Mashq 3. Ergash gapni ravishdosh bilan almashtiring (ega bitta!):
1. Когда́ я гуля́л в па́рке, я встре́тил дру́га. ___
2. Он молча́л, потому́ что не знал отве́та. ___
3. Она́ сиде́ла у окна́ и чита́ла. ___
4. Когда́ студе́нты слу́шали ле́кцию, они́ запи́сывали. ___Mashq 4. To'g'ri gapni tanlang (ega bittami?):
1. а) Чита́я письмо́, я запла́кал. б) Чита́я письмо́, потекли́ слёзы.
2. а) Гуля́я, мне ста́ло ве́село. б) Гуля́я, я развесели́лся.
3. а) Спеша́, авто́бус уе́хал. б) Спеша́, я опозда́л на авто́бус.Mashq 5. Vergul(lar)ni qo'ying:
1. Улыба́ясь она́ поздоро́валась со все́ми.
2. Он вошёл в ко́мнату не гля́дя на нас.
3. Занима́ясь ка́ждый день ты добьёшься успе́ха.Mashq 6. O'zbekchadan ruschaga o'giring:
1. Musiqa tinglab, men ishlayman.
2. Jilmayib, u xonaga kirdi.
3. Manzilni bilmay, men uyni topolmadim.
4. Uyga qaytayotib, do'stimni uchratdim.
5. Bola bo'lganimda, men qorong'idan qo'rqardim.Mashq 7. Xatoni toping va to'g'rilang:
1. Чита́я газе́ту, зазвони́л телефо́н.
2. Возвраща́яся домо́й я купи́л цветы́.
3. Пиша́ письмо́ я слу́шал му́зыку.
4. Гуля́я в лесу́, мне бы́ло хорошо́.Mashq 8. Kichik matn tuzing (kamida 5 gap): bugungi kuningizni ravishdoshlar bilan tasvirlang — nima tinglab (слу́шая), shoshib (спеша́), jilmayib (улыба́ясь), qaytayotib (возвраща́ясь) qanday ish qildingiz. Kamida to'rtta ravishdosh ishlating va har gapda ega bitta ekaniga ishonch hosil qiling.
10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
- Yasalish mashqi: Wisar AIdan 10 ta несов. fe'l so'rang (чита́ть, де́лать, говори́ть, слу́шать...). Har biridan ravishdosh yasang; AI to'g'ri-noto'g'riligini va urg'uni tekshirsin, xatolaringizni tushuntirsin.
- "Bir ega" nazorati: AIga o'zingiz tuzgan 5 ta ravishdoshli gap yozing. AIdan har gapda ega bittami — ravishdosh va asosiy fe'l bir odamga tegishlimi — shuni maxsus tekshirishni so'rang. Xato bo'lsa, когда́… bilan qanday to'g'irlashni ko'rsatsin.
- Ergash gapni siqish: AIdan 5 ta когда́ / потому́ что / и bilan tuzilgan gap bering deb so'rang, keyin ularni ravishdosh qurilmasiga aylantiring. AI qaysilari almashtirsa bo'lishini (ega bitta), qaysilari bo'lmasligini (ega har xil) izohlab bersin.
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim):
- Когда́ я слу́шал ра́дио, у меня́ заболе́ла голова́ (ega har xil: "men" "bosh" — ravishdosh mumkin emas). 2. Возвраща́ясь домо́й, я встре́тил дру́га (-яся emas, -ясь). 3. Когда́ я гуля́л в па́рке, начался́ дождь (ega har xil: "men" "yomg'ir"). 4. Когда́ я писа́л сочине́ние, я ча́сто загля́дывал в слова́рь (писа́ть dan ravishdosh yasalmaydi когда́).
Mashq 1: 1. рабо́тая; 2. говоря́; 3. слу́шая; 4. держа́; 5. занима́ясь; 6. встава́я. Mashq 2: 1. Чита́я; 2. напева́я; 3. Возвраща́ясь; 4. Спеша́. Mashq 3: 1. Гуля́я в па́рке, я встре́тил дру́га. 2. Он молча́л, не зна́я отве́та. 3. Она́ сиде́ла у окна́, чита́я. 4. Слу́шая ле́кцию, студе́нты запи́сывали. Mashq 4: 1. а (ega — "men"); 2. б (ega — "men"); 3. б (ega — "men"). ("б"/"а" variantlarida «слёзы», «мне», «автобус» ravishdoshni bajara olmaydi.) Mashq 5: 1. Улыба́ясь**,** она́ поздоро́валась со все́ми. 2. Он вошёл в ко́мнату**,** не гля́дя на нас. 3. Занима́ясь ка́ждый день**,** ты добьёшься успе́ха. Mashq 6: 1. Слу́шая му́зыку, я рабо́таю. 2. Улыба́ясь, он вошёл в ко́мнату. 3. Не зна́я а́дреса, я не смог найти́ дом. 4. Возвраща́ясь домо́й, я встре́тил дру́га. 5. Бу́дучи ребёнком, я боя́лся темноты́. Mashq 7: 1. Когда́ я чита́л газе́ту, зазвони́л телефо́н (telefon o'qimaydi). 2. Возвраща́ясь домо́й**,** я купи́л цветы́ (-ясь + vergul). 3. Когда́ я писа́л письмо́, я слу́шал му́зыку (писа́ть когда́). 4. Когда́ я гуля́л в лесу́, мне бы́ло хорошо́ (shaxssiz gap: мне). Mashq 8: namuna — Просыпа́ясь ра́но, я де́лаю заря́дку. Слу́шая но́вости, я за́втракаю. Спеша́ на рабо́ту, я почти́ бегу́. Возвраща́ясь ве́чером домо́й, я захожу́ в магази́н. Улыба́ясь, я вспомина́ю прекра́сный день.
12. Xulosa va keyingi dars
- Дееприча́стие (ravishdosh) — fe'l + ravish: asosiy harakatning qanday / nima qilib turib bajarilishini bildiradi. O'zbekcha muqobili: "…b / …b turib / …gan holda".
- Несов. ravishdosh asosiy harakat bilan BIR VAQTDA ketayotgan qo'shimcha harakatni bildiradi: Чита́я, он де́лал заме́тки (o'qib turib).
- Yasalish: hozirgi zamon o'zagi (они́ shakli) + -я (чита́я, говоря́), yoki ж/ш/ч/щ dan keyin -а (держа́, спеша́); qaytim fe'lda -ясь (улыба́ясь).
- O'zgarmas: rod, son, kelishik yo'q — bir shakl hamma holatga.
- ENG MUHIM QOIDA: ravishdosh va asosiy fe'l BIR EGAGA tegishli bo'lishi shart. Чита́я кни́гу, зазвони́л телефо́н — xato (telefon o'qimaydi)! Ega har xil bo'lsa — когда́… bilan gap tuzing.
- Almashtirish: ravishdosh когда́ / потому́ что / и li ergash gaplarni ixcham, kitobiy bir gapga siqadi.
- Vergul ravishdoshni doim, istisnosiz ajratadi. Maxsus shakllar: дава́я, встава́я, бу́дучи (быть).
Keyingi dars — B1 — 14-dars: Ravishdosh (дееприча́стие) — сов. (соверше́нного ви́да): прочита́в, сде́лав, придя́. Bugun siz bir vaqtda ketayotgan harakatni (чита́я) o'rgandingiz. Keyingi darsda esa avval tugab, keyin ikkinchisi boshlangan harakatni ifodalovchi сов. ravishdoshni ko'ramiz: Прочита́в кни́гу, он сде́лал заме́тки — "kitobni o'qib bo'lgach, u belgi qildi". Yasalish boshqacha (o'tgan zamon o'zagi + -в / -вши / -ши), ma'no esa ketma-ketlik (после́довательность). "Bir ega" qoidasi u yerda ham to'liq kuchda qoladi — bugun o'rgangan mahoratingiz kelasi darsning yarmini tayyorlab qo'yadi.
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!