WisarWisar
Rus tili kursi/B2 Yuqori Orta25 daqiqa

B2 — 2-dars: Aspekt — eng nozik holatlar (aspekt va inkor, aspekt va modal fe'l)

B2 — YUQORI-O'RTA · 2-dars


1. Dars nomi va maqsad

A2 bosqichida siz aspekt (вид — o'qilishi: vid) bilan tanishdingiz, B1 da esa uning nozik ma'nolarini (откры́л открыва́л, уе́хал уезжа́л) va infinitiv bilan bog'lanishini (на́чал чита́ть, успе́л прочита́ть) chuqur o'rgandingiz. Endi B2 da biz aspektning eng nozik, eng "ona til tuyg'usi" talab qiladigan hududiga kiramiz.

Bu darsda uch qiyin chegara ustida ishlaymiz — aynan shu uchtasida hatto ilg'or o'rganuvchilar ham xato qiladi:

  1. Aspekt va inkor (вид и отрица́ние) — nega Я не чита́л э́ту кни́гу (umuman o'qimadim) va Я не прочита́л э́ту кни́гу (tugatolmadim) — ikki butunlay boshqa gap;
  2. Aspekt va modal fe'l (до́лжен, ну́жно, мо́жно, нельзя́) — nega Я до́лжен прочита́ть (natija) va Я до́лжен чита́ть ка́ждый день (takror) — bir xil до́лжен, lekin boshqa aspekt;
  3. Infinitiv va kelasi zamon nuanslariхоте́ть, собира́ться, начина́ть, запрети́ть fe'llaridan keyingi nozik tanlovlar.

Bularning umumiy tomoni bitta: o'zbek tilida bu farqlar deyarli ajratilmaydi. "O'qimadim" bitta so'z — lekin rus tili uni ikkiga bo'ladi. "O'qishim kerak" bitta ibora — rus tili aspekt orqali "bir marta tugatishim kerak"ni "har kuni o'qib turishim kerak"dan ajratadi. Shuning uchun bu dars — grammatika emas, his qilish darsi.

Solishtiring — bir zumda farqni sezasiz:

text
Я не чита́л э́ту кни́гу.      — Bu kitobni o'qimaganman.  (umuman qo'l urmaganman)
Я не прочита́л э́ту кни́гу.   — Bu kitobni o'qib tugatmadim.  (boshladim, oxiriga yetmadim)

Dars oxirida siz inkor va modallik ichida aspektni ona til so'zlovchisi kabi — atay va aniq — tanlaysiz.


2. B1 aspekt asosidan takror

Chuqurlashtirishdan oldin B1 da o'rnatgan poydevorni yangilaymiz. Agar bu qism g'ira-shira tuyulsa, avval B1 2–3-darslarni qayta ko'ring.

A) Ikki vid — asosiy ma'no:

Vid Nomi Asosiy ma'no Namuna
НСВ несоверше́нный вид jarayon, takror, fakt, davomiylik чита́ть, де́лать, покупа́ть
СВ соверше́нный вид natija, bir martalik, yakun прочита́ть, сде́лать, купи́ть

B) B1 da o'rgangan nuanslar:

text
Умумий fakt/tajriba:   Вы чита́ли Толсто́го?      (o'qigan tajribangiz bormi  НСВ)
Aniq natija/yakun:     Вы прочита́ли статью́?     (o'sha maqolani tugatdingizmi  СВ)
Bekor qilingan ish:    Я открыва́л окно́.         (ochib, keyin yopdim  НСВ)
Natija saqlanadi:      Я откры́л окно́.           (ochdim, ochiq turibdi  СВ)

C) Infinitiv boshqaruvi (B1 3-dars):

text
начать/продолжать/перестать + НСВ:   Я на́чал чита́ть.
успеть/забыть/удаться + СВ:          Я успе́л прочита́ть.

Muhim bog'lanish: B1 da siz aspektni ijobiy (tasdiq) gaplarda his qildingiz. B2 da aynan shu tuyg'uni inkorga va modal fe'llarga olib kiramiz — chunki aynan shu ikki muhitda aspekt eng nozik va eng chalg'ituvchi tarzda ishlaydi. Qiyinchilik yana grammatikada emas — ma'noni his qilishda.

Tez mashq: aspektni ayting — чита́ть (___), прочита́ть (___), покупа́ть (___), купи́ть (___). (Javob: НСВ, СВ, НСВ, СВ.)


3. Asosiy tushuntirish (chuqur)

Bu — darsning yuragi. Har bo'limni shoshmay o'qing: bu yerda B1 dagi tuyg'uni inkor va modallik ichida yanada nozikroq darajaga olib chiqamiz.

3.1. Aspekt va inkor (1): asosiy qoida — inkorda НСВ ustun

Bu — B2 ning eng muhim g'oyalaridan biri. Inkorda (не + fe'l) НСВ vid asosiy, "neytral" tanlovdir. Sabab mantiqiy: agar harakat umuman sodir bo'lmagan bo'lsa, u yerda "natija" ham, "yakun" ham yo'q — demak СВ ning asosiy ma'nosi (natija) yo'qoladi. Natija bo'lmagan joyda — jarayon fe'li, ya'ni НСВ.

text
Я не чита́л э́ту кни́гу.        — Bu kitobni o'qimaganman.  (umuman qo'l urmaganman)
Я не смотре́л э́тот фильм.      — Bu filmni ko'rmaganman.
Мы не обсужда́ли э́тот вопро́с.  — Bu masalani muhokama qilmaganmiz.
Он не звони́л мне вчера́.       — U kecha menga qo'ng'iroq qilmadi.
Я не покупа́л хлеб.            — Non sotib olmadim.  (umuman)

Diqqat: bu gaplarning hammasida НСВ (чита́л, смотре́л, покупа́л). Bu — "harakat umuman bo'lmadi" degan toza inkor. O'zbek tilida "o'qimadim" deganda odatda aynan shu ma'noni nazarda tutamiz — shuning uchun inkorda НСВ ni default deb yodlang.

Kalit qoida: shubha bo'lsa, inkorda НСВ tanlang. Я не де́лал э́того (buni qilmaganman) — toza, neytral inkor. СВ (не сде́лал) esa maxsus, tor ma'no beradi — buni 3.2 da ko'ramiz.

3.2. Aspekt va inkor (2): СВ inkorda — "muvaffaqiyatsizlik / ulgurmaslik"

Agar inkorda СВ ishlatilsa, ma'no keskin o'zgaradi. Bu endi "umuman qilmadim" emas — bu "harakatni boshladim / xohladim / kutildi, lekin natijaga yetmadim". Ya'ni СВ inkori — bu ulgurmaslik, uddasidan chiqolmaslik, kutilgan natijaning yo'qligi.

text
Я не прочита́л э́ту кни́гу.     — Bu kitobni o'qib tugatmadim.  (boshladim, oxiriga yetmadim)
Я не купи́л хлеб.              — Non sotib ololmadim.  (bormoqchi edim/harakat qildim, bo'lmadi)
Он не сдал экза́мен.           — U imtihondan yiqildi.  (topshirmoqchi edi, uddasidan chiqmadi)
Я не успе́л зако́нчить рабо́ту. — Ishni tugatishga ulgurmadim.
Она́ так и не позвони́ла.       — U oxiri qo'ng'iroq ham qilmadi.  (kutilgandi, bo'lmadi)

Farqni juft-juft his qiling — bu darsning markaziy juftligi:

НСВ inkori (umuman bo'lmadi) СВ inkori (natijaga yetmadi)
Я не чита́л докла́д. — O'qimaganman (qo'l urmadim). Я не прочита́л докла́д. — O'qib tugatmadim (ulgurmadim).
Я не реша́л э́ту зада́чу. — Yechmaganman (urinmaganman). Я не реши́л э́ту зада́чу. — Yecholmadim (urindim, chiqmadi).
Он не сдава́л экза́мен. — Imtihonga kirmagan. Он не сдал экза́мен. — Imtihondan yiqilgan.
Я не покупа́л биле́т. — Chipta olmadim (kerak bo'lmadi). Я не купи́л биле́т. — Chipta ololmadim (kerak edi, bo'lmadi).

Bu darsning eng muhim inkor nuansi: не чита́л = "hatto boshlamaganman" (fakt yo'q). не прочита́л = "harakat bor edi, natija yo'q" (ulgurmadim/tugatmadim). O'zbekchada ikkalasi ham "o'qimadim" — lekin rus tili "umuman qilmadim"ni "qilishga urinib, uddasidan chiqmadim"dan majburan ajratadi. Odatda СВ inkori ortida "afsus, kutilgandi, lekin..." tuyg'usi turadi.

3.3. Aspekt va inkor (3): "не на́до / не ну́жно + НСВ" — hojat yo'q

Bu — o'zbeklar uchun eng ko'p xato chiqadigan nuqta. Taqiq yoki "hojat yo'q" ma'nosida (не на́до, не ну́жно, не сто́ит) deyarli har doim НСВ ishlatiladi.

text
Не на́до покупа́ть хлеб — у нас есть.    — Non sotib olishga hojat yo'q — bor.
Не ну́жно звони́ть ему́, он за́нят.       — Unga qo'ng'iroq qilishning hojati yo'q.
Не сто́ит волнова́ться.                   — Xavotir olishga arzimaydi.
Не на́до так говори́ть.                   — Bunday demang / demaslik kerak.
Тебе́ не ну́жно приходи́ть за́втра.        — Ertaga kelishingizning hojati yo'q.

Nega НСВ? Chunki bu iboralar harakatni umuman qilishning keraksizligini bildiradi — ya'ni jarayonga "kirmang" degani. Bu yerda hech qanday "natija" nazarda tutilmaydi, faqat "shu ish keraksiz" deyiladi jarayon fe'li НСВ.

Solishtiring — ijobiy va inkor:

text
На́до купи́ть хлеб.         (СВ)  — Non sotib olish kerak.  (bir martalik natija)
Не на́до покупа́ть хлеб.    (НСВ) — Non sotib olish shart emas.  (hojat yo'q)

Diqqat — mantiq teskari: ijobiy "kerak" ko'pincha СВ oladi (на́до купи́ть — bir marta bajarish kerak), lekin inkor "hojat yo'q" НСВ oladi (не на́до покупа́ть). Bu — juda ko'p uchraydigan xato. "Kerak emas / hojat yo'q" degan joyda avtomatik НСВ ni yoqing.

3.4. Aspekt va inkor (4): "нельзя́ + НСВ" (taqiq) "нельзя́ + СВ" (imkonsizlik)

Нельзя́ fe'li aspektga qarab ikki butunlay boshqa ma'no beradi — bu B2 ning nozik nuqtalaridan biri:

text
Здесь нельзя́ кури́ть.          (НСВ)  — Bu yerda chekish MUMKIN EMAS.  (taqiq)
Э́ту дверь нельзя́ откры́ть.     (СВ)   — Bu eshikni ochib BO'LMAYDI.  (imkonsiz — qulf buzuq)
  • нельзя́ + НСВ = taqiq ("ruxsat yo'q", "qilmang"): нельзя́ входи́ть (kirish mumkin emas), нельзя́ шуме́ть (shovqin qilmang).
  • нельзя́ + СВ = jismoniy/obyektiv imkonsizlik ("iloji yo'q"): нельзя́ откры́ть (ochib bo'lmaydi), нельзя́ найти́ (topib bo'lmaydi), нельзя́ поня́ть (tushunib bo'lmaydi).
text
Нельзя́ переходи́ть доро́гу на кра́сный.   (НСВ, taqiq) — Qizil chiroqda o'tish mumkin emas.
Э́то сло́во нельзя́ перевести́ досло́вно.   (СВ, imkonsiz) — Bu so'zni so'zma-so'z tarjima qilib bo'lmaydi.
Нельзя́ опа́здывать на рабо́ту.            (НСВ, taqiq) — Ishga kechikish mumkin emas.
В темноте́ нельзя́ ничего́ разгляде́ть.     (СВ, imkonsiz) — Qorong'ida hech narsani ilg'ab bo'lmaydi.

Kalit: o'zingizdan so'rang — "ruxsat yo'q" (odob/qoida) deyapsizmi yoki "iloji yo'q" (jismoniy imkonsiz) deyapsizmi? Taqiq НСВ; imkonsizlik СВ.

3.5. Aspekt va modal fe'l (1): до́лжен / ну́жно / на́до + qaysi aspekt?

Modal so'zlar (до́лжен, ну́жно, на́до, могу́, мо́жно) o'zidan keyin infinitiv oladi — va bu infinitivning vidi B1 dagi asosiy qoidaga bo'ysunadi: bir martalik natija СВ; takror/muntazam/jarayon НСВ.

text
Я до́лжен прочита́ть э́ту статью́ к за́втра.    (СВ) — Bu maqolani ertaga qadar o'qib bo'lishim kerak.  (bir marta, natija)
Я до́лжен чита́ть по-ру́сски ка́ждый день.      (НСВ) — Har kuni ruscha o'qishim kerak.  (takror, odat)

Ну́жно купи́ть молоко́.                         (СВ) — Sut sotib olish kerak.  (bir martalik ish)
Ну́жно покупа́ть то́лько све́жие проду́кты.      (НСВ) — Faqat yangi mahsulot sotib olish kerak.  (doim, prinsip)

Мне на́до позвони́ть врачу́.                     (СВ) — Shifokorga qo'ng'iroq qilishim kerak.  (bir marta)
Мне на́до звони́ть ему́ ка́ждое у́тро.            (НСВ) — Unga har tong qo'ng'iroq qilib turishim kerak.  (takror)

Farqni juft-juft his qiling:

СВ infinitiv (bir martalik natija) НСВ infinitiv (takror / odat / prinsip)
Я до́лжен сдать отчёт сего́дня. Я до́лжен сдава́ть отчёты ка́ждую неде́лю.
Ну́жно вы́учить э́то пра́вило. Ну́жно учи́ть слова́ регуля́рно.
На́до встать ра́но за́втра. На́до встава́ть ра́но ка́ждый день.

Kalit: до́лжен/ну́жно/на́до — o'zi aspektni tanlamaydi; tanlovni ma'no hal qiladi. "Bu safar, bir marta, natija kerak" СВ. "Doim, har kuni, odat sifatida" НСВ. Bu — B1 asosiy qoidasining modal muhitdagi ko'rinishi.

3.6. Aspekt va modal fe'l (2): мочь + СВ (imkoniyat) уметь + НСВ (ko'nikma)

Bu — o'zbeklar uchun juda muhim farq, chunki o'zbekchada ikkalasi ham "-a olmoq" bilan beriladi. Rus tilida esa ikki xil fe'l va ikki xil aspekt:

  • мочь + (odatda) СВ = aniq imkoniyat / bu safar bajara olish ("qila olaman", "imkonim bor"):
text
Я могу́ помо́чь тебе́ за́втра.        — Ertaga senga yordam bera olaman.  (imkoniyat)
Ты мо́жешь откры́ть окно́?           — Derazani ocha olasanmi?  (iltimos/imkoniyat)
Я не могу́ реши́ть э́ту зада́чу.       — Bu masalani yecholmayapman.  (bu safar chiqmayapti)
Он смо́жет прийти́ ве́чером.         — U kechqurun kela oladi.
  • уметь + НСВ = doimiy ko'nikma / bilim ("qilishni bilaman", o'rgangan malaka):
text
Я уме́ю пла́вать.                    — Suzishni bilaman.  (ko'nikma)
Она́ уме́ет гото́вить пло́в.          — U palov pishirishni biladi.
Ты уме́ешь води́ть маши́ну?          — Mashina haydashni bilasanmi?
Он не уме́ет танцева́ть.             — U raqsga tushishni bilmaydi.

Solishtiring — bir zumda his qilinadi:

text
Я уме́ю пла́вать.          — Suza olaman (umuman, ko'nikmam bor  уметь + НСВ)
Я могу́ доплы́ть до о́строва. — Orolgacha suzib bora olaman (bu safar, aniq  мочь + СВ)

Kalit: уметь — "malaka bormi?" (НСВ, takror/ko'nikma). мочь — "bu holatda imkon/iloji bormi?" (ko'pincha СВ, aniq natija). "Bilaman/o'rganganman" уметь; "qila olaman/imkonim bor" мочь.

3.7. Aspekt va infinitiv nuanslari: начинать/продолжать (faqat НСВ) — chuqurroq

B1 3-darsdan eslaysiz: начина́ть, продолжа́ть, переста́ть, прекрати́ть fazaviy fe'llari faqat НСВ infinitiv oladi. B2 da buni chuqurlashtiramiz — bu qoida istisnosiz ishlaydi, va sababi mutlaq mantiqiy:

text
Я на́чал изуча́ть неме́цкий.          (начать  faqat НСВ)
Я на́чал изучи́ть неме́цкий.          (bunday deyilmaydi!)

Он продолжа́л рабо́тать.             (продолжать  faqat НСВ)
Прекрати́ смотре́ть в телефо́н!      (прекратить  faqat НСВ)

Sabab (B2 chuqurligi): boshlash, davom etish, to'xtatish — bularning hammasi harakatning cho'zilishiga, jarayoniga ishora qiladi. Jarayonning boshini yoki oxirini ko'rsatmoqchi bo'lsangiz, harakatning o'zi cho'zilayotgan bo'lishi kerak — ya'ni НСВ. СВ (nuqtaviy, tugallangan) esa "boshlanishi/davomi" degan tushuncha bilan mantiqan sig'ishmaydi: nuqtaning "boshi" yoki "o'rtasi" bo'lmaydi.

3.8. Aspekt va infinitiv: запрети́ть / разреши́ть nuanslari

Ruxsat va taqiq fe'llari ham aspektga sezgir:

  • запрети́ть (taqiqlamoq) + НСВ — chunki taqiq odatda umuman, har doim amal qiladi (takroriy holat):
text
Врач запрети́л ему́ кури́ть.           — Shifokor unga chekishni taqiqladi.  (umuman, doimo)
Роди́тели запрети́ли де́тям игра́ть     — Ota-onalar bolalarga kompyuterda o'ynashni
   в компью́тер по ноча́м.               taqiqladi.  (muntazam holat)
  • разреши́ть (ruxsat bermoq) — ikkala vid ham mumkin, ma'noga qarab: bir martalik ruxsat ko'pincha СВ; umumiy/doimiy ruxsat НСВ:
text
Мне разреши́ли взять маши́ну на день.   (СВ) — Mashinani bir kunga olishga ruxsat berishdi.  (bir marta)
Нам разреша́ют по́льзоваться словарём    (НСВ) — Imtihonda lug'atdan foydalanishga ruxsat berishadi.
   на экза́мене.                          (doimiy qoida)

Kalit: запрети́ть deyarli doim НСВ oladi (taqiq = umumiy, takroriy holat). разреши́ть esa "bir martami yoki doimiymi?" degan savolga qarab vid tanlaydi.

3.9. Kelasi zamon va хоте́ть / собира́ться + aspekt

Niyat va istak fe'llari (хоте́ть, собира́ться, плани́ровать, мечта́ть) o'zidan keyin infinitiv oladi — va vid B1 asosiy qoidasiga bo'ysunadi:

text
Я хочу́ отдохну́ть.               (СВ) — Dam olmoqchiman.  (bu safar, aniq)
Я хочу́ отдыха́ть у мо́ря ка́ждый год. (НСВ) — Har yili dengiz bo'yida dam olishni istayman.  (takror)

Я собира́юсь прочита́ть э́ту кни́гу.  (СВ) — Bu kitobni o'qib chiqmoqchiman.  (aniq natija)
Он собира́ется изуча́ть кита́йский.   (НСВ) — U xitoy tilini o'rganmoqchi.  (uzoq jarayon)

Nozik nuqta — inkor bilan: хоте́ть inkorda ("istamayman") ko'pincha НСВ oladi, chunki bu "umuman shu ish bilan shug'ullanishni istamayman":

text
Я не хочу́ говори́ть об э́том.       (НСВ) — Bu haqda gaplashishni istamayman.  (umuman)
Я не хочу́ идти́ туда́.               (НСВ) — U yerga borishni istamayman.

Umumiy tamoyil: хоте́ть, собира́ться, до́лжен, ну́жно, мочь — bularning hech biri o'zi aspektni "majburlamaydi". Ular faqat infinitiv oladi, aspektni esa ma'no (bir martalik natijami — СВ; takror/jarayon/umumiy fakt — НСВ) va inkor (не + fe'l ko'pincha НСВ) hal qiladi. B2 tuyg'usi — shu ikki omilni bir zumda ko'ra olishdir.


4. Ko'p misollar

Inkor — НСВ (umuman bo'lmadi):

text
Я не ви́дел его́ сего́дня.              — Uni bugun ko'rmadim.
Мы не встреча́лись ра́ньше.            — Avval uchrashmaganmiz.
Она́ не расска́зывала об э́том.         — U bu haqda gapirmagan.
Я никогда́ не был в Ита́лии.           — Italiyada hech bo'lmaganman.

Inkor — СВ (natijaga yetmadi / ulgurmadi):

text
Я не успе́л дочита́ть главу́.           — Bobni o'qib tugatishga ulgurmadim.
Он так и не по́нял пра́вило.           — U qoidani oxiri tushunmadi.
Мы не сда́ли прое́кт во́время.          — Loyihani vaqtida topshirolmadik.
Я не нашёл нужную кни́гу.              — Kerakli kitobni topolmadim.

"Не на́до / не ну́жно / нельзя́" — НСВ (hojat yo'q / taqiq):

text
Не на́до меня́ провожа́ть.              — Meni kuzatishga hojat yo'q.
Не ну́жно всё запи́сывать.             — Hammasini yozib olishning hojati yo'q.
Здесь нельзя́ фотографи́ровать.        — Bu yerda suratga olish mumkin emas.
Тебе́ не сто́ит беспоко́иться.          — Xavotir olishingiz shart emas.

"Нельзя́ + СВ" — imkonsizlik:

text
Э́ту зада́чу нельзя́ реши́ть без формулы. — Bu masalani formulasiz yechib bo'lmaydi.
Его́ по́черк нельзя́ разобра́ть.         — Uning husnixatini o'qib bo'lmaydi.
Э́то нельзя́ объясни́ть слова́ми.        — Buni so'z bilan tushuntirib bo'lmaydi.

Modal + СВ (bir martalik natija):

text
Я до́лжен зако́нчить прое́кт к пя́тнице.  — Loyihani jumagacha tugatishim kerak.
Тебе́ ну́жно извини́ться пе́ред ним.      — Undan kechirim so'rashing kerak.
Нам на́до успе́ть на после́дний по́езд.   — Oxirgi poyezdga ulgurishimiz kerak.

Modal + НСВ (takror / odat):

text
Я до́лжен принима́ть лека́рство два ра́за в день. — Kuniga ikki marta dori ichishim kerak.
Ну́жно регуля́рно проверя́ть по́чту.       — Muntazam pochtani tekshirib turish kerak.
Врачи́ реко́мендуют бо́льше ходи́ть пешко́м. — Shifokorlar ko'proq piyoda yurishni tavsiya qiladi.

мочь (СВ) уметь (НСВ):

text
Я не могу́ откры́ть э́ту ба́нку.         — Bu bankani ochib olmayapman.  (bu safar)
Я уме́ю игра́ть на гита́ре.              — Gitara chalishni bilaman.  (ko'nikma)
Ты мо́жешь помо́чь мне сейча́с?          — Hozir menga yordam bera olasanmi?
Она́ не уме́ет пла́вать.                 — U suzishni bilmaydi.

Niyat fe'llari + aspekt:

text
Я хочу́ вы́учить э́то стихотворе́ние.     — Bu she'rni yodlab olmoqchiman.  (СВ, natija)
Он собира́ется путеше́ствовать по Ази́и.  — U Osiyo bo'ylab sayohat qilmoqchi.  (НСВ, jarayon)
Врач запрети́л мне есть сла́дкое.        — Shifokor menga shirinlik yeyishni taqiqladi.  (НСВ)

E'tibor bering: har juftlikda tanlov ikki savolga bog'liq — (1) inkormi? (inkor ko'pincha НСВ) va (2) ma'no bir martalik natijami yoki takror/umumiymi? Shu ikki savol B2 aspekt tuyg'usining kalitidir.


5. Talaffuz bo'limi

Bu darsdagi kalit so'zlar — modal iboralar va inkorli fe'l shakllari. Urg'uga alohida e'tibor bering.

  • до́лжен /DÓL-zhin/ — urg'u boshda (до́л-). Rodlarda o'zgaradi: должна́ /dalzh-NÁ/ (ayol, urg'u oxirda), должны́ /dalzh-NÍ/ (ko'plik). Urg'u siljishiga diqqat.
  • ну́жно /NÚZH-na/ — urg'u boshda; oxirgi о susayib "a" bo'ladi: "nuzhna".
  • нельзя́ /nil-ZYÁ/ — urg'u oxirda (-зя́); birinchi е susayib "i" ga yaqin: "nilzya".
  • не на́до /ni-NÁ-da/ — inkor не urg'usiz va keyingi so'zga qo'shilib aytiladi: "ni-nada".
  • мочь / могу́ /moch / ma-GÚ/ — могу́ da urg'u oxirda, birinchi о "a": "magu".
  • уме́ю /u-MÉ-yu/ — urg'u o'rtada (-ме́-): "u-me-yu".
  • прочита́л /pra-chi-TÁL/ не прочита́л /ni-pra-chi-TÁL/ — inkorda urg'u fe'lda qoladi, не urg'usiz qo'shiladi.

Asosiy qoida (inkor talaffuzi): не zarrasi deyarli har doim urg'usiz va keyingi so'zga yopishib aytiladi: не́ был kabi ba'zi qotib qolgan iboralardan tashqari, urg'u har doim asosiy fe'lda qoladi: не чита́л "ni-chital", не купи́л "ni-kupil".

Reduksiya: urg'usiz о har doim "a": до́лжно "dolzhna", не на́до "ni-nada". Urg'usiz е "i" ga yaqinlashadi: нельзя́ "nilzya", не успе́л "ni-uspel".

Topshiriq: har juftlikni ovoz chiqarib ketma-ket ayting: чита́л — не чита́л, прочита́л — не прочита́л, до́лжен прочита́ть — до́лжен чита́ть, могу́ — уме́ю.


6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)

Ruscha Urg'u O'zbekcha Misol
не чита́л не чи-та́л umuman o'qimadi (НСВ inkor) Я не чита́л э́ту кни́гу. — Umuman o'qimaganman.
не прочита́л не про-чи-та́л o'qib tugatmadi (СВ inkor) Я не прочита́л кни́гу. — Tugatolmadim.
не на́до не на́-до hojat yo'q (+ НСВ) Не на́до звони́ть. — Qo'ng'iroq qilish shart emas.
не ну́жно не ну́ж-но shart emas (+ НСВ) Не ну́жно спеши́ть. — Shoshilish shart emas.
нельзя́ нель-зя́ mumkin emas / iloji yo'q Здесь нельзя́ кури́ть. — Chekish mumkin emas.
до́лжен до́л-жен (bajarishi) shart/kerak Я до́лжен зако́нчить. — Tugatishim kerak.
должна́ долж-на́ (ayol) shart/kerak Она́ должна́ прийти́. — U kelishi kerak.
ну́жно ну́ж-но kerak Ну́жно купи́ть хлеб. — Non olish kerak.
мочь мочь -a olmoq (imkoniyat) Я могу́ помо́чь. — Yordam bera olaman.
могу́ мо-гу́ (men) -a olaman Я не могу́ реши́ть. — Yecholmayapman.
уме́ть у-ме́ть -ni bilmoq (ko'nikma) Я уме́ю пла́вать. — Suzishni bilaman.
запрети́ть за-пре-ти́ть taqiqlamoq (+ НСВ) Врач запрети́л кури́ть. — Chekishni taqiqladi.
разреши́ть раз-ре-ши́ть ruxsat bermoq Мне разреши́ли уйти́. — Ketishga ruxsat berishdi.
собира́ться со-би-ра́ть-ся niyat qilmoq Я собира́юсь уе́хать. — Ketmoqchiman.
успе́ть ус-пе́ть ulgurmoq (+ СВ) Я не успе́л дочита́ть. — Ulgurmadim.
так и не так и не oxiri ...maslik (СВ inkor) Он так и не пришёл. — Oxiri kelmadi ham.

Yodlash qoidasi: bu darsda so'zni aspekt-hamrohi bilan yodlang: не на́до keyin НСВ (покупа́ть); до́лжен ma'noga qarab СВ yoki НСВ; уметь doim НСВ; мочь ko'pincha СВ. Karta yuragi — aspekt bilan bog'liqlik.


7. Dialog

text
— Ты прочита́л отчёт, кото́рый я присла́л?      — Yuborgan hisobotimni o'qib chiqdingmi?
— Че́стно говоря́, нет, не успе́л дочита́ть.      — Rostini aytsam, yo'q, o'qib tugatishga ulgurmadim.
                                                  (не успе́л + СВ — ulgurmaslik)
— А вчера́? Ты же был свобо́ден.                 — Kecha-chi? Bo'sh eding-ku.
— Вчера́ я его́ да́же не открыва́л.               — Kecha uni umuman ochmaganman ham.
                                                  (не открыва́л — НСВ, umuman bo'lmadi)
— Ла́дно. Тогда́ тебе́ ну́жно прочита́ть его́      — Mayli. Unda uni bugun kechqurunga qadar
  до ве́чера.                                       o'qib chiqishing kerak.
                                                  (ну́жно + СВ — bir martalik natija)
— Хорошо́. Но мне ещё на́до звони́ть кли́ентам    — Yaxshi. Lekin har soatda mijozlarga
  ка́ждый час.                                      qo'ng'iroq qilib turishim ham kerak.
                                                  (на́до + НСВ — takror)
— Э́то подождёт. Сейча́с не на́до звони́ть,       — U kutadi. Hozir qo'ng'iroq qilish shart emas,
  снача́ла отчёт.                                   avval hisobot.
                                                  (не на́до + НСВ — hojat yo'q)
— По́нял. Кста́ти, э́тот докуме́нт нельзя́         — Tushundim. Aytgancha, bu hujjatni
  распеча́тать — при́нтер слома́лся.                chop etib bo'lmaydi — printer buzildi.
                                                  (нельзя́ + СВ — imkonsizlik)
— Ничего́, чита́й с экра́на. И не забу́дь:        — Zarari yo'q, ekrandan o'qi. Va unutma:
  здесь нельзя́ шуме́ть, лю́ди рабо́тают.           bu yerda shovqin qilish mumkin emas, odamlar ishlayapti.
                                                  (нельзя́ + НСВ — taqiq)
— Не волну́йся, я уме́ю рабо́тать ти́хо.          — Xavotir olma, men jimgina ishlashni bilaman.
                                                  (уме́ю + НСВ — ko'nikma)

E'tibor bering: bir dialogda B2 nuanslar to'la ishlagan: не успе́л дочита́ть (ulgurmaslik, СВ), не открыва́л (umuman bo'lmadi, НСВ), ну́жно прочита́ть (bir marta, СВ) на́до звони́ть ка́ждый час (takror, НСВ), не на́до звони́ть (hojat yo'q, НСВ), нельзя́ распеча́тать (imkonsiz, СВ) нельзя́ шуме́ть (taqiq, НСВ), уме́ю рабо́тать (ko'nikma, НСВ). Har bir tanlov ortidagi mantiqni kuzating.


8. Tipik xatolar + mini-mashq

  • "Umuman o'qimadim" ma'nosiga СВ ishlatish: Я не прочита́л э́ту газе́ту (umuman qo'l urmaganini aytmoqchi bo'lib). Я не чита́л э́ту газе́ту. Sabab: harakat umuman bo'lmagan bo'lsa — toza inkor, НСВ. не прочита́л esa "boshladim, tugatmadim/ulgurmadim" degan tor ma'no beradi.

  • "Hojat yo'q" ma'nosiga СВ ishlatish: Не на́до купи́ть хлеб. Не на́до покупа́ть хлеб. Sabab: не на́до / не ну́жно (hojat yo'q) deyarli har doim НСВ oladi — harakatning umuman keraksizligini bildiradi.

  • "Iloji yo'q" ma'nosiga taqiq aspektini (НСВ) ishlatish: Э́ту дверь нельзя́ открыва́ть (aslida qulf buzuq, ochib bo'lmaydi demoqchi). Э́ту дверь нельзя́ откры́ть. Sabab: jismoniy imkonsizlik нельзя́ + СВ. нельзя́ открыва́ть esa "ochish taqiqlangan" degan boshqa ma'no.

  • Bir martalik "kerak"ka НСВ ishlatish: Я до́лжен чита́ть э́ту статью́ к за́втра. Я до́лжен прочита́ть э́ту статью́ к за́втра. Sabab: "ertaga qadar, aynan bu maqolani" — bir martalik natija СВ (прочита́ть). НСВ bo'lsa "har kuni o'qib turishim kerak" degan ma'no chiqadi.

  • Ko'nikmaga мочь ishlatish: Я могу́ пла́вать ("suzishni bilaman" demoqchi bo'lib). Я уме́ю пла́вать. Sabab: doimiy ko'nikma/malaka уметь + НСВ. могу́ — "hozir/bu safar imkonim bor" degan boshqa ma'no.

  • Fazaviy fe'ldan keyin СВ: Он на́чал прочита́ть кни́гу. Он на́чал чита́ть кни́гу. Sabab: начать/продолжать/перестать faqat НСВ oladi — boshlanish/davom jarayonga ishora qiladi.

Mini-mashq: qaysi vid kerak — НСВ mi, СВ mi? Nuansini ayting.

1. Я не ___ э́тот фильм. (umuman ko'rmadim)
2. Не на́до ___ мне ка́ждый день. (qo'ng'iroq qilish shart emas)
3. Э́то сло́во нельзя́ ___ на ру́сский. (tarjima qilib bo'lmaydi)
4. Я до́лжен ___ э́ту рабо́ту к сро́ку. (bir marta tugatish)
5. Я ___ води́ть маши́ну. (bilaman — ko'nikma)

(Javoblar 11-bo'limda.)


9. Mashqlar

Mashq 1. Inkor ma'nosiga qarab to'g'ri vidni tanlang (НСВ / СВ) va sababini yozing:

1. Я ещё не ___ э́ту кни́гу, да́же не начина́л. (чита́л / прочита́л)
2. Я ___ кни́гу, но не до конца́ — не хвати́ло вре́мени. (не чита́л / не прочита́л)
3. Он ___ на экза́мен, боле́л. (не ходи́л / не сходи́л)
4. Она́ гото́вилась, но ___ экза́мен. (не сдава́ла / не сдала́)

Mashq 2. "Не на́до / не ну́жно / нельзя́" — to'g'ri vidni qo'ying:

1. Не на́до ___ (покупа́ть / купи́ть) биле́ты, они́ уже́ есть.
2. Здесь нельзя́ ___ (переходи́ть / перейти́) доро́гу — taqiq.
3. Э́тот текст нельзя́ ___ (понима́ть / поня́ть) без словаря́ — imkonsiz.
4. Не ну́жно ___ (спеши́ть / поспеши́ть), у нас мно́го вре́мени.

Mashq 3. Modal fe'l + infinitiv: ma'noga qarab vidni tanlang (bir marta СВ / takror НСВ):

1. Мне на́до ___ (позвони́ть / звони́ть) ба́бушке ка́ждый день.
2. Ты до́лжен ___ (сдать / сдава́ть) э́тот отчёт до пя́тницы.
3. Ну́жно ___ (проверя́ть / прове́рить) по́чту регуля́рно.
4. Я до́лжен ___ (встать / встава́ть) за́втра в шесть.

Mashq 4. мочь yoki уметь? To'g'ri fe'l va shaklini qo'ying:

1. Я ___ игра́ть на пиани́но с де́тства. (ko'nikma)
2. Ты ___ помо́чь мне с перее́здом в суббо́ту? (imkoniyat)
3. Она́ не ___ пла́вать, бои́тся воды́. (ko'nikma)
4. Я не ___ откры́ть э́ту ба́нку, сли́шком ту́гая. (bu safar)

Mashq 5. Juftlikni to'ldiring va har birining ma'nosini yozing:

не чита́л (___)      / не прочита́л (___)
не покупа́л (___)    / не купи́л (___)
нельзя́ кури́ть (___) / нельзя́ откры́ть (___)

Mashq 6. Xatoni toping va to'g'rilang:

1. Я не прочита́л газе́ту сего́дня, да́же не открыва́л её. (umuman)
2. Не на́до купи́ть молоко́, оно́ есть.
3. Э́ту зада́чу нельзя́ реша́ть без формулы. (iloji yo'q)
4. Я могу́ игра́ть на скри́пке уже́ де́сять лет.
5. Он на́чал прочита́ть рома́н.

Mashq 7. O'zbekchani ruschaga o'giring, to'g'ri vidni tanlab (urg'u bilan):

1. Bu kitobni umuman o'qimaganman. = ___
2. Unga qo'ng'iroq qilish shart emas, u band. = ___
3. Bu eshikni ochib bo'lmaydi. = ___
4. Loyihani jumagacha tugatishim kerak. = ___
5. Men palov pishirishni bilaman. = ___

Mashq 8. Bir xil modal so'z, ikki aspekt — farqini izohlang:

Я до́лжен (прочита́ть / чита́ть) э́ту статью́ к за́втра.         ___
Я до́лжен (прочита́ть / чита́ть) по-ру́сски ка́ждый день.       ___

10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)

  1. Inkor nuansi o'yini: Wisar AIdan 10 ta inkorli gap berishini so'rang, har birida не чита́л / не прочита́л kabi juftlik bo'lsin. Siz kontekstga qarab to'g'ri vidni tanlang va nega shundayligini ("umuman bo'lmadi" yoki "natijaga yetmadi") tushuntiring. AI baholasin.
  2. "Hojat yo'q vs iloji yo'q": AIga 6 ta gap yozing — 3 tasi не на́до / нельзя́ (taqiq/hojat yo'q, НСВ), 3 tasi нельзя́ + СВ (imkonsizlik). AI aspekt to'g'rimi tekshirsin.
  3. Modal + aspekt: AIdan до́лжен, ну́жно, на́до bilan 8 ta gap so'rang — yarmi bir martalik natija (СВ), yarmi takror/odat (НСВ). Siz har birida nega o'sha aspekt kerakligini ayting.
  4. мочь уметь: AIga o'zingiz haqingizda 6 ta gap yozing — 3 tasi ko'nikma (уме́ю...), 3 tasi bu safargi imkoniyat (могу́...). AI to'g'ri fe'l va aspekt tanlanganini tekshirsin.

11. Javoblar kaliti

Mini-mashq (8-bo'lim): 1. смотре́л (umuman ko'rmadim НСВ inkor); 2. звони́ть (hojat yo'q не на́до + НСВ); 3. перевести́ (tarjima qilib bo'lmaydi, imkonsiz нельзя́ + СВ); 4. зако́нчить (bir martalik natija до́лжен + СВ); 5. уме́ю (ko'nikma уметь + НСВ).

Mashq 1: 1. чита́л (umuman, boshlamagan НСВ); 2. не прочита́л (boshladi, tugatmadi СВ); 3. не ходи́л (umuman bormadi НСВ); 4. не сдала́ (topshirmoqchi edi, uddasidan chiqmadi СВ).

Mashq 2: 1. покупа́ть (не на́до НСВ); 2. переходи́ть (taqiq нельзя́ + НСВ); 3. поня́ть (imkonsiz нельзя́ + СВ); 4. спеши́ть (не ну́жно НСВ).

Mashq 3: 1. звони́ть (ка́ждый день — takror НСВ); 2. сдать (до пя́тницы, bir marta — natija СВ); 3. проверя́ть (регуля́рно — takror НСВ); 4. встать (за́втра, bir marta СВ).

Mashq 4: 1. уме́ю (ko'nikma уметь); 2. мо́жешь (imkoniyat мочь); 3. уме́ет (ko'nikma уметь); 4. могу́ (bu safar мочь).

Mashq 5: не чита́л (umuman o'qimadim) / не прочита́л (o'qib tugatmadim, ulgurmadim); не покупа́л (umuman olmadim) / не купи́л (ololmadim, kerak edi); нельзя́ кури́ть (chekish taqiqlangan — taqiq) / нельзя́ откры́ть (ochib bo'lmaydi — imkonsiz).

Mashq 6:

  • Я не чита́л газе́ту сего́дня, да́же не открыва́л её. (umuman НСВ чита́л.)
  • Не на́до покупа́ть молоко́, оно́ есть. (hojat yo'q НСВ.)
  • Э́ту зада́чу нельзя́ реши́ть без формулы. (imkonsiz нельзя́ + СВ.)
  • Я уме́ю игра́ть на скри́пке уже́ де́сять лет. (ko'nikma уметь + НСВ.)
  • Он на́чал чита́ть рома́н. (начать faqat НСВ.)

Mashq 7 (namuna javoblar):

  • Я вообще́ не чита́л э́ту кни́гу.
  • Не на́до ему́ звони́ть, он за́нят.
  • Э́ту дверь нельзя́ откры́ть.
  • Я до́лжен зако́нчить прое́кт к пя́тнице.
  • Я уме́ю гото́вить пло́в.

Mashq 8: Я до́лжен прочита́ть э́ту статью́ к за́втра — bir martalik natija, aniq muddat (СВ); Я до́лжен чита́ть по-ру́сски ка́ждый день — takror, muntazam odat (НСВ). Bir xil до́лжен, lekin ma'no (bir marta har kuni) aspektni belgilaydi.


12. Xulosa va keyingi dars

  • Aspekt va inkor: inkorda НСВ — asosiy, neytral tanlov (Я не чита́л — umuman bo'lmadi). СВ inkori esa maxsus ma'no beradi: "boshladim/kutildi, lekin natijaga yetmadim/ulgurmadim" (Я не прочита́л — tugatolmadim; Он не сдал — yiqildi).
  • Не на́до / не ну́жно / не сто́ит + НСВ — "hojat yo'q" (Не на́до покупа́ть). Diqqat: ijobiy "kerak" СВ oladi (на́до купи́ть), lekin inkor "shart emas" НСВ oladi.
  • Нельзя́ ikki ma'noli: нельзя́ + НСВ = taqiq (нельзя́ кури́ть — ruxsat yo'q); нельзя́ + СВ = imkonsizlik (нельзя́ откры́ть — iloji yo'q).
  • Aspekt va modal fe'l: до́лжен / ну́жно / на́до o'zi aspektni tanlamaydi — ma'no hal qiladi: bir martalik natija СВ (до́лжен прочита́ть), takror/odat НСВ (до́лжен чита́ть ка́ждый день).
  • мочь + СВ (aniq imkoniyat: могу́ помо́чь) уметь + НСВ (doimiy ko'nikma: уме́ю пла́вать). O'zbekcha "-a olmoq" ikkisini ham qamraydi — rus tili ajratadi.
  • Infinitiv nuanslari: начина́ть/продолжа́ть/перестава́ть — faqat НСВ; запрети́ть — odatda НСВ (taqiq umumiy); хоте́ть/собира́ться — ma'noga qarab (aniq natija СВ, jarayon/umumiy НСВ), inkorda ko'pincha НСВ.

Keyingi dars — B2 — 3-dars: Aspekt juftliklari va istisnolar (biaspektual, aspektsiz fe'llar). Bugun siz aspektni inkor va modallik ichida his qildingiz; endi ko'rasiz: aspekt "juftlik" tizimida ham istisnolar bor — ba'zi fe'llar ikki vidli (биаспекту́альные: жени́ться, веле́ть, испо́льзовать — bir shakl ikkala vid vazifasini bajaradi), ba'zilarida esa juftlik umuman yo'q (faqat НСВ: знать, стоя́ть, принадлежа́ть; yoki faqat СВ). Bugungi aspekt tuyg'usi u yerda bevosita ishga tushadi.

Izohlar (0)

Izoh yozish uchun kiring.

  • Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!
B2 — 2-dars: Aspekt — eng nozik holatlar (aspekt va inkor, aspekt va modal fe'l) — Wisar