B2 — 36-dars: Barqaror birikmalar va kollokatsiyalar (усто́йчивые сочета́ния, коллока́ции) — qaysi so'zlar birga keladi
B2 — YUQORI-O'RTA · 36-dars
1. Dars nomi va maqsad
Bir tasavvur qiling: siz принять fe'lini bilasiz ("qabul qilmoq"), решение otini bilasiz ("qaror"). Ikkalasini qo'shib "принять решение" — "qaror qabul qilmoq" deysiz. To'g'ri! Endi "сделать ошибку" deysiz — axir сделать "qilmoq", ошибка "xato", demak "xato qilmoq" bo'ladi-ku? Yo'q. Rus tilida bu — xato. To'g'risi "совершить ошибку". Nega? Chunki ошибка oti делать fe'lini emas, aynan совершить fe'lini "yoqtiradi". Bu — mantiq emas, odat. Rus tilida so'zlar bir-biri bilan belgilangan juftlik bo'lib yuradi, va bu juftlikni siz yodlashingiz kerak, hisoblab chiqara olmaysiz.
Bu hodisa коллока́ция (kollokatsiya) yoki усто́йчивое сочета́ние (barqaror birikma) deb ataladi. Kollokatsiya — bu so'zlarning tilda odatiy, "to'g'ri" birikmasi: qaysi fe'l qaysi ot bilan, qaysi sifat qaysi ot bilan tabiiy keladi. Принять реше́ние (qaror qabul qilmoq), оказа́ть влия́ние (ta'sir ko'rsatmoq), проливно́й дождь (jala) — bularning har biri "yaxlit blok". Bir so'zini almashtirsangiz — gap sun'iy, "chet ellik" bo'lib eshiladi.
B2 34-darsda siz фразеологизм (idioma) bilan tanishgansiz — бить баклу́ши, водить за нос kabi, ma'nosi so'zma-so'z tarjimadan umuman kelib chiqmaydigan turg'un iboralar. Kollokatsiya undan yumshoqroq hodisa: bu yerda ma'no shaffof (принять реше́ние haqiqatan "qaror qabul qilmoq"), lekin fe'l tanlashi qat'iy belgilangan — делать emas, принять. Idioma — "ma'no yopiq", kollokatsiya — "ma'no ochiq, lekin so'z tanlovi majburiy".
Nima uchun bu dars muhim? Chunki kollokatsiya — B2 va C1 darajadagi eng nozik xato manbai. Grammatikangiz benuqson bo'lishi mumkin, kelishiklarni to'g'ri qo'yasiz, lekin "делать решение" yoki "сильный дождь" (o'rniga проливной) desangiz, ona tilida so'zlashuvchi darrov "buni chet ellik yozgan" deb biladi. Bu darsda siz:
- eng muhim FE'L + OT kollokatsiyalarini (принять реше́ние, оказа́ть влия́ние, соверши́ть оши́бку, одержа́ть побе́ду) tizim sifatida o'zlashtirasiz;
- SIFAT + OT kollokatsiyalarini (проливно́й дождь, треску́чий моро́з, кру́глый год) va "kuchli"ni turlicha ifodalashni o'rganasiz;
- o'zbek/ingliz mantiqidan kelib chiqadigan tipik kollokatsiya xatolarini (делать оши́бку соверши́ть оши́бку ) tanib olasiz;
- har birikmani yaxlit blok qilib, to'g'ri fe'l/sifat bilan yodlash ko'nikmasini mustahkamlaysiz.
Asosiy g'oya: rus tilida ba'zi otlar o'zining "sherik" fe'lini talab qiladi. Реше́ние приня́ть bilan yuradi, влия́ние оказа́ть bilan, побе́да одержа́ть bilan. Otni o'rganganda darrov "qaysi fe'l bilan?" degan savolni bering va juftlikni birga yodlang.
2. Avvalgi darslardan takror
- Fe'l boshqaruvi (B2 10-dars): siz har fe'l o'zidan keyingi so'zni ma'lum kelishik/predlogga qo'yishini ko'rgansiz — зави́сеть от пого́ды, наде́яться на успе́х. Kollokatsiya bunga yaqin, lekin boshqa savolga javob beradi: boshqaruv "qaysi kelishik/predlog?" desa, kollokatsiya "qaysi so'z bilan birga?" deydi. Оказа́ть влия́ние da fe'l оказа́ть ni tanlash — kollokatsiya; keyin влия́ние на кого́ — boshqaruv. Ikkisi birga ishlaydi.
- Frazeologizmlar (B2 34-dars): idioma ma'nosi so'zlardan chiqmaydi (водить за нос = aldamoq), kollokatsiya ma'nosi esa shaffof (принять реше́ние = qaror qabul qilmoq). Farqi: idiomani "rasm" kabi, kollokatsiyani "to'g'ri juftlik" kabi yodlang.
- Sinonim va so'z tanlash (B2 28-dars): siz "kuchli" tushunchani turlicha ifodalashni ko'rgansiz (большо́й огро́мный). Kollokatsiyada ham xuddi shu: "kuchli yomg'ir" — проливно́й дождь, "kuchli sovuq" — треску́чий моро́з. Sinonim tanlash ot bilan mos bo'lishi shart.
- Paronimlar (B2 27-dars): paronim shakli o'xshash so'zlar edi; kollokatsiya esa "qaysi so'z qaysi so'z bilan" masalasi — chalkashtirmang.
- Tez mashq: ovoz chiqarib ayting va juftlikni his qiling — приня́ть реше́ние · оказа́ть по́мощь · соверши́ть оши́бку · проливно́й дождь · треску́чий моро́з.
Muhim bog'lanish: boshqaruv (10-dars) fe'ldan keyingi kelishikni belgilaydi; kollokatsiya (bu dars) esa qaysi fe'lni umuman tanlashni belgilaydi. Ikkovi birlashib to'liq to'g'ri birikma beradi: оказа́ть (kollokatsiya) + влия́ние на (boshqaruv).
3. Asosiy tushuntirish (chuqur)
Bu — darsning yuragi. Kollokatsiyalarni ikki katta guruhga bo'lamiz: FE'L + OT (eng muhim va eng ko'p xato chiqadigan) va SIFAT + OT. Har guruhni "yaxlit bloklar to'plami" deb tasavvur qiling — bir marta juftlikni yodlab olsangiz, gapingiz tabiiy bo'ladi.
3.1. FE'L + OT — asosiy kollokatsiyalar
Rus tilida ko'p mavhum ot o'zining "sherik fe'li" bilan yuradi. O'zbek yoki ingliz tilida biz odatda universal fe'l ("qilmoq", "bermoq", "do 'qilmoq'") ishlatamiz, rus tilida esa har otga aniq fe'l kerak. Quyida eng muhim juftliklar.
(a) ПРИНЯ́ТЬ — "qabul qilmoq" guruhi (qaror, chora, ishtirok, qonun):
| Kollokatsiya | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|
| приня́ть реше́ние | qaror qabul qilmoq | Мы при́няли ва́жное реше́ние. |
| приня́ть ме́ры | chora ko'rmoq | Ну́жно приня́ть сро́чные ме́ры. |
| приня́ть уча́стие | ishtirok etmoq | Он при́нял уча́стие в ко́нкурсе. |
| приня́ть зако́н | qonun qabul qilmoq | Парла́мент при́нял но́вый зако́н. |
| приня́ть предложе́ние | taklifni qabul qilmoq | Я при́нял его́ предложе́ние. |
DIQQAT: реше́ние, ме́ры, уча́стие — bu otlar делать fe'lini qabul qilmaydi. делать реше́ние, делать участие — noto'g'ri. To'g'risi doim приня́ть: приня́ть реше́ние, приня́ть уча́стие.
(b) ОКАЗА́ТЬ — "ko'rsatmoq" guruhi (ta'sir, yordam, qo'llab-quvvatlash, xizmat, bosim):
| Kollokatsiya | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|
| оказа́ть влия́ние | ta'sir ko'rsatmoq | Кни́га оказа́ла на меня́ влия́ние. |
| оказа́ть по́мощь | yordam ko'rsatmoq | Врачи́ оказа́ли пе́рвую по́мощь. |
| оказа́ть подде́ржку | qo'llab-quvvatlamoq | Друзья́ оказа́ли мне подде́ржку. |
| оказа́ть услу́гу | xizmat ko'rsatmoq | Он оказа́л мне большу́ю услу́гу. |
| оказа́ть давле́ние | bosim o'tkazmoq | На него́ оказа́ли давле́ние. |
| оказа́ть сопротивле́ние | qarshilik ko'rsatmoq | Враг оказа́л упо́рное сопротивле́ние. |
DIQQAT: o'zbekcha "yordam bermoq" — "bermoq"; rus tilida esa "yordam" oti bilan дать emas, оказа́ть yuradi. дать по́мощь, делать влия́ние — noto'g'ri. оказа́ть по́мощь, оказа́ть влия́ние. (Eslatma: помога́ть кому́ fe'li ham bor — u boshqa konstruksiya: врач помога́ет больно́му, lekin ot bilan — оказа́ть по́мощь.)
(c) СОВЕРШИ́ТЬ — "sodir etmoq" guruhi (xato, jinoyat, xatti-harakat, kashfiyot):
| Kollokatsiya | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|
| соверши́ть оши́бку | xato qilmoq | Ты соверши́л серьёзную оши́бку. |
| соверши́ть преступле́ние | jinoyat sodir etmoq | Он соверши́л тя́жкое преступле́ние. |
| соверши́ть посту́пок | ish/xatti-harakat qilmoq | Она́ соверши́ла благоро́дный посту́пок. |
| соверши́ть откры́тие | kashfiyot qilmoq | Учёный соверши́л ва́жное откры́тие. |
| соверши́ть подвиг | jasorat ko'rsatmoq | Солда́т соверши́л по́двиг. |
DIQQAT — eng ko'p xato: o'zbekcha "xato qilmoq" ta'sirida сделать оши́бку deb yoziladi. Ba'zan so'zlashuvda сделать оши́бку eshitilsa-da, to'g'ri va nordon-adabiy variant — соверши́ть оши́бку. Преступление, посту́пок, по́двиг esa faqat соверши́ть bilan: делать преступле́ние — noto'g'ri.
(d) ODATIY G'ALABA/MAG'LUBIYAT — одержа́ть / потерпе́ть:
| Kollokatsiya | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|
| одержа́ть побе́ду | g'alaba qozonmoq | Кома́нда одержа́ла побе́ду. |
| одержа́ть верх | ustun kelmoq | Ра́зум одержа́л верх над эмо́циями. |
| потерпе́ть пораже́ние | mag'lubiyatga uchramoq | А́рмия потерпе́ла пораже́ние. |
| потерпе́ть неуда́чу | muvaffaqiyatsizlikka uchramoq | Прое́кт потерпе́л неуда́чу. |
| потерпе́ть крах | barbod bo'lmoq | Би́знес потерпе́л крах. |
DIQQAT: побе́да (g'alaba) faqat одержа́ть bilan — взять побе́ду, сделать побе́ду noto'g'ri (garchi вы́играть fe'li alohida bor: вы́играть матч). Пораже́ние, неуда́ча, крах faqat потерпе́ть bilan — получи́ть пораже́ние noto'g'ri.
(e) DIQQAT/ROL/AHAMIYAT — уделя́ть, игра́ть, име́ть:
| Kollokatsiya | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|
| уделя́ть внима́ние | e'tibor qaratmoq | Уделя́йте внима́ние дета́лям. |
| обраща́ть внима́ние | e'tibor bermoq | Обрати́те внима́ние на э́то. |
| игра́ть роль | rol o'ynamoq | Э́то игра́ет ва́жную роль. |
| име́ть значе́ние | ahamiyatga ega bo'lmoq | Э́то не име́ет значе́ния. |
| име́ть пра́во | huquqqa ega bo'lmoq | Вы име́ете пра́во молча́ть. |
| име́ть возмо́жность | imkoniyatga ega bo'lmoq | Я име́л возмо́жность помо́чь. |
DIQQAT — juda muhim juftlik: роль oti игра́ть bilan (игра́ть роль — rol o'ynamoq), значе́ние oti esa име́ть bilan (име́ть значе́ние — ahamiyatga ega). Ularni almashtirmang: игра́ть значе́ние, име́ть роль — noto'g'ri. To'g'ri: игра́ть роль, име́ть значе́ние. (Ba'zan rus tilida bu ikki iboraning noto'g'ri qorishig'i — игра́ть значе́ние — hatto ona tilida so'zlashuvchilarning ham xatosi hisoblanadi; siz to'g'risini yodlang.)
(f) MAQSAD/VAZIFA/MUZOKARA — поста́вить, вести́, достига́ть:
| Kollokatsiya | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|
| поста́вить цель | maqsad qo'ymoq | Он поста́вил себе́ высо́кую цель. |
| поста́вить вопро́с | savol qo'ymoq | Дире́ктор поста́вил вопро́с ребро́м. |
| поста́вить зада́чу | vazifa qo'ymoq | Нача́льник поста́вил зада́чу. |
| дости́чь це́ли | maqsadga erishmoq | Мы дости́гли свое́й це́ли. |
| дости́чь успе́ха | muvaffaqiyatga erishmoq | Она́ дости́гла большо́го успе́ха. |
| вести́ перегово́ры | muzokara olib bormoq | Сто́роны веду́т перегово́ры. |
| вести́ борьбу́ | kurash olib bormoq | Мы ведём борьбу́ с корру́пцией. |
| произвести́ впечатле́ние | taassurot qoldirmoq | Фильм произвёл впечатле́ние. |
B2 kaliti: e'tibor bering — цель oti "qo'yish" bosqichida поста́вить bilan, "erishish" bosqichida дости́чь bilan yuradi: поста́вить цель дости́чь це́ли. Bir ot — ikki fe'l, ikki bosqich. Bu juftliklarni "harakat zanjiri" kabi yodlang.
3.2. SIFAT + OT — kollokatsiyalar va "kuchli"ni ifodalash
Sifat + ot kollokatsiyasida ham xuddi shu qoida: ma'lum ot ma'lum sifatni "yoqtiradi". Ayniqsa "kuchli, jadal" tushunchasini rus tili har ot uchun boshqa sifat bilan ifodalaydi — o'zbekcha "kuchli" (сильный) hamma joyga tushmaydi.
(a) "Kuchli"ni to'g'ri ifodalash (сильный emas — maxsus sifat):
| To'g'ri kollokatsiya | Xato (so'zma-so'z) | O'zbekcha |
|---|---|---|
| проливно́й дождь | jala, kuchli yomg'ir | |
| треску́чий моро́з | qattiq/chirsillama sovuq | |
| проливно́й ли́вень | — | quyma jala |
| круго́вой / крепкий сон кре́пкий сон | — | qattiq uyqu |
| зака́дычный друг | — | jonajon do'st |
Izoh: си́льный дождь grammatik jihatdan xato emas va uchraydi, lekin tabiiy, "adabiy" variant — проливно́й дождь. Си́льный моро́з ham mumkin, biroq ekspressiv, "chinakam" variant — треску́чий моро́з (so'zma-so'z: "chirsillovchi sovuq"). Bularni yaxlit yodlang.
(b) Boshqa turg'un SIFAT + OT bloklari:
| Kollokatsiya | O'zbekcha | Izoh |
|---|---|---|
| кру́глый год | butun yil, yil bo'yi | so'zma-so'z: "dumaloq yil" |
| кру́глый дура́к | tentakning tentagi | kuchaytirgich: "batamom ahmoq" |
| кру́глая сирота́ | tamomila yetim | ota-onasiz |
| глубо́кая ночь | tun yarmi, qorong'i tun | so'zma-so'z: "chuqur tun" |
| глубо́кая ста́рость | qari yosh, keksalik | "chuqur qarilik" |
| кроме́шная тьма | zim-ziyo qorong'ilik | to'liq zulmat |
| закля́тый враг | ashaddiy dushman | eng qattiq dushman |
| проливно́й дождь | jala | (yuqorida) |
| треску́чий моро́з | chirsillama sovuq | (yuqorida) |
| щеко́тливый вопро́с | nozik/nozikta'b masala | ehtiyot bo'lish kerak bo'lgan |
DIQQAT: bu bloklarda sifat faqat o'sha ot bilan ma'noni beradi. Кру́глый = "dumaloq", lekin кру́глый год = "butun yil", кру́глый дура́к = "batamom ahmoq" — bu yerda "dumaloq" ma'nosi yo'q. Глубо́кий = "chuqur", lekin глубо́кая ночь = "tun yarmi". So'zma-so'z tarjima qilmang — blokni yaxlit oling.
3.3. Nega kollokatsiyani "hisoblab" bo'lmaydi
Kollokatsiyaning eng qiyin tomoni — u mantiqqa emas, an'anaga asoslanadi. Nega aynan принять решение, lekin совершить ошибку, одержать победу, потерпеть поражение? Buning mantiqiy sababi yo'q — shunchaki til shunday shakllangan. Bu — ona tilida so'zlashuvchilar avloddan avlodga "shu so'z shu so'z bilan" deb qabul qilib kelgan odat.
Shu sababli:
So'zma-so'z tarjima ishonchsiz. O'zbekcha "xato qilmoq"dagi "qilmoq" делать emas, совершить. Inglizcha "make a decision"dagi "make" делать emas, принять. Tarjima sizni adashtiradi.
Otni "sherik fe'li" bilan yodlang. Реше́ние so'zini yolg'iz emas, приня́ть реше́ние bo'lib; влия́ние ni оказа́ть влия́ние bo'lib yodlang. Karta oldiga otni, orqasiga "qaysi fe'l bilan" ni yozing.
Universal fe'ldan qoching. O'zbek/ingliz o'rganuvchi hamma joyga делать ("qilmoq/do") ni tiqishtiradi. Rus tilida делать faqat ba'zi otlar bilan yuradi (делать вы́вод — xulosa chiqarmoq, делать вид — o'zini go'yo qilmoq, делать заря́дку — mashq qilmoq). Qolgan mavhum otlar — принять, оказать, совершить, одержать, поставить kabi maxsus fe'llar bilan.
B2 tuyg'usi: kollokatsiyada "nega shunday?" deb so'ramang — javob yo'q. "Qanday to'g'ri?" deb so'rang va tayyor blokni yodlang. Xuddi bola tildagi bunday juftliklarni ming marta eshitib "his qiladi" — siz esa ongli ravishda, ro'yxat bo'yicha o'zlashtirasiz.
3.4. Umumiy jadval — B2 kollokatsiya xaritasi
Bu jadval — darsning kaliti. Ko'chirib oling va yodlang.
| "Sherik" fe'l | Qaysi otlar bilan | Namuna |
|---|---|---|
| приня́ть | реше́ние, ме́ры, уча́стие, зако́н, предложе́ние | приня́ть реше́ние |
| оказа́ть | влия́ние, по́мощь, подде́ржку, услу́гу, давле́ние, сопротивле́ние | оказа́ть по́мощь |
| соверши́ть | оши́бку, преступле́ние, посту́пок, откры́тие, по́двиг | соверши́ть оши́бку |
| одержа́ть | побе́ду, верх | одержа́ть побе́ду |
| потерпе́ть | пораже́ние, неуда́чу, крах | потерпе́ть пораже́ние |
| уделя́ть / обраща́ть | внима́ние | уделя́ть внима́ние |
| игра́ть | роль | игра́ть роль |
| име́ть | значе́ние, пра́во, возмо́жность | име́ть значе́ние |
| поста́вить | цель, вопро́с, зада́чу | поста́вить цель |
| дости́чь | це́ли, успе́ха, результа́та | дости́чь успе́ха |
| вести́ | перегово́ры, борьбу́ | вести́ перегово́ры |
| произвести́ | впечатле́ние | произвести́ впечатле́ние |
| Sifat | Qaysi ot bilan | Ma'no |
|---|---|---|
| проливно́й | дождь, ли́вень | jala |
| треску́чий | моро́з | qattiq sovuq |
| кру́глый | год, дура́к, сирота́ | butun / batamom |
| глубо́кая | ночь, ста́рость | tun yarmi / keksalik |
| кроме́шная | тьма | zim-ziyo zulmat |
| закля́тый | враг | ashaddiy dushman |
| щеко́тливый | вопро́с | nozik masala |
4. Ko'p misollar
ПРИНЯ́ТЬ / ОКАЗА́ТЬ guruhi:
Прави́тельство при́няло сро́чные ме́ры. Hukumat shoshilinch chora ko'rdi.
Ты́сячи люде́й при́няли уча́стие в ми́тинге. Minglab odam mitingda ishtirok etdi.
Э́та встре́ча оказа́ла на меня́ огро́мное влия́ние. Bu uchrashuv menga ulkan ta'sir ko'rsatdi.
Сосе́ди оказа́ли нам неоцени́мую по́мощь. Qo'shnilar bizga bebaho yordam ko'rsatdi.
На свиде́теля оказа́ли давле́ние. Guvohga bosim o'tkazildi.СОВЕРШИ́ТЬ / ОДЕРЖА́ТЬ / ПОТЕРПЕ́ТЬ guruhi:
В расчётах он соверши́л гру́бую оши́бку. Hisob-kitobda u qo'pol xato qildi.
Э́тот учёный соверши́л вели́кое откры́тие. Bu olim buyuk kashfiyot qildi.
На́ша сбо́рная одержа́ла уве́ренную побе́ду. Terma jamoamiz ishonchli g'alaba qozondi.
К сожале́нию, прое́кт потерпе́л неуда́чу. Afsuski, loyiha muvaffaqiyatsizlikka uchradi.
Ста́рая фи́рма потерпе́ла по́лный крах. Eski firma butunlay barbod bo'ldi.ROL / AHAMIYAT / MAQSAD guruhi:
Семья́ игра́ет ва́жную роль в жи́зни челове́ка. Oila inson hayotida muhim rol o'ynaydi.
Для меня́ ва́ше мне́ние име́ет большо́е значе́ние. Men uchun fikringiz katta ahamiyatga ega.
Ка́ждый име́ет пра́во на о́тдых. Har kim dam olish huquqiga ega.
Мы поста́вили пе́ред собо́й я́сную цель. Biz o'z oldimizga aniq maqsad qo'ydik.
Упо́рным трудо́м она́ дости́гла успе́ха. Qattiq mehnat bilan u muvaffaqiyatga erishdi.
Ли́деры двух стран веду́т ва́жные перегово́ры. Ikki mamlakat rahbari muhim muzokara olib boryapti.
Его́ речь произвела́ си́льное впечатле́ние. Uning nutqi kuchli taassurot qoldirdi.SIFAT + OT bloklari:
Це́лый день шёл проливно́й дождь. Kun bo'yi jala quydi.
На у́лице стоя́л треску́чий моро́з. Ko'chada chirsillama sovuq turardi.
Он рабо́тает в саду́ кру́глый год. U bog'da yil bo'yi ishlaydi.
Мы верну́лись домо́й глубо́кой но́чью. Uyga tun yarmida qaytdik.
В ко́мнате была́ кроме́шная тьма. Xonada zim-ziyo qorong'ilik edi.
Э́то о́чень щеко́тливый вопро́с. Bu juda nozik masala.E'tibor bering: har birikma "yaxlit blok" bo'lib ishlaydi — приня́ть ме́ры, оказа́ть влия́ние, одержа́ть побе́ду, проливно́й дождь. Otni ko'rgan zahoti "u qaysi fe'l/sifat bilan yuradi?" degan savol miyangizda avtomatik yonishi kerak.
5. Talaffuz bo'limi
Kollokatsiyada ikki so'z bir ohangda, deyarli bir "blok" bo'lib aytiladi. Har juftlikni yaxlit talaffuz qilishga o'rganing.
- приня́ть реше́ние /pri-NYÁT ri-SHÉ-ni-ye/ — приня́ть da urg'u "ня"da; реше́ние da "ше"da; oxiri "-ние" "niye".
- оказа́ть влия́ние /a-ka-ZÁT vli-YÁ-ni-ye/ — оказа́ть urg'usiz "о" "a": "akazát"; влия́ние urg'u "я"da.
- соверши́ть оши́бку /sa-vir-SHÍT a-SHÍP-ku/ — соверши́ть urg'u oxirda; оши́бку da "б" "п" ga yaqin (jarangsizlashadi): "ashípku".
- одержа́ть побе́ду /a-dir-ZHÁT pa-BÉ-du/ — ikkala so'zda ham urg'usiz "о" "a".
- потерпе́ть пораже́ние /pa-tir-PÉT pa-ra-ZHÉ-ni-ye/ — uzun blok, ikki urg'u: "пе"da va "же"da.
- проливно́й дождь /pra-liv-NÓY DÓSHT/ — DIQQAT: дождь oxirida "ждь" "sht"/"shch" ga yaqin: "dosht".
- треску́чий моро́з /tris-KÚ-chiy ma-RÓS/ — моро́з oxirida "з" "s" (jarangsizlashadi): "marós".
- кроме́шная тьма /kra-MÉSH-na-ya TMA/ — тьма dagi "ь" yumshatadi, "t" yumshoq: "t'ma".
Muhim qoida: ko'p kollokatsiyalarda birinchi so'z urg'usiz "о" bilan boshlanadi (оказа́ть, одержа́ть, оши́бку) — u doim "a" bo'lib aytiladi: "akazát, adirzhát, ashípku". Blokning asosiy urg'usi otda qoladi (реше́ние, влия́ние, побе́ду), fe'l esa unga "yopishib" aytiladi.
Reduksiya: so'z oxiridagi jarangli undoshlar jarangsizlashadi — дождь "dosht", моро́з "marós", враг "vrak". Bu B2 da nutqni "ruscha" qiladigan muhim detal.
Topshiriq: har blokni bir nafasda, yaxlit ayting: приня́ть реше́ние · оказа́ть влия́ние · соверши́ть оши́бку · одержа́ть побе́ду · проливно́й дождь · треску́чий моро́з.
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| приня́ть реше́ние | при-ня́ть ре-ше́-ни-е | qaror qabul qilmoq | При́няли ва́жное реше́ние. |
| приня́ть ме́ры | при-ня́ть ме́-ры | chora ko'rmoq | Ну́жно приня́ть ме́ры. |
| приня́ть уча́стие | при-ня́ть у-ча́с-ти-е | ishtirok etmoq | При́нял уча́стие в ко́нкурсе. |
| оказа́ть влия́ние | о-ка-за́ть вли-я́-ни-е | ta'sir ko'rsatmoq | Оказа́л на меня́ влия́ние. |
| оказа́ть по́мощь | о-ка-за́ть по́-мощь | yordam ko'rsatmoq | Оказа́ли пе́рвую по́мощь. |
| оказа́ть подде́ржку | о-ка-за́ть под-де́рж-ку | qo'llab-quvvatlamoq | Оказа́ли мне подде́ржку. |
| оказа́ть давле́ние | о-ка-за́ть дав-ле́-ни-е | bosim o'tkazmoq | Оказа́ли давле́ние. |
| соверши́ть оши́бку | со-вер-ши́ть о-ши́б-ку | xato qilmoq | Соверши́л оши́бку. |
| соверши́ть преступле́ние | со-вер-ши́ть прес-туп-ле́-ни-е | jinoyat sodir etmoq | Соверши́л преступле́ние. |
| соверши́ть посту́пок | со-вер-ши́ть по-сту́-пок | ish/xatti-harakat qilmoq | Благоро́дный посту́пок. |
| одержа́ть побе́ду | о-дер-жа́ть по-бе́-ду | g'alaba qozonmoq | Одержа́ли побе́ду. |
| потерпе́ть пораже́ние | по-тер-пе́ть по-ра-же́-ни-е | mag'lubiyatga uchramoq | Потерпе́ли пораже́ние. |
| потерпе́ть неуда́чу | по-тер-пе́ть не-у-да́-чу | omadsizlikka uchramoq | Прое́кт потерпе́л неуда́чу. |
| уделя́ть внима́ние | у-де-ля́ть вни-ма́-ни-е | e'tibor qaratmoq | Уделя́йте внима́ние дета́лям. |
| игра́ть роль | иг-ра́ть роль | rol o'ynamoq | Игра́ет ва́жную роль. |
| име́ть значе́ние | и-ме́ть зна-че́-ни-е | ahamiyatga ega bo'lmoq | Э́то не име́ет значе́ния. |
| поста́вить цель | по-ста́-вить цель | maqsad qo'ymoq | Поста́вил высо́кую цель. |
| дости́чь успе́ха | до-сти́чь ус-пе́-ха | muvaffaqiyatga erishmoq | Дости́гла успе́ха. |
| вести́ перегово́ры | вес-ти́ пе-ре-го-во́-ры | muzokara olib bormoq | Веду́т перегово́ры. |
| произвести́ впечатле́ние | про-из-вес-ти́ впе-чат-ле́-ни-е | taassurot qoldirmoq | Произвёл впечатле́ние. |
| проливно́й дождь | про-лив-но́й дождь | jala | Шёл проливно́й дождь. |
| треску́чий моро́з | трес-ку́-чий мо-ро́з | qattiq sovuq | Стоя́л треску́чий моро́з. |
| кру́глый год | кру́г-лый год | yil bo'yi | Рабо́тает кру́глый год. |
| кроме́шная тьма | кро-ме́ш-ная тьма | zim-ziyo zulmat | Была́ кроме́шная тьма. |
| закля́тый враг | зак-ля́-тый враг | ashaddiy dushman | Э́то его́ закля́тый враг. |
Yodlash qoidasi: bu darsda otni hech qachon yolg'iz yodlamang — doim sherik fe'li/sifati bilan: quruq "реше́ние" emas — "приня́ть реше́ние"; "влия́ние" emas — "оказа́ть влия́ние"; "дождь" emas — "проливно́й дождь". Kartaning old tomoniga o'zbekcha ma'noni, orqasiga butun blokni yozing.
7. Dialog
— Приве́т, Али́! Слы́шал, ва́ша кома́нда — Salom, Ali! Eshitishimcha, jamoangiz
одержа́ла побе́ду в турни́ре? turnirda g'alaba qozonibdi?
(одержа́ть побе́ду)
— Да! Хотя́ снача́ла мы чуть не потерпе́ли — Ha! Garchi avvaliga deyarli mag'lubiyatga
пораже́ние. uchrayozgan edik. (потерпе́ть пораже́ние)
— Как же вы вы́играли? — Qanday yutib oldingiz?
— Тре́нер при́нял пра́вильное реше́ние — — Murabbiy to'g'ri qaror qabul qildi —
поменя́л страте́гию. strategiyani o'zgartirdi.
(приня́ть реше́ние)
— Молоде́ц! Он всегда́ уделя́л внима́ние — Barakalla! U doim mayda-chuydaga
ме́лочам. e'tibor qaratardi. (уделя́ть внима́ние)
— И́менно. Ка́ждая дета́ль игра́ет роль. — Aynan. Har bir detal rol o'ynaydi.
(игра́ть роль)
— А капита́н? Говоря́т, он оказа́л огро́мное — Kapitan-chi? Aytishlaricha, u jamoaga
влия́ние на кома́нду. ulkan ta'sir ko'rsatibdi.
(оказа́ть влия́ние)
— Пра́вда. Он оказа́л нам подде́ржку в — Rost. U eng qiyin daqiqalarda bizni
са́мый тру́дный моме́нт. qo'llab-quvvatladi. (оказа́ть подде́ржку)
— Здо́рово. Ва́ша побе́да произвела́ — Zo'r. G'alabangiz shaharda katta
впечатле́ние на весь го́род! taassurot qoldirdi!
(произвести́ впечатле́ние)
— Спаси́бо! Тепе́рь ста́вим но́вую цель — — Rahmat! Endi yangi maqsad qo'yamiz —
вы́йти в фина́л. finalga chiqish. (поста́вить цель)E'tibor bering: bir suhbatda B2 kollokatsiyalarining butun spektri ishladi: одержа́ть побе́ду, потерпе́ть пораже́ние, приня́ть реше́ние, уделя́ть внима́ние, игра́ть роль, оказа́ть влия́ние, оказа́ть подде́ржку, произвести́ впечатле́ние, поста́вить цель. Har ot o'zining "sherik fe'li" bilan keldi — hech qaerda universal делать ishlatilmadi.
8. Tipik xatolar + mini-mashq
Universal делать ni hamma joyga qo'yish (o'zbekcha "qilmoq", inglizcha "make/do" ta'sirida): делать реше́ние, делать оши́бку, делать влия́ние. приня́ть реше́ние, соверши́ть оши́бку, оказа́ть влия́ние. Sabab: bu otlar делать fe'lini qabul qilmaydi — har biriga maxsus "sherik fe'l" kerak.
"Yordam bermoq" ni дать по́мощь deb tarjima qilish: врач дал по́мощь. врач оказа́л по́мощь (yoki fe'l bilan: врач помо́г). Sabab: по́мощь oti bilan оказа́ть yuradi, дать emas.
побе́да va пораже́ние ga noto'g'ri fe'l: взять побе́ду, получи́ть пораже́ние. одержа́ть побе́ду, потерпе́ть пораже́ние. Sabab: g'alaba — одержа́ть bilan, mag'lubiyat — потерпе́ть bilan; bu qat'iy juftlik.
роль va значе́ние ni chalkashtirish: игра́ть значе́ние, име́ть роль. игра́ть роль, име́ть значе́ние. Sabab: rol — игра́ть bilan, ahamiyat — име́ть bilan; almashtirsangiz gap buziladi.
"Kuchli"ni har joyga си́льный qilish: си́льный дождь (o'rniga tabiiy blok kerak bo'lganda), си́льный моро́з. проливно́й дождь, треску́чий моро́з. Sabab: rus tili har ot uchun "kuchli"ni boshqa sifat bilan beradi — yomg'ir проливно́й, sovuq треску́чий.
SIFAT + OT blokini so'zma-so'z tushunish: кру́глый год ni "dumaloq yil", глубо́кая ночь ni "chuqur tun" deb tarjima qilish. кру́глый год = "yil bo'yi", глубо́кая ночь = "tun yarmi". Sabab: bu bloklarda sifat o'z to'g'ridan-to'g'ri ma'nosini yo'qotgan — yaxlit yodlang.
приня́ть o'rniga взять: взять уча́стие, взять реше́ние. приня́ть уча́стие, приня́ть реше́ние. Sabab: уча́стие, реше́ние, ме́ры faqat приня́ть bilan.
Mini-mashq (xatolarni to'g'rilang)
1. Мы должны́ де́лать сро́чные ме́ры.
2. Он сде́лал большу́ю оши́бку.
3. На́ша кома́нда взяла́ побе́ду.
4. Э́то игра́ет большо́е значе́ние.
5. Вчера́ шёл о́чень си́льный дождь. (tabiiy variantga o'zgartiring)(Javoblar 11-bo'limda.)
9. Mashqlar
Mashq 1. Otga to'g'ri "sherik fe'l"ni qo'ying (приня́ть / оказа́ть / соверши́ть):
1. ___ реше́ние 4. ___ по́мощь
2. ___ оши́бку 5. ___ уча́стие
3. ___ влия́ние 6. ___ преступле́ниеMashq 2. G'alaba yoki mag'lubiyat? To'g'ri fe'lni tanlang (одержа́ть / потерпе́ть):
1. ___ побе́ду 3. ___ неуда́чу
2. ___ пораже́ние 4. ___ верх (над кем-то)Mashq 3. роль yoki значе́ние? To'g'ri fe'l bilan to'ldiring:
1. Э́тот факт ___ (игра́ть / име́ть) большу́ю роль.
2. Ва́ше мне́ние ___ (игра́ть / име́ть) для нас значе́ние.
3. Семья́ ___ ва́жную роль в жи́зни.
4. Э́то не ___ никако́го значе́ния.Mashq 4. "Kuchli"ni to'g'ri sifat bilan bering (проливно́й / треску́чий / кроме́шная / закля́тый):
1. ___ дождь 3. ___ тьма
2. ___ моро́з 4. ___ врагMashq 5. Fe'l + ot juftini bog'lang (chapdagi fe'lga o'ngdagi otni moslang):
поста́вить · · внима́ние
дости́чь · · цель
уделя́ть · · перегово́ры
вести́ · · успе́ха
произвести́ · · впечатле́ниеMashq 6. Xatoni toping va to'g'rilang:
1. Прави́тельство де́лало ва́жное реше́ние.
2. Он дал мне большу́ю услу́гу.
3. А́рмия получи́ла пораже́ние.
4. Ты сде́лал серьёзное преступле́ние.
5. Э́то име́ет большу́ю роль.Mashq 7. O'zbekchadan ruschaga o'giring (kollokatsiyaga e'tibor, urg'u bilan):
1. Biz muhim qaror qabul qildik.
2. Bu kitob menga katta ta'sir ko'rsatdi.
3. Jamoa g'alaba qozondi.
4. Kun bo'yi jala quydi.
5. Har bir detal muhim rol o'ynaydi.
6. Ular muzokara olib boryapti.Mashq 8. Bo'sh joyga o'zingiz mos ot toping va butun blokni yozing:
Namuna: оказа́ть оказа́ть по́мощь
1. приня́ть ___
2. соверши́ть ___
3. одержа́ть ___
4. поста́вить ___10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
- Sherik fe'l o'yini: Wisar AIdan 10 ta ot bering (реше́ние, влия́ние, оши́бка, побе́да, пораже́ние, внима́ние, роль, значе́ние, цель, впечатле́ние). Har biriga to'g'ri "sherik fe'l"ni tanlab, gap tuzing. AI qaysi fe'l to'g'ri va nima uchun делать mos kelmasligini tushuntirsin.
- "Aldash" tarjimasi: AIga o'zbekcha 6 ta iborani bering ("xato qilmoq", "yordam bermoq", "g'alaba qozonmoq", "chora ko'rmoq", "e'tibor bermoq", "taassurot qoldirmoq") va ularni so'zma-so'z emas, to'g'ri kollokatsiya bilan ruschaga o'girishingizni tekshirsin.
- "Kuchli" bloklari: AIdan "kuchli yomg'ir, kuchli sovuq, zim-ziyo qorong'ilik, ashaddiy dushman, yil bo'yi" iboralarini rus tilida qanday to'g'ri aytilishini so'rang, so'ng har biriga gap tuzing (проливно́й дождь...). AI baholasin.
- O'z matningiz: AIga o'zingiz haqingizda 5 ta gap yozing, har birida bitta kollokatsiya ishlating (я при́нял реше́ние..., я поста́вил цель..., я оказа́л по́мощь...). AI kollokatsiyalarning to'g'riligini tekshirib, tabiiyroq variant taklif qilsin.
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim):
- Мы должны́ приня́ть сро́чные ме́ры (не де́лать). 2. Он соверши́л большу́ю оши́бку (не сде́лал). 3. На́ша кома́нда одержа́ла побе́ду (не взяла́). 4. Э́то име́ет большо́е значе́ние (не игра́ет). 5. Вчера́ шёл проливно́й дождь (tabiiy blok).
Mashq 1: 1. приня́ть реше́ние; 2. соверши́ть оши́бку; 3. оказа́ть влия́ние; 4. оказа́ть по́мощь; 5. приня́ть уча́стие; 6. соверши́ть преступле́ние.
Mashq 2: 1. одержа́ть побе́ду; 2. потерпе́ть пораже́ние; 3. потерпе́ть неуда́чу; 4. одержа́ть верх.
Mashq 3: 1. игра́ет большу́ю роль; 2. име́ет для нас значе́ние; 3. игра́ет ва́жную роль; 4. не име́ет никако́го значе́ния.
Mashq 4: 1. проливно́й дождь; 2. треску́чий моро́з; 3. кроме́шная тьма; 4. закля́тый враг.
Mashq 5: поста́вить цель; дости́чь успе́ха; уделя́ть внима́ние; вести́ перегово́ры; произвести́ впечатле́ние.
Mashq 6:
- Прави́тельство при́няло ва́жное реше́ние. (приня́ть реше́ние, не де́лать)
- Он оказа́л мне большу́ю услу́гу. (оказа́ть услу́гу, не дать)
- А́рмия потерпе́ла пораже́ние. (потерпе́ть пораже́ние, не получи́ть)
- Ты соверши́л серьёзное преступле́ние. (соверши́ть преступле́ние, не сде́лать)
- Э́то име́ет большо́е значе́ние. (име́ть значе́ние, не роль)
Mashq 7 (namuna javoblar):
- Мы при́няли ва́жное реше́ние.
- Э́та кни́га оказа́ла на меня́ большо́е влия́ние.
- Кома́нда одержа́ла побе́ду.
- Це́лый день шёл проливно́й дождь.
- Ка́ждая дета́ль игра́ет ва́жную роль.
- Они́ веду́т перегово́ры.
Mashq 8 (namuna javoblar): 1. приня́ть реше́ние / ме́ры / уча́стие; 2. соверши́ть оши́бку / преступле́ние / посту́пок; 3. одержа́ть побе́ду / верх; 4. поста́вить цель / вопро́с / зада́чу.
12. Xulosa va keyingi dars
- Коллока́ция (kollokatsiya) — so'zlarning tilda odatiy, "to'g'ri" birikmasi: qaysi fe'l qaysi ot bilan, qaysi sifat qaysi ot bilan tabiiy keladi. Ma'no shaffof, lekin so'z tanlovi majburiy.
- Frazeologizmdan farqi: idioma ma'nosi so'zlardan chiqmaydi (водить за нос); kollokatsiya ma'nosi shaffof (приня́ть реше́ние), ammo fe'l tanlashi qat'iy.
- Asosiy FE'L + OT juftliklari (yoddan!):
- приня́ть — реше́ние, ме́ры, уча́стие, зако́н;
- оказа́ть — влия́ние, по́мощь, подде́ржку, услу́гу, давле́ние;
- соверши́ть — оши́бку, преступле́ние, посту́пок, откры́тие;
- одержа́ть побе́ду потерпе́ть пораже́ние / неуда́чу;
- игра́ть роль име́ть значе́ние (chalkashtirmang!);
- поста́вить цель дости́чь це́ли; вести́ перегово́ры; произвести́ впечатле́ние.
- SIFAT + OT bloklari: "kuchli"ni ot bo'yicha turlicha bering — проливно́й дождь (jala), треску́чий моро́з (qattiq sovuq); shuningdek кру́глый год (yil bo'yi), глубо́кая ночь (tun yarmi), кроме́шная тьма (zim-ziyo zulmat), закля́тый враг (ashaddiy dushman).
- Asosiy xato: universal делать / дать ni hamma joyga tiqishtirish. Rus tilida har mavhum ot o'zining "sherik fe'l"ini talab qiladi — so'zma-so'z tarjima adashtiradi.
- Oltin qoida: otni hech qachon yolg'iz yodlamang — doim sherik fe'li/sifati bilan bir "blok" qiling: приня́ть реше́ние, оказа́ть влия́ние, одержа́ть побе́ду, проливно́й дождь. "Nega shunday?" emas, "qanday to'g'ri?" deb so'rang.
Keyingi dars — B2 — 37-dars: Emotsional-ekspressiv leksika (эмоциона́льно-экспресси́вная ле́ксика) — his-tuyg'uni kuchli va bo'yoqdor ifodalash. Bugun siz so'zlarning odatiy juftligini o'rgandingiz; endi ko'rasiz — rus tilida his-hayajonni kuchaytirib, bo'yoq bilan ifodalashning maxsus vositalari bor: baholovchi suffikslar (дом доми́шко / доми́ще), ekspressiv so'zlar (восхити́тельно, отврати́тельно, кошма́р, пре́лесть) va kuchaytiruvchi konstruksiyalar. Bugungi треску́чий моро́з, кроме́шная тьма kabi ekspressiv sifatlar aynan shu — emotsional leksikaga — ko'prik bo'ladi.
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!