B2 — 13-dars: Aniqlovchi va noaniq olmoshlar chuqur (сам · са́мый · весь · ка́ждый · вся́кий · любо́й · не́который · никако́й · друго́й · ино́й)
B2 — YUQORI-O'RTA · 13-dars
1. Dars nomi va maqsad
A1 darajasida siz olmoshlar bilan tanishgansiz: shaxs olmoshlari (я, ты, он...), egalik olmoshlari (мой, твой, наш...), ko'rsatish olmoshlari (э́тот, тот). Bular — olmoshlar dunyosining "podshohlik yo'llari". Ammo rus tilida yana bir butun oila bor, o'zbek tilida esa ular ko'pincha bitta-ikkita so'zga siqilib qoladi — shuning uchun o'zbek o'quvchisi ularni chalkashtiradi. Bu — aniqlovchi olmoshlar (определи́тельные местоиме́ния: сам, са́мый, весь, ка́ждый, вся́кий, любо́й) va noaniq/inkor olmoshlar (неопределённые/отрица́тельные: не́который, никако́й, друго́й, ино́й).
Nima uchun bu B2 darsi, A1 emas? Chunki bu olmoshlarning shakli oson, lekin ma'no farqlari nozik. O'zbek tilida "har bir", "har qanday", "istalgan" ko'pincha bir xil eshitiladi — rus tilida esa ка́ждый, вся́кий, любо́й uch xil so'z va ularni almashtirib bo'lmaydi. "O'zi" so'zi ham ikki xil: сам (ta'kid — "men o'zim qildim") va са́мый (orttirma — "eng yaxshi"). Bu farqlarni his qilish — B2 darajaning belgisi.
Buni bitta misolda ko'ring. O'zbekcha "har kim kirishi mumkin" jumlasini rus tiliga uch xil o'girish mumkin, lekin ma'no har xil:
Ка́ждый мо́жет войти́. — Har bir (aniq guruhdagi) odam kirishi mumkin. (alohida-alohida)
Любо́й мо́жет войти́. — Istalgan (kimki bo'lsa ham, tanlab) odam kirishi mumkin. (erkin tanlov)
Вся́кий мо́жет войти́. — Har qanday (turli-tuman) odam kirishi mumkin. (umumlashma, kitobiy)Uchalasi ham grammatik jihatdan to'g'ri, lekin ohang va ma'no boshqa. Aynan shu nozik farqlarni his qilish va to'g'ri tanlash — bugungi darsning yuragi.
Dars oxirida siz:
- сам (ta'kid) va са́мый (orttirma) ni hech qachon chalkashtirmaysiz;
- весь / вся / всё / все ni to'g'ri turlab, "butun", "hamma", "hammasi" ma'nolarini ajratasiz;
- ка́ждый · вся́кий · любо́й uchligining nozik farqini his qilib, to'g'ri tanlaysiz;
- не́который (ba'zi), никако́й (hech qanday — inkorda), друго́й (boshqa), ино́й (o'zga — kitobiy) ni o'rinli ishlatasiz;
- bu olmoshlarni kelishiklar bo'yicha to'g'ri turlaysiz (самого́, всего́, всех, любо́му...).
Urg'u belgisi: ruscha so'zlarda urg'uli unlini ´ bilan ko'rsatamiz — сам, са́мый, ка́ждый, любо́й. Bu dars uchun urg'u ayniqsa muhim: сам (urg'usiz "сам", ta'kid) va са́мый (urg'u "са́"da) yozuvda ham, ma'noda ham farqlanadi.
2. Avvalgi darslardan takror (olmoshlar tizimi)
Yangi oilaga kirishdan oldin, olmoshlarning umumiy tizimini tez tiklaymiz — chunki bugungi olmoshlar sifatlar kabi turlanadi (rod, son, kelishik bo'yicha), xuddi но́вый, но́вая, но́вое singari.
2.1. Siz allaqachon biladigan olmoshlar
| Guruh | Misollar | O'zbekcha |
|---|---|---|
| Shaxs (ли́чные) | я, ты, он, она́, мы, вы, они́ | men, sen, u, biz, siz, ular |
| Egalik (притяжа́тельные) | мой, твой, наш, ваш, его́, её, их | mening, sening, bizning... |
| Ko'rsatish (указа́тельные) | э́тот, тот, тако́й | bu, o'sha, shunday |
| So'roq (вопроси́тельные) | кто, что, како́й, чей | kim, nima, qanday, kimning |
2.2. Bugungi yangi guruh — aniqlovchi va noaniq olmoshlar
| Olmosh | O'zbekcha (taxminiy) | Guruh |
|---|---|---|
| сам | o'zi (ta'kid) | aniqlovchi |
| са́мый | eng; aynan | aniqlovchi |
| весь | butun, hamma, hammasi | aniqlovchi |
| ка́ждый | har bir | aniqlovchi |
| вся́кий | har qanday, turli | aniqlovchi |
| любо́й | istalgan | aniqlovchi |
| не́который | ba'zi | noaniq |
| никако́й | hech qanday | inkor |
| друго́й | boshqa | aniqlovchi |
| ино́й | o'zga (kitobiy) | aniqlovchi |
2.3. Asosiy naqsh — ular SIFAT kabi turlanadi
Deyarli barcha bu olmoshlar (сам dan tashqari — u alohida) sifat qoidasi bilan turlanadi: rod, son va kelishikka moslashadi.
но́вый дом но́вого до́ма но́вому до́му ... (sifat naqshi)
ка́ждый день ка́ждого дня ка́ждому дню ... (bir xil naqsh!)
любо́й вопро́с любо́го вопро́са любо́му вопро́су ...
друго́й путь друго́го пути́ друго́му пути́ ...Yaxshi xabar: agar siz sifat turlanishini bilsangiz (B1 darajada o'rgangansiz), bu olmoshlarning shakli sizga allaqachon tanish. Butun qiyinchilik — shaklda emas, ma'no tanlashda. Shuning uchun bu darsda 90% e'tibor — nozik ma'no farqlariga.
3. Asosiy tushuntirish
3.1. сам — TA'KID olmoshi ("o'zi", "shaxsan")
сам — biror harakatni kim bajarganini ta'kidlaydi: "boshqa emas, aynan o'sha shaxs, mustaqil, yordamsiz". O'zbekcha "o'zim, o'zing, o'zi" ta'kidiga to'g'ri keladi.
Я сам сде́лал э́то. — Men buni o'zim qildim (hech kim yordam bermadi).
Она́ сама́ пригото́вила. — U (ayol) o'zi tayyorladi.
Дире́ктор сам подписа́л. — Direktor shaxsan o'zi imzoladi.
Де́ти са́ми убра́ли. — Bolalar o'zlari yig'ishtirdi.сам rod, son va kelishik bo'yicha turlanadi:
| Rod / son | Именительный (bosh) | Misol |
|---|---|---|
| erkak rod (м.р.) | сам | он сам |
| ayol rod (ж.р.) | сама́ | она́ сама́ |
| o'rta rod (ср.р.) | само́ | о́бщество само́ |
| ko'plik (мн.ч.) | са́ми | они́ са́ми |
Kelishiklar bo'yicha (erkak rod misolida): сам самого́ самому́ самого́ сами́м (о) само́м. Bu — muhim: Я ви́дел самого́ дире́ктора (direktorning o'zini ko'rdim), Он поговори́л с сами́м президе́нтом (prezidentning o'zi bilan gaplashdi).
Diqqat — ikkita "sama": ayol rodda сама́ (urg'u oxirda, "она́ сама́" — o'zi) va са́мая (са́мый ning ayol shakli — "eng"). Bu ikki boshqa so'z! Она́ сама́ реши́ла (u o'zi hal qildi) ≠ Она́ са́мая у́мная (u eng aqlli).
3.2. са́мый — ORTTIRMA daraja va "AYNAN" ma'nosi
са́мый ikki vazifada ishlaydi:
a) Orttirma daraja yasaydi (превосхо́дная сте́пень) — sifat oldiga qo'yilib "eng" ma'nosini beradi:
са́мый краси́вый — eng chiroyli са́мая интере́сная кни́га — eng qiziqarli kitob
са́мое ва́жное — eng muhimi са́мые лу́чшие результа́ты — eng yaxshi natijalarb) "Aynan, o'sha, xuddi" ma'nosini beradi — joy yoki payt ta'kidida:
в са́мом це́нтре — aynan markazda до са́мого конца́ — eng oxirigacha
с са́мого нача́ла — eng boshidan на са́мом ве́рху — eng tepasidaса́мый ham sifat kabi to'liq turlanadi: са́мый са́мого са́мому са́мым (о) са́мом; ayol са́мая са́мой; o'rta са́мое; ko'plik са́мые.
сам va са́мый — asosiy farq (buni yod oling):
- сам = "o'zi, shaxsan" (harakat kim bajarganini ta'kid): Он сам пришёл — u o'zi keldi.
- са́мый = "eng" yoki "aynan" (orttirma/joy ta'kid): Он са́мый у́мный — u eng aqlli. Sinov: agar "eng" qo'ysa bo'lsa са́мый; agar "shaxsan, yordamsiz" bo'lsa сам.
3.3. весь / вся / всё / все — "BUTUN", "HAMMA", "HAMMASI"
весь — eng ko'p ishlatiladigan olmoshlardan biri. Uch ma'noni beradi: butun (bir narsaning to'liqligi), hamma (ko'plikda odamlar/narsalar), hammasi (всё — umumiy).
| Shakl | Rod / son | Misol | O'zbekcha |
|---|---|---|---|
| весь | erkak rod | весь день | butun kun |
| вся | ayol rod | вся семья́ | butun oila |
| всё | o'rta rod | всё вре́мя | doim (butun vaqt) |
| все | ko'plik | все лю́ди | hamma odamlar |
Ikki muhim maxsus ma'no:
- всё (o'rta rod, yakka) = "hammasi, har narsa": Всё хорошо́ (hammasi yaxshi), Я всё по́нял (men hammasini tushundim).
- все (ko'plik) = "hamma, hamma odamlar": Все пришли́ (hamma keldi), Все зна́ют (hamma biladi).
весь turlanishi maxsus (sifatdan biroz farq qiladi — "мягкая" tipdagi qaysidir shakllar):
| Kelishik | erkak/o'rta | ayol | ko'plik |
|---|---|---|---|
| Именительный | весь / всё | вся | все |
| Родительный | всего́ | всей | всех |
| Дательный | всему́ | всей | всем |
| Винительный | весь/всё (jonsiz) | всю | все/всех |
| Творительный | всем | всей | все́ми |
| Предложный | (о) всём | (о) всей | (о) всех |
Misollar turlanishda: Я не зна́ю всего́ (men hammasini bilmayman — Род.), Спаси́бо всем (hammaga rahmat — Дат.), со все́ми людьми́ (barcha odamlar bilan — Твор.), во всём ми́ре (butun dunyoda — Предл.).
3.4. ка́ждый · вся́кий · любо́й — UCH "HAR"NING NOZIK FARQI
Bu — darsning eng qiyin va eng muhim qismi. O'zbek tilida uchalasini ham ko'pincha "har" bilan o'giramiz, lekin ruscha ular har xil.
КА́ЖДЫЙ — "har bir" (aniq to'plamdagi elementlarni ALOHIDA sanaydi):
ка́ждый — ma'lum, chegaralangan guruhning har bir a'zosini bittalab ajratadi. Ko'pincha vaqt/miqdorda ishlatiladi.
Ка́ждый день я хожу́ на рабо́ту. — Har kuni ishga boraman. (har bir kun, alohida)
Ка́ждый студе́нт получи́л диплом. — Har bir talaba diplom oldi. (guruhning har biri)
В ка́ждой ко́мнате есть окно́. — Har bir xonada deraza bor.ЛЮБО́Й — "istalgan" (erkin TANLOV, guruhdan bittasi — qaysi bo'lsa ham):
любо́й — "farqi yo'q qaysi biri, istalganini tanlang". Tanlov erkinligini ta'kidlaydi. Ko'pincha imkoniyat/ruxsat bilan.
Любо́й челове́к мо́жет оши́биться. — Istalgan odam xato qilishi mumkin. (kim bo'lsa ham)
Возьми́те любу́ю кни́гу. — Istalgan kitobni oling. (qaysinisini xohlasangiz)
Приходи́ в любо́е вре́мя. — Istalgan vaqtda kel. (qachon xohlasang)ВСЯ́КИЙ — "har qanday, turli-tuman" (UMUMLASHMA, ko'pincha kitobiy):
вся́кий — "har xil turdagi, umuman har qanday". Ko'plikda ko'pincha "turli-tuman narsalar" ma'nosini beradi. Bir qancha turg'un iboralarda yashaydi.
Вся́кий раз, когда́ я его́ ви́жу... — Har safar uni ko'rganimda... (turg'un: har gal)
На по́лке лежа́ли вся́кие кни́ги. — Javonda turli-tuman kitoblar yotardi. (har xil)
Без вся́кого сомне́ния. — Hech qanday shubhasiz. (turg'un ibora)Uchligini yonma-yon solishtirish:
| Olmosh | Asosiy ma'no | Ohang | Tipik kontekst |
|---|---|---|---|
| ка́ждый | har bir (bittalab) | aniq to'plamni sanaydi | ка́ждый день, ка́ждый из нас |
| любо́й | istalgan (tanla) | erkin tanlov | любо́й мо́жет, в любо́е вре́мя |
| вся́кий | har qanday, turli | umumlashma, kitobiy | вся́кий раз, вся́кие лю́ди |
Ko'pincha almashadi, lekin doim emas: ba'zi kontekstlarda ikkitasi mos keladi (Ка́ждый / Любо́й мо́жет прийти́ — ikkalasi ham tushuniladi), lekin ohang boshqa: ка́ждый — "istisnosiz hammasi", любо́й — "farqi yo'q qaysi biri". Aksincha, ка́ждый день (har kuni) ni любо́й день bilan almashtirib bo'lmaydi: любо́й день = "istalgan kun (birortasi)". Farqni his qiling.
3.5. не́который — "BA'ZI" (noaniq miqdor)
не́который — "ba'zi, ayrim, qandaydir" — noaniq, aniqlanmagan miqdor yoki predmetni bildiradi. Ko'plikda ("некоторые") — "ba'zilar":
Не́которые студе́нты опозда́ли. — Ba'zi talabalar kechikdi.
В не́котором смы́сле вы пра́вы. — Ma'lum ma'noda siz haqsiz.
Че́рез не́которое вре́мя он верну́лся. — Bir muncha vaqtdan keyin u qaytdi.Sifat kabi turlanadi: не́который не́которого не́которому; ko'plik не́которые не́которых.
3.6. никако́й — "HECH QANDAY" (INKOR — doim не bilan)
никако́й — inkor olmoshi. Doim gapdagi fe'l inkorda (не / нет) bo'lishini talab qiladi — bu rus tilining ikki karra inkor (двойно́е отрица́ние) qoidasi:
Никако́й пробле́мы нет. — Hech qanday muammo yo'q.
Он не чита́ет никаки́х книг. — U hech qanday kitob o'qimaydi.
Э́то не даёт никако́го результа́та. — Bu hech qanday natija bermaydi.Ikki karra inkor — o'zbekcha bilan bir xil, inglizcha bilan boshqa: rus tilida Я не зна́ю никого́ (so'zma-so'z "men bilmayman hech kimni") — bu to'g'ri, xuddi o'zbekcha "men hech kimni bilmayman" kabi. Ingliz tili ta'sirida "не" ni tushirib qoldirmang: Я зна́ю никого́ — xato. Inkor olmoshi (никако́й, никто́, ничто́) doim fe'l inkori bilan yuradi.
3.7. друго́й · ино́й — "BOSHQA", "O'ZGA"
друго́й — "boshqa, o'zga" (eng ko'p ishlatiladigan). Sifat kabi turlanadi:
Дай мне другу́ю ру́чку. — Menga boshqa ruchka ber.
Э́то совсе́м друго́е де́ло. — Bu butunlay boshqa masala.
На друго́й день он уе́хал. — Ertasi (boshqa) kuni u ketdi.ино́й — "o'zga, boshqacha" — друго́й ning kitobiy, rasmiy sinonimidir. Ko'proq yozma nutqda va turg'un iboralarda:
ины́ми слова́ми — boshqacha aytganda (turg'un)
тот и́ли ино́й — u yoki bu (qaysidir) (turg'un)
не кто ино́й, как... — aynan o'zi, boshqasi emas (turg'un, kitobiy)друго́й vs ино́й: kundalik nutqda deyarli har doim друго́й. ино́й — rasmiy/kitobiy uslub belgisi; uni turg'un iboralar (ины́ми слова́ми, тот и́ли ино́й) tarkibida yodlash qulayroq. B2 darajada ино́й ni tanish va tushunish yetarli — uni faol nutqda o'rniga qo'ya olsangiz, bu yuqori mahorat belgisi.
3.8. Umumiy xarita — barchasini bir jadvalga
| Olmosh | Ma'no | Turlanish tipi | Muhim eslatma |
|---|---|---|---|
| сам | o'zi, shaxsan (ta'kid) | maxsus (самого́, сами́м) | harakat kim bajardi |
| са́мый | eng; aynan | sifat (са́мого, са́мым) | orttirma daraja |
| весь | butun, hamma, hammasi | maxsus (всего́, всех, все́ми) | всё = hammasi, все = hamma |
| ка́ждый | har bir (bittalab) | sifat | aniq to'plam |
| вся́кий | har qanday, turli | sifat | umumlashma, kitobiy |
| любо́й | istalgan (tanla) | sifat | erkin tanlov |
| не́который | ba'zi | sifat | noaniq miqdor |
| никако́й | hech qanday | sifat | doim не/нет bilan |
| друго́й | boshqa | sifat | kundalik |
| ино́й | o'zga | sifat | kitobiy, turg'un iboralar |
4. Ko'p misollar
сам (ta'kid, turli kelishiklarda):
- Я сам всё сде́лаю. — Men hammasini o'zim qilaman.
- Она́ сама́ не зна́ет, что хо́чет. — U (ayol) o'zi ham nimani xohlashini bilmaydi.
- Мы са́ми ви́новаты. — Aybdor o'zimiz.
- Я ви́дел самого́ мини́стра. — Men ministrning o'zini ko'rdim. (Вин.)
- Он поговори́л с сами́м дире́ктором. — U direktorning o'zi bilan gaplashdi. (Твор.)
са́мый (orttirma va "aynan"):
- Э́то са́мый ва́жный вопро́с. — Bu eng muhim savol.
- Она́ живёт в са́мом це́нтре го́рода. — U shahar aynan markazida yashaydi.
- С са́мого нача́ла бы́ло я́сно. — Eng boshidan ma'lum edi.
- Мы дошли́ до са́мого конца́. — Biz eng oxirigacha yetdik.
весь / вся / всё / все (turlanishda):
- Я рабо́тал весь день. — Butun kun ishladim.
- Вся страна́ пра́зднует. — Butun mamlakat bayram qiladi.
- Всё бу́дет хорошо́. — Hammasi yaxshi bo'ladi.
- Все зна́ют э́ту исто́рию. — Bu voqeani hamma biladi.
- Спаси́бо вам за всё. — Hamma narsa uchun rahmat. (Вин./Предл.)
- Он поздоро́вался со все́ми. — U hamma bilan salomlashdi. (Твор.)
ка́ждый · любо́й · вся́кий (farqni his qiling):
- Ка́ждый год мы е́здим на мо́ре. — Har yili dengizga boramiz. (har bir yil)
- Ка́ждый из нас оши́бся. — Har birimiz xato qildik.
- Любо́й специали́ст э́то подтверди́т. — Istalgan mutaxassis buni tasdiqlaydi.
- Выбира́йте любо́е блю́до. — Istalgan taomni tanlang.
- Вся́кий раз он опа́здывает. — Har safar u kechikadi.
- Здесь продаю́т вся́кие ме́лочи. — Bu yerda turli-tuman mayda narsalar sotiladi.
не́который · никако́й:
- Не́которые лю́ди не согла́сны. — Ba'zi odamlar rozi emas.
- Мне ну́жно не́которое вре́мя. — Menga bir muncha vaqt kerak.
- У меня́ нет никаки́х вопро́сов. — Menda hech qanday savol yo'q.
- Э́то не име́ет никако́го значе́ния. — Bu hech qanday ahamiyatga ega emas.
друго́й · ино́й:
- Покажи́те мне друго́й вариа́нт. — Menga boshqa variant ko'rsating.
- В друго́й раз поговори́м. — Boshqa safar gaplashamiz.
- Ины́ми слова́ми, вы отка́зываетесь. — Boshqacha aytganda, siz rad etyapsiz.
- По той и́ли ино́й причи́не он не пришёл. — U yoki bu sababga ko'ra u kelmadi.
5. Talaffuz bo'limi
- сам /sam/ — bir bo'g'in, aniq "sam"; ayol сама́ /sa-MÁ/ urg'u oxirda.
- са́мый /SÁ-myy/ — urg'u birinchi bo'g'inda; сам dan farqi shu — urg'u va ikkinchi bo'g'in "-мый".
- весь /vyes'/ — yumshoq "с" (belgisi ь); всё /fsyo/ — "в" jarangsizlashadi "f", "ё" doim urg'uli "yo".
- все /fsye/ — "fsye" (ko'plik); всех /fsyekh/, всем /fsyem/, все́ми /FSYÉ-mi/.
- ка́ждый /KÁZH-dyy/ — urg'u birinchi bo'g'inda; "ж" jarangli.
- вся́кий /FSYÁ-kiy/ — "в" "f", yumshoq "ся".
- любо́й /lyu-BÓY/ — urg'u oxirgi bo'g'inda; yumshoq "лю".
- не́который /NYÉ-ka-ta-ryy/ — urg'u birinchi bo'g'inda; urg'usiz "о" lar "a".
- никако́й /ni-ka-KÓY/ — urg'u oxirda; "не" emas, "ни" (inkor prefiksi urg'usiz "и").
- друго́й /dru-GÓY/ — urg'u oxirda; ино́й /i-NÓY/ — urg'u oxirda.
Uchta oltin talaffuz qoidasi bugun: (1) всё / все — "в" so'z boshida jarangsiz undoshdan (с) oldin "f" ga aylanadi: "fsyo", "fsye". Bu ikki so'zni urg'u orqali emas, oxirgi tovush orqali ajrating: всё "fsyo" (o'rta rod), все "fsye" (ko'plik). (2) сам (urg'usiz, qisqa) va са́мый (urg'u "са́"da, uzun) — bu ikki so'zni talaffuzda ham farqlang, chunki ma'no butunlay boshqa. (3) inkor olmoshlarida ни- prefiksi urg'usiz: никако́й "nikakóy" (urg'u oxirda), никто́ "niktó".
Topshiriq: ovoz chiqarib ayting: сам — сама́ — са́ми · са́мый — са́мая — са́мое · весь — вся — всё — все · ка́ждый — любо́й — вся́кий · никако́й — никаки́х — никако́го.
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| сам | сам | o'zi, shaxsan (ta'kid) | Я сам сде́лал. — O'zim qildim. |
| сама́ | са-ма́ | o'zi (ayol) | Она́ сама́ реши́ла. — U o'zi hal qildi. |
| са́ми | са́-ми | o'zlari (ko'plik) | Мы са́ми ви́новаты. — Aybdor o'zimiz. |
| са́мый | са́-мый | eng; aynan | са́мый лу́чший — eng yaxshi |
| весь | весь | butun (erkak rod) | весь день — butun kun |
| вся | вся | butun (ayol rod) | вся семья́ — butun oila |
| всё | всё | hammasi | Всё хорошо́. — Hammasi yaxshi. |
| все | все | hamma | Все зна́ют. — Hamma biladi. |
| ка́ждый | ка́ж-дый | har bir | ка́ждый день — har kuni |
| вся́кий | вся́-кий | har qanday, turli | вся́кий раз — har safar |
| любо́й | лю-бо́й | istalgan | любо́й челове́к — istalgan odam |
| не́который | не́-ко-то-рый | ba'zi, ayrim | не́которые лю́ди — ba'zi odamlar |
| никако́й | ни-ка-ко́й | hech qanday | никако́й пробле́мы — hech qanday muammo |
| друго́й | дру-го́й | boshqa | друго́й вариа́нт — boshqa variant |
| ино́й | и-но́й | o'zga (kitobiy) | ины́ми слова́ми — boshqacha aytganda |
| в са́мом де́ле | в са́-мом де́-ле | haqiqatan ham | В са́мом де́ле? — Rostdanmi? |
| вся́кий раз | вся́-кий раз | har safar | Вся́кий раз опа́здывает. |
| в любо́е вре́мя | в лю-бо́-е вре́-мя | istalgan vaqtda | Звони́ в любо́е вре́мя. |
| не́которое вре́мя | не́-ко-то-ро-е вре́-мя | bir muncha vaqt | Че́рез не́которое вре́мя. |
| без вся́кого сомне́ния | без вся́-ко-го сом-не́-ния | hech shubhasiz | (turg'un ibora) |
Yodlash qoidasi: bu olmoshlarni juftlik va tafovut bilan yodlang. Bitta Anki kartaga ikki qarama-qarshi so'zni qo'ying: "сам = o'zi / са́мый = eng", "ка́ждый = har bir / любо́й = istalgan", "весь = butun / всё = hammasi". Miya farqni kontrast orqali yaxshi eslab qoladi.
7. Dialog
Диало́г: В кни́жном магази́не (Kitob do'konida)
Mijoz (Ali) sotuvchi bilan gaplashmoqda. Diqqat qiling — bir suhbatda deyarli barcha bugungi olmoshlar uchraydi.
Али́: Здра́вствуйте! Я ищу́ уче́бник по хи́мии. У вас есть каки́е-нибу́дь? (Assalomu alaykum! Kimyo darsligini qidiryapman. Sizda bormi?)
Продаве́ц: Коне́чно. У нас есть вся́кие уче́бники — для шко́лы, для университе́та. Выбира́йте любо́й. (Albatta. Bizda turli-tuman darsliklar bor — maktab uchun, universitet uchun. Istalganini tanlang.)
Али́: А како́й из них са́мый лу́чший? (Ulardan qaysi biri eng yaxshisi?)
Продаве́ц: Вот э́тот. Его́ реши́л сам профе́ссор Ивано́в. Ка́ждый студе́нт его́ хва́лит. (Mana bu. Uni professor Ivanovning o'zi tuzgan. Har bir talaba uni maqtaydi.)
Али́: Хорошо́. Но у меня́ нет с собо́й всех де́нег. Мо́жно прийти́ в друго́й день? (Yaxshi. Lekin oldimda hamma pul yo'q. Boshqa kun kelsam bo'ladimi?)
Продаве́ц: Без вся́кого сомне́ния. Приходи́те в любо́е вре́мя, мы рабо́таем ка́ждый день. (Hech shubhasiz. Istalgan vaqtda keling, biz har kuni ishlaymiz.)
Али́: А э́тот уче́бник не потеря́ет свою́ це́ну? Никаки́х ски́док не бу́дет? (Bu darslik qadrini yo'qotmaydimi? Hech qanday chegirma bo'lmaydimi?)
Продаве́ц: В не́которых слу́чаях быва́ют ски́дки. Но э́тот — из са́мых популя́рных, так что вряд ли. (Ba'zi hollarda chegirmalar bo'ladi. Lekin bu — eng ommaboplardan, shu bois ehtimoldan yiroq.)
Dialogdan e'tibor bering:
- вся́кие уче́бники — turli-tuman (har xil); любо́й — istalganini (erkin tanlov).
- са́мый лу́чший — orttirma daraja (eng yaxshi); сам профе́ссор — professorning o'zi (ta'kid).
- ка́ждый студе́нт, ка́ждый день — har bir (bittalab, aniq); всех де́нег — весь ning Род. ko'plik shakli.
- никаки́х ски́док не бу́дет — ikki karra inkor (никаки́х + не); не́которых слу́чаях — ba'zi hollarda.
8. O'zbekcha-ruscha tipik xatolar + mini-mashq
сам va са́мый ni chalkashtirish: Он сам у́мный ("u eng aqlli" demoqchi). Он са́мый у́мный (eng aqlli — orttirma) yoki Он сам всё по́нял (o'zi tushundi — ta'kid). Sabab: "eng" са́мый, "o'zi/shaxsan" сам. Bu — eng ko'p uchraydigan xato.
весь ning ko'plik shaklini "весь" qoldirish: Весь лю́ди пришли́. Все лю́ди пришли́ yoki qisqa Все пришли́. Sabab: ko'plikda все, "весь" faqat erkak rod birlik uchun (весь день, весь го́род).
всё va все ni chalkashtirish: Всё пришли́ ("hamma keldi" demoqchi). Все пришли́ (hamma — odamlar, ko'plik). Всё = "hammasi" (narsalar): Всё гото́во (hammasi tayyor). Sabab: одам/ko'plik все; umumiy/narsa всё.
ка́ждый o'rniga любо́й ni noo'rin qo'yish: Любо́й день я хожу́ на рабо́ту ("har kuni" demoqchi). Ка́ждый день я хожу́ на рабо́ту. Sabab: takroriy, aniq vaqt ("har kuni, istisnosiz") ка́ждый. Любо́й день = "istalgan (bitta) kun" — boshqa ma'no.
Inkorni tushirib qoldirish (никако́й bilan): У меня́ есть никаки́х вопро́сов. У меня́ нет никаки́х вопро́сов. Sabab: inkor olmoshi (никако́й) doim fe'l inkori (нет/не) bilan yuradi — ikki karra inkor. Ingliz tili ta'siriga berilmang.
любо́й ni "sevimli" (люби́мый) bilan chalkashtirish: Э́то мой любо́й фильм. Э́то мой люби́мый фильм (sevimli filmim). Sabab: любо́й = "istalgan", люби́мый = "sevimli" — ikki boshqa so'z, faqat o'zagi o'xshash.
не́который ni "birov" (кто́-то) o'rniga qo'yish yakka odam uchun: Не́который челове́к позвони́л. Како́й-то челове́к позвони́л (kimdir qo'ng'iroq qildi). Sabab: yakka noaniq shaxs uchun како́й-то / кто́-то; не́который ko'proq ko'plik ("ba'zilar") yoki "ma'lum bir" (в не́котором смы́сле) ma'nosida.
Mini-mashq (og'zaki): har gapda bo'sh joyga ка́ждый, любо́й yoki вся́кий dan qay biri mos? Aytib bering:
1. ___ студе́нт до́лжен сдать экза́мен. (guruhdagi har bir talaba)
2. Возьми́те ___ ру́чку, они́ одина́ковые. (farqi yo'q qaysi)
3. ___ раз он расска́зывает одно́ и то́ же. (har safar — turg'un)(Javoblar 11-bo'limda.)
9. Mashqlar
Mashq 1. сам yoki са́мый dan mosini qo'ying (to'g'ri rod/kelishikda):
1. Э́то ___ интере́сная кни́га в библиоте́ке. (eng)
2. Дире́ктор ___ подписа́л прика́з. (o'zi)
3. Мы дошли́ до ___ верши́ны. (eng — до ... верши́ны)
4. Она́ ___ пригото́вила у́жин. (o'zi, ayol)Mashq 2. весь / вся / всё / все dan mosini tanlang:
1. Я прочита́л ___ кни́гу. (butun — кни́га ayol rod)
2. ___ бу́дет хорошо́. (hammasi)
3. ___ студе́нты пришли́ на ле́кцию. (hamma)
4. Он рабо́тал ___ ночь. (butun — ночь ayol rod)Mashq 3. ка́ждый, любо́й yoki вся́кий — kontekstga qarab tanlang:
1. ___ челове́к име́ет пра́во на о́тдых. (istalgan — umumiy huquq)
2. ___ у́тро я пью ко́фе. (har — takroriy vaqt)
3. ___ раз, когда́ иду́т дожди́, доро́га по́ртится. (har safar — turg'un)
4. Реши́ть э́ту зада́чу мо́жет ___ шко́льник. (istalgan — hattoki oddiy o'quvchi)Mashq 4. Qavsdagi olmoshni to'g'ri kelishikka qo'ying:
1. Я не ви́жу (никако́й) ___ пробле́мы.
2. Спаси́бо (все) ___ за по́мощь. (Дат.)
3. Он поговори́л с (сам) ___ президе́нтом. (Твор.)
4. В (не́который) ___ слу́чаях э́то опа́сно. (Предл. ko'plik)Mashq 5. Xatoni toping va to'g'rilang:
1. Он сам у́мный студе́нт в гру́ппе.
2. Всё лю́ди хотя́т сча́стья.
3. У меня́ есть никаки́х де́нег.
4. Любо́й день я занима́юсь спо́ртом.Mashq 6. O'zbekchadan ruschaga tarjima qiling:
1. Har bir talaba imtihon topshirishi kerak.
2. Istalgan odam xato qilishi mumkin.
3. Menda hech qanday savol yo'q.
4. U shahar aynan markazida yashaydi.
5. Boshqacha aytganda, siz rozi emassiz.Mashq 7. друго́й va ино́й — qaysi biri tabiiyroq? Sababini ayting:
1. Дай мне ___ ру́чку, э́та не пи́шет. (kundalik)
2. ___ слова́ми, э́то невозмо́жно. (kitobiy, turg'un)
3. По той и́ли ___ причи́не он молчи́т. (turg'un ibora)Mashq 8. Kichik matn tuzing (kamida 6 gap): o'zingizning bir kuningizni yoki bir tadbirni tasvirlang. Kamida quyidagilarni ishlating: bittadan сам, са́мый, весь/все, ка́ждый, любо́й yoki вся́кий, va никако́й (inkor bilan).
10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
Uchlik drill (ка́ждый / любо́й / вся́кий): Wisar AIdan 9 ta gap so'rang — 3 tasi ка́ждый, 3 tasi любо́й, 3 tasi вся́кий uchun. Har birida bo'sh joy qoldirsin, siz to'ldiring va sababini ayting ("bu yerda ка́ждый, chunki aniq to'plamdagi har bir a'zo"). AI tanlovingizni baholab, xato bo'lsa nozik farqni tushuntirsin.
сам са́мый farqi: AIga ataylab aralash yozing — 5 ta gap, ba'zisida сам, ba'zisida са́мый kerak. AI to'g'ri tanlaganingizni tekshirib, urg'uni (сам urg'usiz / са́мый urg'u "са́"da) eslatsin. Keyin har birini ovoz chiqarib ayting.
Inkor olmoshlari (никако́й, никто́, ничто́): AIdan ikki karra inkorli 5 ta gap so'rang. Siz ularni o'zbekchaga o'giring va payqang — o'zbekcha bilan qanchalik o'xshash. Keyin teskarisi: o'zbekcha "hech qanday..." gaplarni ruschaga o'giring, AI не/нет qo'shilganini tekshirsin.
Maslahat: AI bilan gaplashganda "qaysi olmosh bu yerda tabiiyroq va nega?" deb so'rashdan tortinmang. Aynan nozik farqlar (ка́ждый/любо́й/вся́кий, друго́й/ино́й) B2 dan C1 ga o'tishning ko'prigi — ularni jonli misolda his qilish yodlashdan kuchliroq.
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim): 1. Ка́ждый студе́нт (guruhdagi har bir — aniq to'plam). 2. любу́ю ру́чку (farqi yo'q qaysi — erkin tanlov, Вин. ayol). 3. Вся́кий раз (turg'un ibora — har safar).
Mashq 1: 1. са́мая интере́сная (eng — ayol rod). 2. Дире́ктор сам подписа́л (o'zi). 3. до са́мой верши́ны (eng — Род. ayol). 4. Она́ сама́ пригото́вила (o'zi, ayol).
Mashq 2: 1. всю кни́гу (butun — Вин. ayol). 2. Всё бу́дет хорошо́ (hammasi). 3. Все студе́нты (hamma — ko'plik). 4. всю ночь (butun — Вин. ayol, ночь).
Mashq 3: 1. Любо́й челове́к (istalgan — umumiy huquq, "kim bo'lsa ham"). 2. Ка́ждое у́тро (har — takroriy vaqt; e'tibor: у́тро o'rta rod ка́ждое). 3. Вся́кий раз (turg'un — har safar). 4. любо́й шко́льник (istalgan — hattoki oddiy o'quvchi ham).
Mashq 4: 1. никако́й пробле́мы — Я не ви́жу никако́й пробле́мы (Род.). 2. Спаси́бо всем за по́мощь (Дат.). 3. с сами́м президе́нтом (Твор.). 4. В не́которых слу́чаях (Предл. ko'plik).
Mashq 5: 1. Он са́мый у́мный студе́нт (eng — orttirma). 2. Все лю́ди хотя́т сча́стья (ko'plik — hamma). 3. У меня́ нет никаки́х де́нег (inkor нет qo'shildi — ikki karra inkor). 4. Ка́ждый день я занима́юсь спо́ртом (takroriy vaqt).
Mashq 6:
- Ка́ждый студе́нт до́лжен сдать экза́мен.
- Любо́й челове́к мо́жет оши́биться.
- У меня́ нет никаки́х вопро́сов.
- Он живёт в са́мом це́нтре го́рода.
- Ины́ми слова́ми, вы не согла́сны.
Mashq 7: 1. другу́ю ру́чку (kundalik nutq — друго́й tabiiy). 2. Ины́ми слова́ми (turg'un kitobiy ibora — bu yerda faqat ино́й). 3. по той и́ли ино́й причи́не (turg'un ibora — o'zgarmas).
Mashq 8: (Ochiq mashq — namuna javob.) Ка́ждый день я встаю́ ра́но. Всё у́тро я рабо́таю сам, без по́мощи. Са́мое тру́дное — э́то на́чать. Любо́й челове́к зна́ет э́то чу́вство. Но у меня́ нет никаки́х отгово́рок. К ве́черу все дела́ сде́ланы. O'z matningiz so'zma-so'z bir xil bo'lishi shart emas — asosiysi har olmosh o'z ma'nosida to'g'ri ishlatilsin.
12. Xulosa va keyingi dars
- сам ≠ са́мый: сам — "o'zi, shaxsan" (harakat kim bajardi: Я сам сде́лал); са́мый — "eng" (orttirma daraja: са́мый лу́чший) yoki "aynan" (в са́мом це́нтре). Sinov: "eng" qo'ysa bo'lsa са́мый, "yordamsiz/shaxsan" bo'lsa сам.
- весь oilasi: весь (butun, erkak rod) · вся (ayol) · всё (hammasi — narsalar) · все (hamma — odamlar/ko'plik). Turlanishi maxsus: всего́, всех, всем, все́ми.
- Uch "HAR"ning farqi: ка́ждый — har bir (aniq to'plamdan bittalab: ка́ждый день); любо́й — istalgan (erkin tanlov: любо́й мо́жет); вся́кий — har qanday/turli (umumlashma, kitobiy: вся́кий раз, вся́кие лю́ди). Bu farq — darsning eng muhim yutug'i.
- не́который — ba'zi (noaniq miqdor: не́которые лю́ди); никако́й — hech qanday (doim не/нет bilan — ikki karra inkor); друго́й — boshqa (kundalik); ино́й — o'zga (kitobiy, turg'un iboralarda: ины́ми слова́ми).
- Turlanish: сам dan tashqari (maxsus: самого́, сами́м) va весь dan tashqari (maxsus: всего́, всех) — qolgan hammasi sifat naqshi bilan turlanadi. Shakl oson, ma'no nozik.
- Eng ko'p xato: Он сам у́мный ( са́мый), Всё лю́ди ( Все), inkorni tushirish ( есть никаки́х нет никаки́х). Bularni yod tuting.
Keyingi dars — B2 — 14-dars: свой — qaytim egalik olmoshi (возвра́тное притяжа́тельное местоиме́ние: свой его́/её/их farqi, ega bilan bog'lanish). Bugun siz egalik va aniqlovchi olmoshlar bilan ishladingiz. Keyingi darsda rus tilining eng "makkor" olmoshi — свой ni ochamiz. Он лю́бит свою́ жену́ (u o'z xotinini sevadi) va Он лю́бит его́ жену́ (u uning — boshqaning — xotinini sevadi) o'rtasidagi farq butun ma'noni o'zgartiradi! свой har doim gap egasiga ishora qiladi va o'zbek o'quvchisi uni ko'pincha его́/её bilan chalkashtiradi. Уда́чи! (Omad!)
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!