B2 — 37-dars: Emotsional-ekspressiv leksika (эмоциона́льно-экспресси́вная ле́ксика) — baholovchi so'zlar, uslubiy bo'yoq, mensitmaslik va erkalash
B2 — YUQORI-O'RTA · 37-dars
1. Dars nomi va maqsad
Har bir so'zning ikkita "hayoti" bor. Birinchisi — atash ma'nosi (nima nomlanadi): дом — uy, ло́шадь — ot, говори́ть — gapirmoq. Ikkinchisi ko'pincha ko'rinmaydi, lekin nutqda hal qiluvchi rol o'ynaydi — bu so'zning hissiy-baholovchi bo'yog'i (so'zlovchi bu narsaga qanday munosabatda: mehr bilan, nafrat bilan, hurmat bilan yoki mensimay). Solishtiring:
ло́шадь — ot (neytral, faqat nomlaydi)
ло́шадка — otcha (mehr, iliqlik)
кля́ча — arg'imchoq — (mensitmaslik: qari, oriq ot)Uchala so'z ham bitta hayvonni nomlaydi, lekin ular butunlay boshqa his uyg'otadi. Ло́шадка — bola yoki mehribon odam tilida; кля́ча — kesatiq, nafrat bilan. Aynan shu ko'rinmas "ikkinchi qatlam" — emotsional-ekspressiv bo'yoq — bugungi darsning mavzusi.
B1 va B2 boshida siz so'zlarni ma'nosi bo'yicha o'rgandingiz. 28-darsda sinonimlarni, 30-darsda so'zlashuv uslubini ochdingiz. Endi keyingi qadam: so'zning hissiy zaryadini aniq his qilish va uni maqsadli tanlash. Bir xil fikrni siz iliq, betaraf yoki achchiq qilib ayta olasiz — bu so'z tanlashga bog'liq.
Bu darsning maqsadi — sizga emotsional-ekspressiv leksikaning beshta asosiy turini (ijobiy baho, salbiy baho, kichraytma-erkalash, kattalashtirma, yuqori/past uslub) ko'rsatish, lug'atdagi uslubiy belgilarni (разг., прост., книжн., высок., неодобр.) o'qishni o'rgatish va sizni "neytral–bo'yoqli" qatorda kerakli so'zni tanlaydigan darajaga olib chiqish.
Urg'u belgisi: ruscha so'zlarni har doim urg'usi bilan beramiz — со́лнышко, восхити́тельный, разгильдя́й, домо́ще. Emotsional so'zlarda ko'pincha suffiks urg'uga ta'sir qiladi (дом доми́ще), shuning uchun har so'zni urg'usi bilan yodlang.
2. Avvalgi darslardan takror
- Sinonimlar va emotsional bo'yoq (28-dars): siz sinonimlar uch jihatdan farqlanishini ko'rdingiz — uslub, ma'no darajasi va emotsional bo'yoq. Bugungi dars aynan shu uchinchi jihatni oxirigacha ochadi: лицо́ — лик — ро́жа qatoridagi farq shunchaki uslub emas, balki munosabat (hurmat / betaraflik / mensitmaslik).
- So'zlashuv uslubi va kichraytma (30-dars): siz kichraytma-erkalash (до́мик, ча́ёк, ко́шечка) va kattalashtirma (ручи́ща, доми́ще) suffikslari bilan tanishdingiz. Bugun ularni tizim sifatida ko'ramiz: qachon mehr, qachon mensitmaslik ifodalaydi.
- Prefiks-suffiks semantikasi (26-dars): suffiks so'zga faqat grammatik emas, hissiy ma'no ham qo'shishini ko'rgansiz — -ушк-, -оньк-, -ик- (erkalash) va -ищ-, -ин- (kattalashtirma). Bugun bu bilimni baholovchi leksikaga bog'laymiz.
- Uslubiy belgi (стилисти́ческая помета): 30-darsda lug'atdagi belgilar bilan tanishdingiz — разг. (so'zlashuv), прост. (dag'al), книжн. (kitobiy). Bugun ularga высок. (yuqori/tantanavor), неодобр. (ma'qullamaslik), пренебр. (mensitmaslik), ласк. (erkalash) qo'shiladi.
- Tez mashq: ovoz chiqarib ayting va hisni sezing — со́лнышко (iliq) · разгильдя́й (achchiq) · восхити́тельный (hayrat) · башка́ (dag'al) · отчи́зна (tantanavor).
Muhim bog'lanish: 28-dars sizga qaysi sinonimni tanlashni o'rgatdi, 30-dars qaysi uslubda gapirishni. Bugungi dars ikkalasini birlashtiradi: so'z orqali hissiyotni ifodalash. Bu — B2 nutqini "quruq to'g'ri"dan "jonli va ta'sirli"ga ko'taradigan asosiy ko'nikma.
3. Asosiy tushuntirish
3.1. Nima uchun so'zning ikkita ma'nosi bor: nominativ va konnotativ
Har bir baholovchi so'zda ikki qatlam bor:
- Nominativ ma'no (номинати́вное значе́ние) — so'z nimani nomlaydi. Bu — lug'atdagi asosiy ta'rif.
- Konnotativ bo'yoq (коннота́ция) — so'z bilan birga keladigan his, baho, munosabat. Bu — "yashirin" qatlam.
Misol: болту́н so'zining nominativ ma'nosi — "ko'p gapiradigan odam". Lekin uning konnotatsiyasi — ma'qullamaslik: bu shunchaki "ko'p gapiruvchi" emas, balki "keraksiz, bo'sh gapiradigan, ishonib bo'lmaydigan" odam. Neytral variant — разгово́рчивый челове́к (gapga chechan), salbiy variant — болту́н (vaysaqi).
NOMINATIV (nima) + KONNOTATIV (qanday his) = SO'Z
ko'p gapiradigan odam + salbiy, ma'qullamaslik = болту́н
o'zini yuqori tutuvchi + salbiy, kesatiq = зазна́йка
tartibsiz, mas'uliyatsiz + salbiy, jerkish = разгильдя́йEmotsional-ekspressiv leksika — bu aynan konnotativ bo'yoqqa ega so'zlar. Neytral so'z (masalan челове́к) faqat nomlaydi; ekspressiv so'z (тип, субъе́кт, ли́чность — kontekstga qarab) qo'shimcha baho beradi.
Ikki atama: эмоциона́льная окра́ска (hissiy bo'yoq) — so'z qanday hisni ifodalaydi (iliqlik, nafrat). Экспресси́вность (ekspressivlik) — so'z hisni qanchalik kuchli ifodalaydi (хоро́ший замеча́тельный восхити́тельный — kuchayib boradi). Ikkalasi birga "emotsional-ekspressiv leksika" deb ataladi.
3.2. Tur 1 — Ijobiy baho (положи́тельная оце́нка)
Ijobiy bo'yoqli so'zlar ma'qullash, hayrat, mehr, iliqlik ifodalaydi. Ular ikki guruhga bo'linadi:
a) Ma'qullovchi (одобри́тельные) — sifat va tavsif so'zlari:
| So'z | Urg'u | O'zbekcha |
|---|---|---|
| замеча́тельный | за-ме-ча́-тель-ный | ajoyib, zo'r |
| восхити́тельный | вос-хи-ти́-тель-ный | maftunkor, hayratlanarli |
| чуде́сный | чу-де́с-ный | mo''jizali, go'zal |
| великоле́пный | ве-ли-ко-ле́п-ный | muhtasham |
| потряса́ющий | по-тря-са́-ю-щий | larzaga soladigan, dahshat zo'r |
b) Erkalovchi (ласка́тельные) — mehr bildiradigan so'zlar:
| So'z | Urg'u | O'zbekcha |
|---|---|---|
| со́лнышко | со́л-ныш-ко | quyoshim (aziz odamga) |
| ми́лый | ми́-лый | shirin, suyukli |
| ро́дненький | ро́д-нень-кий | jonim, azizim |
| до́рогой | до-ро-го́й | qadrdon, aziz |
Кака́я восхити́тельная му́зыка! — Qanday maftunkor musiqa!
Ты моё со́лнышко. — Sen mening quyoshimsan.
Э́то был чуде́сный день. — Bu mo''jizali kun edi.Nozik farq: хоро́ший (yaxshi) — neytral baho. Замеча́тельный, восхити́тельный — kuchaytirilgan, hissiy baho. Rasmiy hujjatda хоро́ший результа́т, do'st bilan hayajonda восхити́тельный результа́т.
3.3. Tur 2 — Salbiy baho (отрица́тельная оце́нка)
Salbiy bo'yoqli so'zlar ma'qullamaslik, jerkish, nafrat, mensitmaslik ifodalaydi. Bular ayniqsa odamni tavsiflashda ko'p:
| So'z | Urg'u | O'zbekcha | Lug'at belgisi |
|---|---|---|---|
| болту́н | бол-ту́н | vaysaqi, bo'sh gapiruvchi | неодобр. |
| зазна́йка | заз-на́й-ка | manman, kekkaygan | неодобр. |
| разгильдя́й | раз-гиль-дя́й | mas'uliyatsiz, sovuqqon | неодобр. |
| лентя́й | лен-тя́й | dangasa | неодобр. |
| дрянь | дрянь | past, arzimas (odam yoki narsa) | презр. |
| мерзки́й | мерз-ки́й | jirkanch, iflos | — |
| отврати́тельный | от-вра-ти́-тель-ный | jirkanch, dahshatli yomon | — |
| безобра́зный | бе-зоб-ра́з-ный | uyatli, xunuk, tartibsiz | — |
Он тако́й болту́н — ве́рить нельзя́. — U shunday vaysaqiki — ishonib bo'lmaydi.
Не будь зазна́йкой. — Manman bo'lma.
Э́то отврати́тельный посту́пок. — Bu jirkanch qiliq.
Кака́я ме́рзкая пого́да! — Qanday jirkanch (yomon) ob-havo!DIQQAT: salbiy baho so'zlari kuchli. Дрянь, ме́рзкий, отврати́тельный — nafrat va jerkish ifodalaydi, ularni odamga qaratsa — bu haqorat. Chet tili o'rganuvchiga maslahat: bu so'zlarni tanish kerak (kitob, filmda uchraydi), lekin o'zingiz ehtiyotkorlik bilan, faqat aniq baho berish kerak bo'lganda ishlating.
3.4. Tur 3 — Kichraytma: erkalash yoki mensitmaslik
Rus tilida kichraytma suffiks (-ик, -ок, -очк-, -ушк-, -оньк-) ikki xil ma'no berishi mumkin — bu kontekstga bog'liq:
a) Kichraytma-erkalash (уменьши́тельно-ласка́тельное) — mehr, iliqlik:
ма́ма ма́мочка — oyijon (mehr)
дом до́мик — uycha (suyukli, jajji)
за́яц за́йчик — quyoncha (erkalab, aziz odamga)
сын сыно́к — o'g'lim (iliqlik)
друг дружо́к — do'stginamb) Kichraytma-mensitmaslik (уничижи́тельное / пренебрежи́тельное) — kamsitish, past ko'rsatish:
лю́ди люди́шки — arzimas odamchalar (mensimay)
де́ньги деньжо́нки — bir tiyin pul (kamsitib)
статья́ стате́йка — arzimas maqolacha (past baho)
го́род городи́шко — kichkina, arzimas shaharcha
дом доми́шко — chudaki, arzimas kulbaFarqni faqat kontekst va ohang ajratadi. До́мик — "jajji, suyukli uy" (iliq), доми́шко — "arzimas, past kulba" (mensimay). -ишк- suffiksi ko'pincha mensitmaslik beradi.
У них ую́тный до́мик у мо́ря. — Ularning dengiz bo'yida shinam uychasi bor. (iliq)
В како́м-то доми́шке на краю́ села́. — Qishloq chetidagi qandaydir arzimas kulbada. (past)
Заплати́ли каки́е-то деньжо́нки. — Bir tiyin arzimas pul to'lashdi. (kamsitib)Muhim: kichraytma suffiks har doim "kichik hajm" degani emas — u ko'pincha munosabatni bildiradi. «Секу́ндочку!» — vaqt kichik emas, xushmuomalalik belgisi. «Чайку́?» — choy kichik emas, taklif iliq. Aksincha, -ишк-, -онк- ko'pincha kamsitadi.
3.5. Tur 4 — Kattalashtirma (увеличи́тельное)
Kattalashtirma suffiks (-ищ-, -ин-) narsaning kattaligini, ba'zan hayrat yoki qo'pollik bilan ifodalaydi:
| Neytral | Kattalashtirma | Urg'u | O'zbekcha |
|---|---|---|---|
| дом | доми́ще | до-ми́-ще | ulkan, bahaybat uy |
| рука́ | ручи́ща | ру-чи́-ща | katta, kuchli qo'l |
| нога́ | ножи́ща | но-жи́-ща | bahaybat oyoq |
| го́лос | голоси́ще | го-ло-си́-ще | guldiros, kuchli ovoz |
| глаза́ | глази́щи | гла-зи́-щи | katta-katta ko'zlar |
| шкаф | шкафи́ще | шка-фи́-ще | bahaybat shkaf |
У него́ таки́е ручи́щи — как лопа́ты! — Uning qo'llari shunday katta — belkurakday!
Постро́или доми́ще в три этажа́. — Uch qavatli ulkan uy qurishdi.
Ну и голоси́ще у певца́! — Ashulachining ovozi qanaqa guldiros-a!Nozik farq: kattalashtirma har doim salbiy emas. Глази́щи — kesatiq ham (bo'rtib chiqqan ko'z), hayrat ham (chiroyli katta ko'z) bo'lishi mumkin — ohangga bog'liq. Bu so'zlar sof so'zlashuv (разг.), rasmiy nutqda ishlatilmaydi.
3.6. Tur 5 — Yuqori uslub (высо́кая ле́ксика) va past uslub (сни́женная ле́ксика)
Bu — emotsional bo'yoqning eng muhim "vertikal" o'qi. Bir tushunchaning neytral varianti markazda, undan yuqorida kitobiy-tantanavor, pastda dag'al-so'zlashuv so'z turadi:
| Yuqori (высок./книжн.) | Neytral | Past (прост./груб.) |
|---|---|---|
| лик (siymo) | лицо́ (yuz) | ро́жа, мо́рда (bashara) |
| о́чи (ko'zlar — she'riy) | глаза́ (ko'zlar) | глаза́ (og'zaki), гляде́лки |
| вкуша́ть (tanovul qilmoq) | есть (yemoq) | жрать, ло́пать (yamlamoq) |
| почи́ть (uxlab/vafot etmoq) | спать (uxlamoq) | дры́хнуть (pinakka ketmoq) |
| глава́ (bosh — yuksak) | голова́ (bosh) | башка́ (kalla) |
| сверше́ние (buyuk ish) | де́ло, посту́пок (ish) | де́льце (mayda ish) |
Yuqori uslub (высо́кая ле́ксика) — tantanavor, kitobiy, ko'tarinki. U she'r, notiqlik, muqaddas matnda, vatanparvarlik nutqida ishlatiladi:
| So'z | Urg'u | O'zbekcha |
|---|---|---|
| отчи́зна | от-чи́з-на | vatan (yuksak) |
| до́блесть | до́б-лесть | jasorat, mardlik (yuksak) |
| сверше́ние | свер-ше́-ние | buyuk yutuq, amalga oshirilgan ish |
| ниспосла́ть | нис-по-сла́ть | (yuqoridan) ato etmoq |
| воздви́гнуть | воз-дви́г-нуть | (ulug'vor) bino qilmoq |
| грясти́ | гряс-ти́ | (tantanavor) yaqinlashib kelmoq |
Past uslub (сни́женная ле́ксика) — dag'al, qo'pol, so'zlashuv. U samimiy yoki qo'pol muhitda, ba'zan kesatiq bilan ishlatiladi:
башка́ — kalla (голова́ o'rniga, dag'al)
рожа — bashara (лицо́ o'rniga, haqoratli)
дры́хнуть — pinakka ketmoq (спать o'rniga)
жрать — yamlamoq (есть o'rniga, dag'al)Он сража́лся за отчи́зну с до́блестью. — U vatan uchun mardlik bilan jang qildi. (yuksak)
Он спит. — U uxlayapti. (neytral)
Он весь день дры́хнет. — U kun bo'yi pinakka ketgan. (dag'al)Asosiy g'oya: har tushunchada uch registr bor — yuqori, neytral, past. Neytral — hamma joyga xavfsiz. Yuqori — she'r, tantanali nutq, badiiy matn uchun (kundalik gapda kulgili eshitiladi: do'stga «Ты почи́л?» deb bo'lmaydi). Past — faqat juda norasmiy yoki qo'pol vaziyat uchun. So'zni registrga qarab tanlash — bu darsning yuragi.
3.7. Lug'atdagi uslubiy belgilar (стилисти́ческие поме́ты) — sizning ish quroli
Har bir izohli lug'atda (Ожегов, Ушаков) so'z yonida belgi turadi. Bu belgi so'zning bo'yog'ini va qayerda ishlatilishini aytadi. Ularni bilish — mustaqil o'rganishning kaliti:
| Belgi | To'liq shakli | Ma'nosi |
|---|---|---|
| разг. | разгово́рное | so'zlashuv (norasmiy, lekin adabiy) |
| прост. | просторе́чное | dag'al, adabiy me'yordan past |
| книжн. | кни́жное | kitobiy (rasmiy/ilmiy/badiiy) |
| высок. | высо́кое | yuqori, tantanavor |
| неодобр. | неодобри́тельное | ma'qullamaslik |
| пренебр. | пренебрежи́тельное | mensitmaslik |
| презр. | презри́тельное | nafrat, jerkish |
| ласк. | ласка́тельное | erkalash, mehr |
| шутл. | шутли́вое | hazil |
| ирон. | ирони́ческое | kinoya, kesatiq |
Misol — lug'at maqolasi shunday ko'rinadi:
БАШКА́, -и́, ж. (прост.). То же, что голова́.
belgi "прост." = башка́ dag'al, faqat norasmiy nutqda.
ОТЧИ́ЗНА, -ы, ж. (высок.). То же, что оте́чество, ро́дина.
belgi "высок." = отчи́зна tantanavor, she'r/notiqlik uchun.
БОЛТУ́Н, -а́, м. (разг., неодобр.). Болтли́вый челове́к.
ikki belgi: so'zlashuv + ma'qullamaslik.Metodik maslahat: yangi so'z uchragan har safar lug'atda belgini ham o'qing. Belgisiz so'z — neytral (hamma joyga mos). Разг./прост. — ehtiyot bo'ling, rasmiy nutqda ishlatmang. Высок./книжн. — kundalik nutqda ishlatmang. Неодобр./презр. — bu so'z baho beradi, betaraf emas.
4. Ko'p misollar (jonli gaplar)
Ijobiy baho — hayrat va mehr:
Э́то бы́ло восхити́тельно! — Bu maftunkor edi!
Ты про́сто чу́до, со́лнышко моё. — Sen shunchaki mo''jizasan, quyoshim.
Кака́я замеча́тельная иде́я! — Qanday ajoyib g'oya!
Он потряса́юще спел. — U larzaga soladigan darajada kuyladi.Salbiy baho — jerkish va jerkinish:
Э́то отврати́тельно, так поступа́ть. — Bunday qilish jirkanch.
Он безнадёжный разгильдя́й. — U tuzalmas mas'uliyatsiz.
Что за ме́рзкий тип! — Qanday jirkanch tip!
Не слу́шай э́того болтуна́. — Bu vaysaqini eshitma.Kichraytma — erkalash va mensitmaslik yonma-yon:
Мы купи́ли ую́тный до́мик. — Biz shinam uycha sotib oldik. (iliq)
Они́ ютя́тся в стари́шке-доми́шке. — Ular eski, arzimas kulbada tiqilib yashaydi. (past)
Спаси́бо, сыно́к. — Rahmat, o'g'lim. (mehr)
Написа́л каку́ю-то стате́йку. — Qandaydir arzimas maqolacha yozibdi. (mensimay)Kattalashtirma:
Отку́да у тебя́ таки́е глази́щи? — Senda bunday katta ko'zlar qayoqdan?
В углу́ стоя́л огро́мный шкафи́ще. — Burchakda bahaybat shkaf turardi.Yuqori vs past uslub — bir fikr, ikki registr:
Наро́д че́ствовал геро́ев за их до́блесть. — Xalq qahramonlarni mardligi uchun ulug'ladi. (yuksak)
Э́ти два обжо́ры весь день жрут. — Bu ikki to'ymas kun bo'yi yamlaydi. (dag'al)E'tibor bering: har misolda so'z faqat nomlamaydi — munosabat bildiradi. До́мик iliqlik, доми́шко mensimaslik, до́блесть ulug'lash, жрать jerkish beradi. Nutqingizga aynan shu qatlam rang beradi.
5. Talaffuz bo'limi
- со́лнышко /SÓL-nish-ka/ — DIQQAT: лн orasidagi harflar to'liq aytiladi, lekin urg'u boshda; oxirgi "о" "a": "sólnishka". Erkalash so'zi, yumshoq ohangda.
- восхити́тельный /vas-hi-TÍ-til-niy/ — uzun so'z, urg'u ти da; boshdagi "о" "a", "восхи" qismi tez o'tadi.
- разгильдя́й /raz-gil-DYÁY/ — urg'u oxirgi bo'g'inda; "дя" yumshoq, keskin aytiladi — so'zning o'zi "jerkish" ohangini beradi.
- отчи́зна /at-CHÍZ-na/ — urg'u чи da; boshdagi "о" "a"; tantanavor, sekin, ko'tarinki aytiladi.
- башка́ /bash-KÁ/ — urg'u oxirda; qisqa, keskin — dag'al so'zning tabiati shunday.
- доми́ще /da-MÍ-shchi/ — urg'u ми da (neytral дом da urg'u boshda edi — suffiks urg'uni tortadi); "ще" "shchi".
- деньжо́нки /din-ZHÓN-ki/ — urg'u жо da; "ё"... yo'q, bu yerda "о" urg'uli; kamsitish ohangi.
- вкуша́ть /fku-SHÁT'/ — urg'u oxirda; boshdagi "в" "f" (jarangsizlashadi); sekin, tantanavor.
Muhim qoida: emotsional so'zning ohangi ma'nosining yarmini beradi. Erkalash so'zlari (со́лнышко, сыно́к) yumshoq, cho'zib aytiladi; jerkish so'zlari (разгильдя́й, ме́рзкий) keskin, qisqa; yuqori so'zlar (отчи́зна, до́блесть) sekin, ko'tarinki. Bir so'zni uch xil ohangda ayting — his o'zgaradi. Ovoz — ekspressivlikning quroli.
Topshiriq: har so'zni bo'yog'iga mos ohangda ayting: iliq — со́лнышко · сыно́к · ми́лый; jerkish — разгильдя́й · ме́рзкий · дрянь; tantanavor — отчи́зна · до́блесть · сверше́ние.
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
Ijobiy baho (одобри́тельные / ласка́тельные):
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| замеча́тельный | за-ме-ча́-тель-ный | ajoyib, zo'r | замеча́тельная иде́я |
| восхити́тельный | вос-хи-ти́-тель-ный | maftunkor | восхити́тельный вид |
| чуде́сный | чу-де́с-ный | mo''jizali | чуде́сный день |
| потряса́ющий | по-тря-са́-ю-щий | larzaga soladigan | потряса́ющий успе́х |
| со́лнышко | со́л-ныш-ко | quyoshim (mehr) | ты моё со́лнышко |
| ми́лый | ми́-лый | shirin, suyukli | ми́лый ребёнок |
Salbiy baho (неодобри́тельные / презри́тельные):
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol / belgi |
|---|---|---|---|
| болту́н | бол-ту́н | vaysaqi | болту́н — неодобр. |
| зазна́йка | заз-на́й-ка | manman | не будь зазна́йкой |
| разгильдя́й | раз-гиль-дя́й | mas'uliyatsiz | ленты́й разгильдя́й |
| дрянь | дрянь | past, arzimas | презр. |
| ме́рзкий | ме́рз-кий | jirkanch | ме́рзкая пого́да |
| отврати́тельный | от-вра-ти́-тель-ный | jirkanch yomon | отврати́тельный посту́пок |
Kichraytma va kattalashtirma:
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Bo'yoq |
|---|---|---|---|
| до́мик | до́-мик | uycha | erkalash (iliq) |
| доми́шко | до-ми́ш-ко | arzimas kulba | mensitmaslik |
| деньжо́нки | день-жо́н-ки | bir tiyin pul | mensitmaslik |
| стате́йка | ста-те́й-ка | arzimas maqolacha | past baho |
| доми́ще | до-ми́-ще | ulkan uy | kattalashtirma |
| ручи́ща | ру-чи́-ща | bahaybat qo'l | kattalashtirma |
Yuqori va past uslub (высо́кая / сни́женная):
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Belgi |
|---|---|---|---|
| отчи́зна | от-чи́з-на | vatan | высок. |
| до́блесть | до́б-лесть | mardlik | высок. |
| сверше́ние | свер-ше́-ние | buyuk yutuq | высок. |
| ниспосла́ть | нис-по-сла́ть | ato etmoq | высок. |
| башка́ | баш-ка́ | kalla | прост. |
| дры́хнуть | дры́х-нуть | pinakka ketmoq | прост. |
| жрать | жрать | yamlamoq | груб./прост. |
Yodlash qoidasi: har baholovchi so'zni uch ma'lumot bilan yodlang — (1) neytral jufti (башка́ голова́, отчи́зна ро́дина), (2) uslub belgisi (прост., высок., неодобр.), (3) qayerda ishlatilishi (she'r / kundalik / faqat samimiy). Shunda so'zni to'g'ri joyda ishlatasiz.
7. Dialog
Ikki do'st — Marat va Olim — kecha bo'lgan konsert haqida gaplashyapti. Diqqat qiling: ular bir voqeani turli hissiy bo'yoq bilan tasvirlaydi:
— Ну как тебе́ вчера́шний конце́рт? — Xo'sh, kechagi konsert qanaqa ekan?
— Че́стно? Восхити́тельно! Оди́н из — Rostini aytsammi? Maftunkor! Hayotimdagi
лу́чших вечеро́в в мое́й жи́зни. eng zo'r oqshomlardan biri.
— Пра́вда? А мне не о́чень. Э́тот певе́ц — — Rostdanmi? Menga unchalik emas. U ashulachi —
тако́й зазна́йка, ве́чно нос задира́ет. shunaqa manmanki, doim burnini ko'taradi.
— Да ла́дно тебе́! У него́ потряса́ющий — Qo'ysang-chi! Uning ovozi larzaga
го́лос. Настоя́щее сверше́ние — так спеть. soladigan. Bunday kuylash — chin san'at.
— Го́лос-то ничего́, а вот пе́сни — ерунда́, — Ovoz-ku hechqisi yo'q, lekin qo'shiqlari —
ме́рзкие тексты́, по-мо́ему. bema'nilik, jirkanch matnlar, menimcha.
— Ну ты и приве́реда! Тебе́ ниче́м не — Voy, injiqsan-da! Senga hech narsa
угоди́шь. yoqmaydi.
— Про́сто у меня́ вкус есть. А ты вон от — Shunchaki didim bor. Sen esa har
ка́ждой пе́сенки в восто́рге. qo'shiqchadan hayajonga tushasan.
— И что плохо́го? Ра́доваться жи́зни — — Nima yomoni bor? Hayotdan zavq olish —
э́то замеча́тельно! bu ajoyib narsa!
— Ла́дно, ла́дно, со́лнышко, не серди́сь. — Xo'p, xo'p, quyoshim, achchig'lanma.
Ты по-сво́ему прав. O'zingcha haqsan.E'tibor bering: Olim ijobiy bo'yoqni tanlaydi — восхити́тельно, потряса́ющий, сверше́ние, замеча́тельно; Marat salbiy — зазна́йка, ерунда́, ме́рзкие. So'nggida со́лнышко (erkalash) va пе́сенка (bu yerda biroz mensimay — "arzimas qo'shiqcha") ham uchraydi. Bir voqea, ikki hissiy rang — so'z tanlash orqali. Aynan shunday jonli nutq quriladi.
8. Tipik xatolar + mini-mashq
Yuqori so'zni kundalik nutqda ishlatish: do'stga «Ты уже́ вкуша́л?» yoki «Пойдём почи́ем». «Ты уже́ ел?», «Пойдём поспи́м». Sabab: вкуша́ть, почи́ть — высок., tantanavor uslub; kundalik suhbatda kulgili yoki g'alati eshitiladi.
Dag'al so'zni betaraf o'rniga ishlatish: rasmiy suhbatda «У него́ у́мная башка́» yoki «его́ ро́жа». «У него́ у́мная голова́», «его́ лицо́». Sabab: башка́, ро́жа — прост./груб., faqat juda norasmiy yoki qo'pol nutq uchun; neytral variant hamma joyga xavfsiz.
Kichraytma bo'yog'ini adashtirish: hurmatli maqolani maqtab «Кака́я хоро́шая стате́йка!» deyish. «Кака́я хоро́шая статья́!» Sabab: стате́йка — mensitmaslik bo'yog'i ("arzimas maqolacha"); maqtov o'rniga kamsitish chiqadi.
Salbiy baho so'zini betaraf deb o'ylash: odamni tavsiflab «Он о́чень разгово́рчивый болту́н». «Он о́чень разгово́рчивый» (neytral) yoki «Он болту́н» (salbiy — mos bo'lsa). Sabab: болту́н allaqachon salbiy baho; uni maqtov bilan aralashtirish ziddiyat tug'diradi.
Ijobiy baho so'zini rasmiy hujjatda ishlatish: ish hisobotida «Мы дости́гли восхити́тельных результа́тов». «Мы дости́гли высо́ких (значи́тельных) результа́тов». Sabab: восхити́тельный — hissiy, so'zlashuv/badiiy bo'yoq; rasmiy-ish uslubida betaraf baho kerak.
Suffiksni noto'g'ri urg'u bilan: до́мище (urg'u boshda) yoki отчизна́ (urg'u oxirda). доми́ще (urg'u ми da), отчи́зна (urg'u чи da). Sabab: kattalashtirma suffiks -ищ- urg'uni o'ziga tortadi; yuqori so'zlarda urg'uni aniq yodlash shart.
Mini-mashq (bo'yoqni aniqlang: ijobiy / salbiy / neytral):
1) со́лнышко 2) болту́н 3) челове́к
4) восхити́тельный 5) ме́рзкий 6) дом
7) сыно́к 8) разгильдя́й 9) хоро́ший9. Mashqlar
Mashq 1. So'zning uslub belgisini toping — yuqori (В), neytral (Н) yoki past/dag'al (П)?
1) лицо́ 2) лик 3) ро́жа
4) есть 5) вкуша́ть 6) жрать
7) голова́ 8) глава́ 9) башка́Mashq 2. Bo'yoqni aniqlang — ijobiy baho (+), salbiy baho (–) yoki neytral (0)?
1) замеча́тельный 2) разгильдя́й 3) стол
4) отврати́тельный 5) со́лнышко 6) дрянь
7) чуде́сный 8) зазна́йкаMashq 3. Kichraytmaning bo'yog'ini belgilang — erkalash (Э) yoki mensitmaslik (М)?
1) до́мик 2) доми́шко 3) сыно́к
4) деньжо́нки 5) ко́шечка 6) стате́йка
7) за́йчик 8) людишкиMashq 4. Neytral so'zni yuqori yoki past varianti bilan almashtiring (qavsdagi registrga qarab):
1) ро́дина ________ (yuqori)
2) голова́ ________ (dag'al)
3) спать ________ (dag'al)
4) глаза́ ________ (yuqori/she'riy)
5) есть ________ (yuqori)Mashq 5. Kattalashtirma yoki kichraytma-erkalash shaklini yasang:
1) дом ________ (ulkan) ________ (jajji)
2) рука́ ________ (bahaybat)
3) ко́шка ________ (erkalab)
4) го́лос ________ (guldiros)Mashq 6. Kontekstga mos so'zni tanlang (восхити́тельный / хоро́ший / отврати́тельный):
1) Э́то был ___ конце́рт, я в восто́рге!
2) У нас ___ результа́т, вполне́ норма́льный. (rasmiy hisobot)
3) Э́то про́сто ___ посту́пок, мне сты́дно за тебя́.Mashq 7. Gapdagi neytral so'zni hissiy bo'yoqli so'z bilan almashtiring (qavsdagi hisga qarab):
1) Он мно́го говори́т. ________ (salbiy: vaysaqi)
2) Э́то краси́вый вид. ________ (kuchli hayrat)
3) Он спит весь день. ________ (dag'al, jerkish)Mashq 8. O'zingiz haqingizda 3 ta gap tuzing: bittasida ijobiy baho so'zi (замеча́тельный, восхити́тельный), bittasida erkalash (со́лнышко, ми́лый), bittasida yuqori so'z (отчи́зна, до́блесть) ishlating.
Namuna: Я о́чень люблю́ свою́ отчи́зну.10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
Bo'yoq detektori: Wisar AIga 10 ta so'z bering (masalan лик, ро́жа, со́лнышко, болту́н, доми́ще, отчи́зна...) va har birining uslub belgisini (разг., прост., книжн., высок., неодобр., ласк.) aniqlashini so'rang. So'ng har biriga o'zbekcha ekvivalent va misol gap tuzib bersin.
Uch registr qatori: AIga bitta neytral tushuncha bering (masalan есть, голова́, дом, лицо́) va uning uch registrini — yuqori / neytral / past — qator qilib chiqarib berishini so'rang (вкуша́ть — есть — жрать). Har birini qayerda ishlatish mumkinligini izohlasin.
Hissiyot bilan qayta yozish: o'zingiz betaraf qisqa matn yozing (masalan uy, ob-havo, tanish odam haqida) va AIdan uni ikki xil — (a) iliq-ijobiy va (b) achchiq-salbiy bo'yoq bilan qayta yozishini so'rang. Qaysi so'zlar o'zgarganini solishtiring.
Kichraytma o'yini: AIga 6 ta so'z bering va har biridan erkalash hamda mensitmaslik kichraytmasini yasab berishini so'rang (дом до́мик (iliq) / доми́шко (mensimay)). Farqni misol gapda ko'rsatsin.
Registr xatosini top: AIdan sizga 5 ta "buzuq" gap bersin — noto'g'ri registrdagi so'z bilan (masalan do'stga «Ты вкуша́л?» yoki hisobotda «восхити́тельный результа́т»). Siz xatoni toping va tuzating, AI baholasin.
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim): 1) ijobiy (erkalash); 2) salbiy; 3) neytral; 4) ijobiy; 5) salbiy; 6) neytral; 7) ijobiy (erkalash); 8) salbiy; 9) neytral (yengil ijobiy, lekin betaraf baho).
Mashq 1: 1) Н; 2) В (kitobiy/yuksak); 3) П (dag'al); 4) Н; 5) В; 6) П; 7) Н; 8) В (yuksak — "rahbar, bosh"); 9) П.
Mashq 2: 1) +; 2) –; 3) 0; 4) –; 5) +; 6) –; 7) +; 8) –.
Mashq 3: 1) Э; 2) М; 3) Э; 4) М; 5) Э; 6) М; 7) Э; 8) М.
Mashq 4: 1) отчи́зна; 2) башка́; 3) дры́хнуть; 4) о́чи; 5) вкуша́ть.
Mashq 5: 1) доми́ще (ulkan) / до́мик (jajji); 2) ручи́ща; 3) ко́шечка; 4) голоси́ще.
Mashq 6: 1) восхити́тельный (hayajon — hissiy); 2) хоро́ший (rasmiy, betaraf baho); 3) отврати́тельный (kuchli salbiy).
Mashq 7: namunaviy javoblar — 1) Он тако́й болту́н.; 2) Э́то восхити́тельный (потряса́ющий) вид.; 3) Он дры́хнет весь день.
Mashq 8: namunaviy javoblar — Я прочита́л замеча́тельную кни́гу. · Спаси́бо, ма́мочка, ты моё со́лнышко. · Мы должны́ служи́ть свое́й отчи́зне с до́блестью.
12. Xulosa va keyingi dars
- Emotsional-ekspressiv leksika — so'zning atash ma'nosidan tashqari hissiy-baholovchi bo'yog'i (konnotatsiya). Har so'zda ikki qatlam bor: nimani nomlaydi (nominativ) va qanday his beradi (konnotativ).
- Besh asosiy tur: (1) ijobiy baho — ma'qullovchi (замеча́тельный, восхити́тельный) va erkalovchi (со́лнышко, ми́лый); (2) salbiy baho (болту́н, зазна́йка, разгильдя́й, дрянь, ме́рзкий); (3) kichraytma — erkalash (до́мик, сыно́к) yoki mensitmaslik (доми́шко, деньжо́нки, стате́йка); (4) kattalashtirma (доми́ще, ручи́ща, голоси́ще); (5) yuqori uslub (отчи́зна, до́блесть, вкуша́ть) va past uslub (башка́, ро́жа, жрать, дры́хнуть).
- Uch registr o'qi: har tushunchada yuqori neytral past varianti bor (лик — лицо́ — ро́жа; вкуша́ть — есть — жрать). Neytral — hamma joyga xavfsiz; yuqori — she'r/tantana; past — faqat samimiy/qo'pol nutq.
- Lug'at belgilari — sizning quroli: разг. (so'zlashuv), прост. (dag'al), книжн. (kitobiy), высок. (yuqori), неодобр./пренебр./презр. (salbiy), ласк. (erkalash). Yangi so'z uchraganda belgini ham o'qing.
- Asosiy qoida: so'zni tanlashda ikki savol bering — "qanday his beraman?" (ijobiy/salbiy/neytral) va "qaysi registr?" (yuqori/neytral/past). To'g'ri javob nutqingizni quruq to'g'ridan jonli va ta'sirliga ko'taradi.
Keyingi dars — B2 — 38-dars: Munozara va bahs (диску́ссия, спор) — fikrni asoslash, e'tiroz, kelishuv va rad etish. Bugun siz so'zga hissiy rang berishni o'rgandingiz. Keyingi darsda esa bu ko'nikma to'liq ishga tushadi: munozarada o'z fikringizni asoslash (я счита́ю, что...; во-пе́рвых...), suhbatdoshga e'tiroz bildirish (позво́льте не согласи́ться; напро́тив...), qisman kelishish (вы пра́вы, но...) va dalil bilan rad etish (э́то не так, потому́ что...) formulalarini o'rganasiz. Emotsional-ekspressiv leksika esa munozarada muhim quroling bo'ladi — chunki bahsda so'zni to'g'ri "rangda" tanlash muloqotni ham kuchaytirishi, ham buzishi mumkin. Уда́чи! (Omad!)
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!