WisarWisar
Rus tili kursi/B2 Yuqori Orta22 daqiqa

B2 — 24-dars: So'z yasash — sifat, fe'l va ravish yasash to'liq (образова́ние прилага́тельных, глаго́лов и наре́чий) — суффикс + приста́вка тизими

B2 — YUQORI-O'RTA · 24-dars


1. Dars nomi va maqsad

O'tgan darsda (23-dars) siz so'z yasashning eng katta bo'linmasini — ot yasash tizimini — oxirigacha ochdingiz: реши́ть реше́ние, молодо́й мо́лодость, учи́ть учи́тель. Suffiksni ko'rib ma'noni chiqarish ko'nikmasini egalladingiz. Bugun biz qolgan uch turkumnisifat, fe'l va ravish yasashni — to'liq tugatamiz. Shu ikki dars birga rus tilining butun so'z yasash tizimini beradi.

Nega bu muhim? Chunki bitta o'zak to'rttala turkumga ham o'tadi. Реши́- o'zagini oling:

text
реши́- ("hal qil-, qaror qil-")
   реше́ние       — yechim, qaror        (OT      — kecha o'rgandik)
   реши́тельный   — qat'iyatli           (SIFAT   — bugun)
   реши́ть/реша́ть — hal qilmoq           (FE'L    — bugun, aspekt)
   реши́тельно    — qat'iy, dadil        (RAVISH  — bugun)

Bitta o'zak — to'rt turkum, to'rt xil suffiks. Agar siz sifat yasovchi (-н-, -ск-, -лив-, -оват-), fe'l yasovchi (prefiks va -ова-/-ну-/-ыва-) va ravish yasovchi (-о, по-…-ски) qo'shimchalarni ma'nosi bilan o'zlashtirsangiz, notanish so'zni — u qanaqa turkum bo'lishidan qat'i nazar — qismlarga bo'lib lug'atsiz tushunasiz.

Dars oxirida siz quyidagilarni erkin qila olasiz:

  • sifat yasovchi suffikslarni ma'nosi bilan tanish: -н- (интере́сный), -ов-/-ев- (делово́й), -ск-/-еск- (городско́й, герои́ческий), -лив- (счастли́вый), -чив- (задумчивый), -оват- ("belgi ozligi": белова́тый), va без-…-н- (безрабо́тный), при-/за- (при́городный);
  • fe'l yasovchi naqshlarni ajratish: otdan/sifatdan (беле́ть, обе́дать), -ова-/-ирова- (реформи́ровать), -ну- ("bir martalik": кри́кнуть), -ыва-/-ива- ("takror": расска́зывать), hamda prefiks yangi ma'no beradi (подписа́ть/переписа́ть/записа́ть);
  • ravish yasovchi: sifatdan -о/-е (бы́стро), по-…-ому/-ски (по-ру́сски, по-но́вому), во-…-ых (во-пе́рвых);
  • notanish so'zni suffiksdan turkumini, o'zakdan mavzusini aniqlab, ma'nosini taxmin qilish.

Urg'u belgisi: ruscha so'zlarda urg'uli unlini ´ bilan ko'rsatamiz — интере́сный, городско́й, беле́ть, по-ру́сски. Sifat/fe'l/ravish yasashda ham urg'u ko'chishi bor (го́род городско́й), shuning uchun har so'zni urg'usi bilan yodlang.


2. Avvalgi darajadan takror (ot yasash — 23-dars asos)

Chuqur qismga o'tishdan oldin kechagi poydevorni tiklaymiz. 23-darsda siz ot yasashni ko'rdingiz — ot uch manbadan yasaladi:

text
FE'LDAN  mavhum harakat/jarayon:
   реши́ть  реше́ние      (-ение)
   знать  зна́ние         (-ание)
   разви́ть  разви́тие    (-тие)

SIFATDAN  mavhum belgi:
   молодо́й  мо́лодость   (-ость)
   до́брый  доброта́      (-ота)
   бога́тый  бога́тство   (-ство)

OTDAN  shaxs oti:
   рабо́та  рабо́тник     (-ник)
   учи́ть  учи́тель       (-тель)

Asosiy printsip bir edi: suffiks — turkumni belgilaydi, o'zak — mavzuni. Bugun aynan shu printsipni teskari yo'nalishda ham ko'ramiz: otdan sifat (интере́с интере́сный), sifatdan fe'l (бе́лый беле́ть), sifatdan ravish (бы́стрый бы́стро). So'z turkumlari bir-biriga aylanadi — so'z yasash aynan shu "aylanish"ni boshqaradi.

Muhim bog'lanish: kecha siz suffiksni ko'rib ot ekanini bilardingiz. Bugun boshqa suffikslar sizga so'z sifatmi (-ый/-ий bilan tugaydi, "qanday?"), fe'lmi (-ть bilan tugaydi, "nima qilmoq?"), yoki ravishmi ( bilan tugaydi, "qanday?") ekanini aytadi. Turkum-belgisini tanish — birinchi qadam.

O'zbek tilida ham xuddi shu mantiq bor, har rus suffiksiga o'zbekcha "egizak" topamiz:

text
qiziq  qiziq + arli  (sifat)   = -н-ый   (интере́сный)
oq     oq + armoq     (fe'l)    = -еть    (беле́ть)
tez    tez + (ravish)  (ravish) = -о      (бы́стро)

Tez mashq: интере́сный, беле́ть, бы́стро — har birida turkumni ayting (sifatmi, fe'lmi, ravishmi) va uni tugallanmasidan qanday bildingiz. (Javob: интере́с*ный — sifat, -ый; беле́ть — fe'l, -ть; бы́стро — ravish, -о.)*


3. Asosiy tushuntirish

Uch turkumni ketma-ket ochamiz: avval sifat (eng ko'p suffiks), keyin fe'l (prefiks + suffiks), oxirida ravish (eng oson).

3.1. SIFAT yasash — belgi bildiruvchi (како́й?)

Sifat deyarli har doim otdan yoki fe'ldan yasaladi va -ый/-ий/-ой tugallanmasiga ega bo'ladi. Har suffiksning o'z ma'no "rangi" bor.

A) -н- + -ый — eng keng, "...li, ...ga oid" (o'zbecha -li). Otdan umumiy belgi yasaydi:

text
интере́с (qiziqish)  интере́сный   — qiziqarli
вкус (ta'm)          вку́сный      — mazali
у́жас (dahshat)      ужа́сный      — dahshatli
зима́ (qish)          зи́мний       — qishki
ле́то (yoz)           ле́тний       — yozgi

B) -ов- / -ев- + -ый/-ой — "...ga tegishli, ...dan" (material, kasb). Otdan:

text
де́ло (ish)          делово́й      — ishbilarmon, ishga oid
берёза (qayin)      берёзовый    — qayin(dan)
дуб (eman)           дубо́вый      — eman(dan)
вишня (olcha)        вишнёвый     — olchali, olcha rangli

C) -ск- / -еск- + -ий — "...ga xos, ...cha" (millat, joy, guruh). -еск- ko'pincha -ия/-изм dan:

text
го́род (shahar)      городско́й    — shahar-, shaharga oid
де́ти (bolalar)      де́тский      — bolalarga oid
Москва́              моско́вский   — moskvalik, Moskva-
геро́й (qahramon)    герои́ческий  — qahramonona
исто́рия             истори́ческий — tarixiy

D) -лив- + -ый — "...ga moyil, xislat egasi" (barqaror xususiyat). Otdan/mavhum otdan:

text
сча́стье (baxt)      счастли́вый   — baxtli
терпе́ние (sabr)     терпели́вый   — sabrli, chidamli
дождь (yomg'ir)      дождли́вый    — yomg'irli (ob-havo)
тала́нт (iste'dod)   тала́нтливый  — iste'dodli

E) -чив- + -ый — "...ga moyillik" (ichki xarakter, harakat asosida). Ko'pincha fe'l o'zagidan:

text
заду́маться (o'ylanmoq)  заду́мчивый   — o'ychan, mulohazali
дове́рить (ishonmoq)      дове́рчивый   — ishonuvchan
находи́ть (topmoq)        нахо́дчивый   — topqir, hozirjavob
усто́йчивый               усто́йчивый   — barqaror, chidamli

F) -оват- / -еват- + -ый — "belgi OZLIGI" (ozgina, sal). Bu — B2 nozikligi: belgi to'liq emas, bir oz:

text
бе́лый (oq)          белова́тый     — oqish, oqqa moyil
сла́дкий (shirin)    сладкова́тый   — shirinroq, ozgina shirin
кра́сный (qizil)     краснова́тый   — qizg'ish
ста́рый (keksa)      старова́тый    — sal keksaroq

Muhim ma'no farqi: -оват- "belgining kuchsiz darajasi"ni bildiradi. си́ний — ko'k, синева́тыйko'kimtir (to'liq ko'k emas). O'zbekchada bu -imtir, -ish, -roq bilan beriladi: oqish, ko'kimtir, achchiqroq. Belgini "yumshatadi".

G) при- / за- + o'zak + -н-ый — prefiksli sifat (joy, o'rin ma'nosi):

text
го́род  при́городный   — shahar atrofidagi, shahar yaqinidagi
грани́ца  загра́ничный — chet eldagi, xorijiy   (за + границ + н)
мо́ре  примо́рский      — dengiz bo'yidagi
лес  лесно́й           — o'rmon-, o'rmonga oid

H) без- / бес- + o'zak + -н-ый — "...siz" (yo'qlik). Prefiks + suffiks birga:

text
рабо́та  безрабо́тный   — ishsiz
дом  бездо́мный         — uysiz
опа́сность  безопа́сный — xavfsiz
коне́ц  бесконе́чный    — cheksiz   (без  бес- jarangsizdan oldin)

3.2. FE'L yasash — harakat bildiruvchi (что де́лать?)

Fe'l otdan, sifatdan yoki boshqa fe'ldan (prefiks bilan) yasaladi. Bu qism ikki qatlamdan iborat: (1) suffiks yangi fe'l yasaydi, (2) prefiks mavjud fe'lga yangi ma'no beradi.

A) Otdan/sifatdan fe'l — -а-/-и-/-е- bilan (harakat yoki holat).

Otdan (harakat, faoliyat):

text
обе́д (tushlik)      обе́дать      — tushlik qilmoq
рабо́та (ish)        рабо́тать     — ishlamoq
за́втрак (nonushta)  за́втракать   — nonushta qilmoq

Sifatdan -е-ть (belgiga aylanish, "...armoq") va -и-ть ("...qilmoq", boshqaga ta'sir):

text
бе́лый (oq)    беле́ть   — oqarmoq (o'zi oq bo'lmoq)
бе́лый (oq)    бели́ть   — oqlamoq (boshqani oq qilmoq)
кра́сный       красне́ть — qizarmoq
тёмный         темне́ть  — qorong'ilashmoq

Nozik juftlik — -еть -ить: беле́тьo'zi oqarmoq (ranki o'zgaradi), бели́тьboshqani oqlamoq (devorni). -еть = holatga o'tish (o'timsiz), -ить = ta'sir qilish (o'timli). O'zbekchada: oqar-moq oqla-moq.

B) -ова-/-ева- va -ирова- — xalqaro/kitobiy fe'l (o'zbecha -lash, -qilmoq). Ko'pincha xalqaro o'zakdan:

text
рефо́рма  реформи́ровать  — islohot qilmoq
о́рганизм  организова́ть  — tashkil qilmoq
план  плани́ровать        — rejalashtirmoq
кома́нда  командова́ть     — qo'mondonlik qilmoq

C) -ну- — BIR MARTALIK harakat (o'zbecha bir marta ...moq). Davomli harakatdan bir zumlik yasaydi:

text
крича́ть (baqirmoq)   кри́кнуть    — bir marta baqirmoq
пры́гать (sakramoq)   пры́гнуть    — bir marta sakramoq
стуча́ть (taqillat)   сту́кнуть    — bir marta taqillatmoq
маха́ть (silkitmoq)   махну́ть     — bir marta silkitmoq

D) -ыва-/-ива- — TAKRORIY/davomli harakat (o'zbecha ...ib turmoq). Ko'pincha prefiksli tugallangan fe'lni takroriyga aylantiradi (nomukammal aspekt):

text
рассказа́ть  расска́зывать  — hikoya qilib turmoq
записа́ть  запи́сывать      — yozib olib turmoq
рассмотре́ть  рассма́тривать — ko'rib chiqmoq (davomli)
показа́ть  пока́зывать       — ko'rsatib turmoq

E) Prefiks YANGI MA'NO beradi — bitta o'zak, o'nlab fe'l. Bu — fe'l lug'atini ko'paytirishning eng kuchli kaliti. -писа́ть ("yoz-") o'zagini oling:

text
писа́ть       — yozmoq                   (asos)
написа́ть     — yozib bo'lmoq            (на- = natija/tugallik)
подписа́ть    — imzolamoq                (под- = "ost", imzo qo'ymoq)
переписа́ть   — qayta yozmoq / ko'chirmoq (пере- = qayta)
записа́ть     — yozib olmoq              (за- = qayd qilmoq)
описа́ть      — tasvirlamoq              (о- = atrofini yozmoq)
вы́писать     — ko'chirib yozmoq         (вы- = tashqariga chiqarib)
приписа́ть    — qo'shib yozmoq           (при- = qo'shimcha)

Bitta -писа́ть — sakkizta fe'l, har biri boshqa ma'no. Prefiksni tanidingizmi — ma'noni chiqarasiz.

Prefiks ma'nolari (fe'lda): на- — natijaga yetkazish; пере- — qayta yoki orqali; за- — boshlash yoki qayd qilish; под- — ostidan, ozgina; вы- — tashqariga; при- — qo'shimcha/yaqinlashish; раз-/рас- — yoyish, ajratish; о-/об- — atrofini qamrash.

3.3. RAVISH yasash — harakat tarzi (как? каки́м о́бразом?)

Bu — eng oson qatlam. Ravish deyarli har doim sifatdan yasaladi.

A) -о / -е — sifat tugallanmasini almashtiring (eng ko'p). Sifatning -ый/-ий o'rniga :

text
бы́стрый (tez)       бы́стро     — tez
краси́вый (chiroyli)  краси́во   — chiroyli (tarzda)
пра́вильный (to'g'ri)  пра́вильно — to'g'ri
хоро́ший (yaxshi)     хорошо́    — yaxshi
и́скренний (samimiy)  и́скренне  — samimiy (yumshoq o'zakdan -е)

B) по-…-ому / -ему — "...cha, ...ga o'xshab" (usul). по- prefiks + sifat -ому:

text
но́вый  по-но́вому      — yangicha
ста́рый  по-ста́рому    — eskicha, avvalgidek
мой  по-мо́ему         — mening fikrimcha
друго́й  по-друго́му    — boshqacha

C) по-…-ски / -цки — "...cha" (til, millat, uslub). по- + -ски:

text
ру́сский  по-ру́сски    — ruscha (tilda)
англи́йский  по-англи́йски — inglizcha
дру́жеский  по-дру́жески — do'stona
челове́ческий  по-челове́чески — insonga o'xshab

D) во-/в- … -ых/-их — TARTIB ravishi (sanashda). Son + -ых:

text
пе́рвый  во-пе́рвых     — birinchidan
второ́й  во-вторы́х     — ikkinchidan
тре́тий  в-тре́тьих     — uchinchidan

Defis qoidasi: по-…-ому/-ски va во-…-ых shakllari defis bilan yoziladi: по-ру́сски, по-но́вому, во-пе́рвых. Oddiy ravishi esa defissiz: бы́стро, хорошо́. Buni yodda tuting — imloviy xato shu yerda ko'p bo'ladi.

3.4. Suffiks ma'no jadvali (yig'ma xarita)

Bu jadval — darsning ish quroli. Notanish so'zni ko'rganda suffiksni shu yerdan toping:

Suffiks/prefiks Turkum Ma'no O'zbecha egizagi Namuna
-н-ый sifat ...li, ...ga oid -li интере́сный — qiziqarli
-ов-/-ев-ый sifat ...dan, ...ga tegishli -li, -dan дубо́вый — emandan
-ск-/-еск-ий sifat ...ga xos, ...cha -cha, -iy городско́й — shahar-
-лив-ый sifat ...ga moyil xislat -li счастли́вый — baxtli
-чив-ый sifat ...ga moyillik -uvchan дове́рчивый — ishonuvchan
-оват-ый sifat belgi OZLIGI -imtir, -ish белова́тый — oqish
без-/бес-…-н-ый sifat ...siz -siz безрабо́тный — ishsiz
при-/за-…-н-ый sifat joy/o'rin (yaqin) при́городный — shahar atrofi
-е-ть fe'l belgiga aylanish -armoq беле́ть — oqarmoq
-и-ть fe'l ta'sir qilish -lamoq бели́ть — oqlamoq
-ова-/-ирова-ть fe'l (xalqaro) qilmoq -lash реформи́ровать
-ну-ть fe'l bir martalik bir marta кри́кнуть — baqirib yubormoq
-ыва-/-ива-ть fe'l takroriy/davomli -ib turmoq запи́сывать
-о / -е ravish qay tarzda (ravish) бы́стро — tez
по-…-ому ravish ...cha (usul) -cha **по-**но́вому — yangicha
по-…-ски ravish ...cha (til) -cha **по-**ру́сски — ruscha
во-…-ых ravish tartib -inchidan **во-**пе́рвых — birinchidan

4. Ko'p misollar

SIFAT yasash amalda:

Ruscha O'zbekcha Suffiks
Э́то о́чень интере́сный вопро́с. Bu juda qiziqarli savol. -н-
У нас была́ делова́я встре́ча. Bizda ishbilarmonlik uchrashuvi bo'ldi. -ов-
Городско́й тра́нспорт удо́бен. Shahar transporti qulay. -ск-
Он о́чень терпели́вый челове́к. U juda sabrli inson. -лив-
Она́ дове́рчивая и до́брая. U ishonuvchan va mehribon. -чив-
Не́бо ста́ло синева́тым. Osmon ko'kimtir tusga kirdi. -оват-
Мы живём в при́городном райо́не. Biz shahar atrofidagi tumanda yashaymiz. при-…-н-

FE'L yasash amalda:

Ruscha O'zbekcha Naqsh
Ли́стья на́чали красне́ть. Barglar qizara boshladi. -е-ть (holat)
Ра́бочие бе́лят потоло́к. Ishchilar shiftni oqlamoqda. -и-ть (ta'sir)
Пра́вительство рефо́рмирует эконо́мику. Hukumat iqtisodiyotni isloh qilmoqda. -ирова-
Он ре́зко кри́кнул. U keskin baqirib yubordi. -ну- (bir martalik)
Ба́бушка расска́зывает ска́зки. Buvim ertak aytib beradi. -ыва- (takroriy)
Пожа́луйста, подпиши́те догово́р. Iltimos, shartnomani imzolang. под- (prefiks)

RAVISH yasash amalda:

Ruscha O'zbekcha Naqsh
Он реши́л зада́чу пра́вильно. U masalani to'g'ri yechdi.
Дава́й сде́лаем э́то по-но́вому. Keling, buni yangicha qilaylik. по-…-ому
Она́ прекра́сно говори́т по-ру́сски. U rus tilida ajoyib gapiradi. по-…-ски
Во-пе́рвых, э́то до́рого; во-вторы́х, до́лго. Birinchidan, qimmat; ikkinchidan, uzoq. во-…-ых

E'tibor bering: har gapdagi ajratilgan so'z yasama. Endi ularni "yodlangan bloklar" emas, suffiks + o'zak konstruksiyasi sifatida ko'ryapsiz: городско́й (город + belgi), беле́ть (бел + holat), по-ру́сски (usul). Turkum-belgisini (sifat/fe'l/ravish) tanidingizmi — ma'no yarmi ochilgan.


5. Talaffuz bo'limi

  • интере́сный /in-ti-RÉS-nyy/ — urg'u -ре́с- da; boshdagi urg'usiz "е" "i": "intirésnyy". Oxiri "-ный" = "nyy".
  • городско́й /ga-rat-SKÓY/ — urg'u oxirda (-ско́й); го́род da urg'u boshda edi — suffiks uni oxirga tortdi. Urg'usiz "о" "a": "garatskóy".
  • счастли́вый /shchas-LÍ-vyy/ — urg'u -ли́- da; "сч" = "shch", "т" tushib qoladi: "shchaslívyy". Eng qiyin talaffuzlardan.
  • белова́тый /bi-la-VÁ-tyy/ — urg'u -ва́- da (suffiksda); ikkala urg'usiz "е/о" "i/a": "bilavátyy". -оват- har doim urg'uni o'ziga oladi.
  • беле́ть /bi-LÉT'/ — urg'u -ле́- da; oxiri yumshoq "-т'": "bilét'". бели́ть da esa urg'u ham -ли́- da, lekin ma'no boshqa (oqlamoq).
  • реформи́ровать /ri-far-MÍ-ra-vat'/ — urg'u -ми́- da; uzun so'z, bo'g'inlab: ri-far-mí-ra-vat'. -ирова- har doim urg'uni -и́- ga qo'yadi.
  • по-ру́сски /pa-RÚS-ki/ — urg'u -ру́с- da; по- urg'usiz "pa"; ikkilangan "сс" bir kuchli "s": "parússki". Defis eshitilmaydi — bir so'zdek aytiladi.

Ikki oltin talaffuz qoidasi bugun: (1) Suffiks urg'uni tortadi. -ова́т-, -ск-о́й, -и́рова-, -е́ть ko'pincha urg'uni o'ziga yoki oxirga oladi: белова́тый, городско́й, реформи́ровать, беле́ть. So'zni suffiksi va urg'usi bilan yodlang. (2) по-…-ски/-ому va во-…-ых defisli yoziladi, lekin bir so'zdek talaffuz qilinadi: "parússki", "vapérvyh" — defis pauza emas.


6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)

Ruscha Urg'u O'zbekcha Misol
интере́сный ин-те-ре́с-ный qiziqarli Интере́сный вопро́с. — Qiziqarli savol.
вку́сный вку́с-ный mazali Вку́сный обе́д. — Mazali tushlik.
делово́й де-ло-во́й ishbilarmon, ishga oid Делова́я встре́ча. — Ishbilarmonlik uchrashuvi.
городско́й го-род-ско́й shahar-, shaharga oid Городско́й тра́нспорт. — Shahar transporti.
де́тский де́т-ский bolalarga oid Де́тский сад. — Bolalar bog'chasi.
герои́ческий ге-ро-и́-чес-кий qahramonona Герои́ческий посту́пок. — Qahramonona ish.
счастли́вый сча-стли́-вый baxtli Счастли́вый день. — Baxtli kun.
терпели́вый тер-пе-ли́-вый sabrli Терпели́вый учи́тель. — Sabrli o'qituvchi.
дове́рчивый до-ве́р-чи-вый ishonuvchan Дове́рчивый ребёнок. — Ishonuvchan bola.
заду́мчивый за-ду́м-чи-вый o'ychan Заду́мчивый взгляд. — O'ychan nigoh.
белова́тый бе-ло-ва́-тый oqish, oqqa moyil Белова́тый цвет. — Oqish rang.
сладкова́тый слад-ко-ва́-тый shirinroq, sal shirin Сладкова́тый вкус. — Shirinroq ta'm.
безрабо́тный без-ра-бо́т-ный ishsiz Он безрабо́тный. — U ishsiz.
при́городный при́-го-род-ный shahar atrofidagi При́городный по́езд. — Shahar atrofi poyezdi.
беле́ть бе-ле́ть oqarmoq Снег беле́ет. — Qor oqarib turadi.
бели́ть бе-ли́ть oqlamoq Бели́ть сте́ну. — Devorni oqlamoq.
краснеть крас-не́ть qizarmoq Ли́стья красне́ют. — Barglar qizaradi.
реформи́ровать ре-фор-ми́-ро-вать isloh qilmoq Реформи́ровать систе́му. — Tizimni isloh qilmoq.
плани́ровать пла-ни́-ро-вать rejalashtirmoq Плани́ровать день. — Kunni rejalashtirmoq.
кри́кнуть кри́к-нуть bir marta baqirmoq Он кри́кнул гро́мко. — U baland baqirdi.
пры́гнуть пры́г-нуть bir marta sakramoq Пры́гнуть в во́ду. — Suvga sakramoq.
расска́зывать рас-ска́-зы-вать hikoya qilib turmoq Расска́зывать ска́зку. — Ertak aytib bermoq.
подписа́ть под-пи-са́ть imzolamoq Подписа́ть догово́р. — Shartnomani imzolamoq.
бы́стро бы́с-тро tez Он идёт бы́стро. — U tez yuradi.
по-но́вому по-но́-во-му yangicha Сде́лать по-но́вому. — Yangicha qilmoq.
по-ру́сски по-ру́с-ски ruscha Говори́ть по-ру́сски. — Ruscha gapirmoq.
во-пе́рвых во-пе́р-вых birinchidan Во-пе́рвых, э́то ва́жно. — Birinchidan, bu muhim.

Yodlash qoidasi: yangi so'zni oilasi va turkumi bilan yodlang. городско́й ni "го́род (ot) городско́й (sifat, -ск-) по-городско́му (ravish)" zanjirida oling. Anki kartochkasi orqasiga: (1) o'zak, (2) turkum va suffiks ma'nosi, (3) bitta "qarindosh" so'z. Bir so'z o'rniga butun oilani egallaysiz.


7. Dialog

text
— Ди́ма, как продвига́ется твой прое́кт?          — Dima, loyihang qanday ketyapti?
— Ме́дленно, но пра́вильно. Реши́л де́лать          — Sekin, lekin to'g'ri. Hammasini
  всё по-но́вому.                                   yangicha qilishga qaror qildim.
— По-но́вому? Расскажи́ подро́бнее.                — Yangicha? Batafsilroq gapirib ber.
— Во-пе́рвых, я перепи́сываю ста́рый код.          — Birinchidan, eski kodni qayta yozyapman.
  Во-вторы́х, плани́рую всё зара́нее.               Ikkinchidan, hammasini oldindan rejalashtiryapman.
— Разу́мно. А кома́нда терпели́вая?                — Oqilona. Jamoa sabrlimi?
— О́чень. Хотя́ оди́н колле́га сли́шком             — Juda. Faqat bitta hamkasb haddan tashqari
  дове́рчивый — ве́рит любы́м сро́кам.              ishonuvchan — har qanday muddatga ishonadi.
— Ха-ха! А результа́т уже́ есть?                   — Ha-ha! Natija bormi?
— Есть. Интерфе́йс стал бо́лее удо́бным,           — Bor. Interfeys qulayroq bo'ldi,
  хотя́ цвет пока́ синева́тый — испра́влю.           garchi rang hozircha ko'kimtir — tuzataman.
— Гла́вное — не крича́ть на себя́, а рабо́тать      — Asosiysi — o'zingga baqirmaslik, balki
  споко́йно.                                        xotirjam ishlash.
— То́чно. Кста́ти, подпиши́ мой отчёт, пожа́луйста. — Aynan. Aytgancha, hisobotimni imzolab qo'y.
— С удово́льствием. Ты порабо́тал герои́чески!     — Mamnuniyat bilan. Sen qahramonona ishlading!

E'tibor bering: dialogda bugungi butun tizim bor — ста́рый, дове́рчивый, терпели́вый, удо́бный, синева́тый, герои́чески (sifat/ravish yasalgan); перепи́сываю, плани́рую, подпиши́, порабо́тал, крича́ть (prefiksli va suffiksli fe'l); по-но́вому, во-пе́рвых, во-вторы́х, споко́йно, пра́вильно (ravish). Suhbat davomida siz ularni "yasama" sifatida taniysiz.


8. Tipik xatolar + mini-mashq

  • -еть va -ить fe'llarini chalkashtirish: Я беле́ю сте́ну ("men devorni oqaraman"). Я белю́ сте́ну (oqlayman) / Снег беле́ет (qor oqaradi). Sabab: -еть = o'zi holatga o'tadi (o'timsiz: qor oqaradi), -ить = boshqaga ta'sir (o'timli: devorni oqlayman). Obyekt bormi — -ить, yo'qmi — -еть.

  • -оват- ma'nosini to'liq belgi deb tushunish: синева́тый = "ko'k"? синева́тыйko'kimtir (to'liq ko'k emas, ozgina). Sabab: -оват- belgi ozligini bildiradi. To'liq belgi — си́ний (ko'k), yumshatilgani — синева́тый (ko'kimtir). O'zbecha -imtir/-ish.

  • по-…-ски / по-…-ому ni defissiz yozish: порусски, поновому. по-ру́сски, по-но́вому. Sabab: по- prefiksi -ому/-ему/-ски bilan tugagan ravishda defis bilan yoziladi. Oddiy ravishi esa defissiz: бы́стро. Ikkovini aralashtirmang.

  • Prefiksni e'tiborsiz qoldirib fe'l ma'nosini adashtirish: подписа́ть = "yozib bo'lmoq"? подписа́тьimzolamoq (под- = "ost"), написа́ть — yozib bo'lmoq, записа́ть — yozib olmoq. Sabab: prefiks fe'l ma'nosini tubdan o'zgartiradi. O'zakni emas, avval prefiksni tanib, ma'nosini aniqlang.

  • Sifatni ravish o'rnida ishlatish: Он говори́т ру́сский хоро́ший. Он говори́т по-ру́сски хорошо́. Sabab: "qanday gapiradi?" — ravish (хорошо́, по-ру́сски), sifat emas. Sifat otga (ру́сский язы́к), ravish fe'lga (говори́т хорошо́) bog'lanadi.

  • -ну- va -ыва- aspektini chalkashtirish: Он кри́кивал (noto'g'ri) bir martalik uchun. Он кри́кнул (bir marta) / Он покри́кивал (vaqti-vaqti bilan). Sabab: -ну-bir martalik tugallangan harakat, -ыва-/-ива-takroriy/davomli. Ma'noga qarab tanlang.

Mini-mashq (og'zaki): har o'zakdan uchta so'z yasang — sifat, fe'l, ravish:

бел- (oq)      sifat: ? / fe'l: ? / ravish: ?
быстр- (tez)   sifat: ? / fe'l: ? / ravish: ?
нов- (yangi)   sifat: ? / fe'l: ? / ravish: ?

(Javoblar 11-bo'limda.)


9. Mashqlar

Mashq 1. Otdan sifat yasang (-н-, -ск-, -ов-, -лив-):

интере́с  ________       (qiziqarli)
го́род  ________         (shahar-)
де́ло  ________          (ishbilarmon)
сча́стье  ________       (baxtli)
дождь  ________         (yomg'irli)

Mashq 2. -оват- bilan "belgi ozligi" sifatini yasang va ma'nosini yozing:

бе́лый  ________         (________)
сла́дкий  ________       (________)
кра́сный  ________       (________)
ста́рый  ________        (________)

Mashq 3. Sifat/otdan fe'l yasang (-еть / -ить / -ирова- / -ну-):

бе́лый  ________ (oqarmoq) / ________ (oqlamoq)
рефо́рма  ________       (isloh qilmoq)
крича́ть  ________       (bir marta baqirmoq)
обе́д  ________          (tushlik qilmoq)

Mashq 4. -писа́ть o'zagiga prefiks qo'shib, berilgan ma'noli fe'lni yasang:

imzolamoq        ________
qayta yozmoq     ________
yozib olmoq      ________
yozib bo'lmoq     ________
tasvirlamoq      ________

Mashq 5. Ravish yasang (-о / по-…-ому / по-…-ски / во-…-ых):

бы́стрый  ________       (tez)
но́вый  ________         (yangicha)
ру́сский  ________       (ruscha)
пе́рвый  ________        (birinchidan)
пра́вильный  ________    (to'g'ri)

Mashq 6. So'zni qismlarga ajrating va turkumini + ma'nosini ayting:

городско́й  ______ / ______      turkum: ______  ma'no: ________
белова́тый  ______ / ______      turkum: ______  ma'no: ________
подписа́ть  ______ / ______      turkum: ______  ma'no: ________
по-ру́сски  ______ / ______      turkum: ______  ma'no: ________

Mashq 7. Xatoni toping va to'g'rilang:

Я беле́ю потоло́к ка́ждый год.
Он говори́т ру́сский хоро́ший.
Дава́й сде́лаем э́то поновому.
Не́бо ста́ло си́ним. (aslida ozgina ko'k — ko'kimtir demoqchi)
Он подписа́л расска́з о свое́й жи́зни. (tasvirlamoq demoqchi)

Mashq 8. O'zbekcha qo'shimchani rus qo'shimchasiga moslang va so'z yasang:

qiziq + arli    интере́с + ___  = ________
oq + armoq      бел + ___       = ________
tez + (ravish)  быстр + ___     = ________
shahar + ga oid  город + ___    = ________
oq + imtir      бел + ___       = ________

10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)

  1. Turkum suffiks drill: Wisar AIdan sizga 8 ta notanish rus so'zini bersin — 3 tasi sifat (-н-, -ск-, -лив-, -оват-), 3 tasi fe'l (prefiksli yoki -ирова-/-ну-), 2 tasi ravish (-о, по-…-ски). Ularni lug'atga qaramay qismlarga bo'ling, avval turkumini (tugallanmadan), keyin ma'nosini taxmin qiling. AI to'g'ri javobni aytsin — nechtasini topganingizni sanang.

  2. Bir o'zak — to'rt turkum: AIdan 5 ta o'zak bersin (бел-, реши-, город-, нов-, быстр-). Har o'zakdan to'rttala turkum so'zini yasang: ot, sifat, fe'l, ravish. Masalan бел- белизна́ (ot), бе́лый (sifat), беле́ть (fe'l), бело́ (ravish). AI har birini tekshirsin.

  3. Prefiks ma'nosi mashqi: AI sizga bitta o'zak fe'l bersin (писа́ть, чита́ть, де́лать, ходи́ть), siz unga beshta har xil prefiks qo'shib (на-, пере-, за-, под-, вы-) besh xil fe'l yasang va har birining ma'nosini ayting. AI qaysi prefiks qanday ma'no berganini jadval qilib bersin.

  4. -оват- yumshatish mashqi: AIdan 6 ta rang yoki ta'm sifatini bersin (бе́лый, кра́сный, сла́дкий, го́рький, си́ний, ки́слый). Siz ularni -оват- bilan "yumshatilgan" shaklga o'giring (белова́тый, краснова́тый...) va o'zbekcha -imtir/-ish/-roq tarjimasini yozing. AI ma'no farqini izohlab bersin.


11. Javoblar kaliti

Mini-mashq (8-bo'lim): бел- sifat: бе́лый; fe'l: беле́ть/бели́ть; ravish: бело́. быстр- sifat: бы́стрый; fe'l: (у)скоря́ть yoki бы́стро harakat; ravish: бы́стро. нов- sifat: но́вый; fe'l: обновля́ть; ravish: по-но́вому.

Mashq 1: интере́сный; городско́й; делово́й; счастли́вый; дождли́вый.

Mashq 2: белова́тый (oqish); сладкова́тый (shirinroq, sal shirin); краснова́тый (qizg'ish); старова́тый (sal keksaroq). (Hammasi belgi ozligini bildiradi.)

Mashq 3: беле́ть (oqarmoq) / бели́ть (oqlamoq); реформи́ровать; кри́кнуть; обе́дать.

Mashq 4: подписа́ть; переписа́ть; записа́ть; написа́ть; описа́ть.

Mashq 5: бы́стро; по-но́вому; по-ру́сски; во-пе́рвых; пра́вильно.

Mashq 6: город / -ско́й — turkum: sifat — "shahar-, shaharga oid"; бел / -ова́т- — turkum: sifat — "oqish" (belgi ozligi); под / -писа́ть — turkum: fe'l — "imzolamoq" (под- = ost); по- / ру́сски — turkum: ravish — "ruscha" (til usuli).

Mashq 7: Я белю́ потоло́к ка́ждый год (o'timli — бели́ть, obyekt bor); Он говори́т по-ру́сски хорошо́ (ravish kerak); Дава́й сде́лаем э́то по-но́вому (defis bilan); Не́бо ста́ло синева́тым (-оват- = ko'kimtir, ozgina); Он описа́л расска́з о свое́й жи́зни (о- = tasvirlamoq, под- emas).

Mashq 8: интере́с + ный = интере́сный; бел + е́ть = беле́ть; быстр + о = бы́стро; город + ско́й = городско́й; бел + ова́тый = белова́тый.


12. Xulosa va keyingi dars

  • Sifat/fe'l/ravish yasash — 23-darsdagi ot yasash bilan birga rus tilining butun so'z yasash tizimini tashkil qiladi. Bitta o'zak to'rttala turkumga o'tadi: реши́- реше́ние (ot), реши́тельный (sifat), реша́ть (fe'l), реши́тельно (ravish).
  • SIFAT yasovchi: -н- (интере́сный), -ов-/-ев- (делово́й), -ск-/-еск- (городско́й, герои́ческий), -лив- (счастли́вый), -чив- (дове́рчивый), -оват- (belgi ozligi: белова́тый), без-/при-/за-…-н- (безрабо́тный, при́городный).
  • FE'L yasovchi: otdan/sifatdan -е-ть (holat: беле́ть) -и-ть (ta'sir: бели́ть), -ова-/-ирова- (реформи́ровать), -ну- (bir martalik: кри́кнуть), -ыва-/-ива- (takroriy: расска́зывать), va prefiks yangi ma'no (подписа́ть / переписа́ть / записа́ть).
  • RAVISH yasovchi: -о/-е (бы́стро), по-…-ому (по-но́вому), по-…-ски (по-ру́сски), во-…-ых (во-пе́рвых). Defisga e'tibor bering.
  • Asosiy ko'nikma: avval tugallanmadan turkumni (-ый sifat, -ть fe'l, ravish), keyin suffiksdan ma'no rangini, oxirida o'zakdan mavzuni oching. Uch qadam — lug'atsiz tushunish.
  • Urg'u: -оват-, -ирова-, -ско́й, -е́ть urg'uni o'ziga yoki oxirga tortadi (белова́тый, городско́й, беле́ть); по-…-ски/-ому defisli. Har so'zni suffiksi va urg'usi bilan yodlang.

Keyingi dars — B2 — 25-dars: So'z yasash — murakkab (qo'shma) so'zlar (сложные слова́) — o'zak qo'shilishi, -о-/-е- ulovchi unli. Bugun siz bitta o'zakka qo'shimcha qo'shib so'z yasashni tugatdingiz — suffiks va prefiks yordamida. Keyingi darsda esa ikki o'zakni birlashtirib so'z yasashni ochamiz: пар + ход = парохо́д (paroxod), сам + лёт = самолёт (samolyot), бел + снежный = белосне́жный (oppoq qorday). Bu yerda -о-/-е- ulovchi unli (соедини́тельная гла́сная) va o'zaklar qanday qo'shilishini o'rganasiz. Bugungi бе́лый, го́род, писа́ть kabi o'zaklar u yerda boshqa o'zak bilan birlashib yangi ma'no beradi: белосне́жный, градострои́тельство, письмоно́сец. Bir qo'shimcha — bir o'zak; ikki o'zak — bir murakkab so'z. So'z yasashning oxirgi va eng "ijodiy" bo'linmasi sizni kutmoqda. Уда́чи! (Omad!)

Izohlar (0)

Izoh yozish uchun kiring.

  • Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!
B2 — 24-dars: So'z yasash — sifat, fe'l va ravish yasash to'liq (образова́ние прилага́тельных, глаго́лов и наре́чий) — суффикс + приста́вка тизими — Wisar