B2 — 24-dars: So'z yasash — sifat, fe'l va ravish yasash to'liq (образова́ние прилага́тельных, глаго́лов и наре́чий) — суффикс + приста́вка тизими
B2 — YUQORI-O'RTA · 24-dars
1. Dars nomi va maqsad
O'tgan darsda (23-dars) siz so'z yasashning eng katta bo'linmasini — ot yasash tizimini — oxirigacha ochdingiz: реши́ть реше́ние, молодо́й мо́лодость, учи́ть учи́тель. Suffiksni ko'rib ma'noni chiqarish ko'nikmasini egalladingiz. Bugun biz qolgan uch turkumni — sifat, fe'l va ravish yasashni — to'liq tugatamiz. Shu ikki dars birga rus tilining butun so'z yasash tizimini beradi.
Nega bu muhim? Chunki bitta o'zak to'rttala turkumga ham o'tadi. Реши́- o'zagini oling:
реши́- ("hal qil-, qaror qil-")
реше́ние — yechim, qaror (OT — kecha o'rgandik)
реши́тельный — qat'iyatli (SIFAT — bugun)
реши́ть/реша́ть — hal qilmoq (FE'L — bugun, aspekt)
реши́тельно — qat'iy, dadil (RAVISH — bugun)Bitta o'zak — to'rt turkum, to'rt xil suffiks. Agar siz sifat yasovchi (-н-, -ск-, -лив-, -оват-), fe'l yasovchi (prefiks va -ова-/-ну-/-ыва-) va ravish yasovchi (-о, по-…-ски) qo'shimchalarni ma'nosi bilan o'zlashtirsangiz, notanish so'zni — u qanaqa turkum bo'lishidan qat'i nazar — qismlarga bo'lib lug'atsiz tushunasiz.
Dars oxirida siz quyidagilarni erkin qila olasiz:
- sifat yasovchi suffikslarni ma'nosi bilan tanish: -н- (интере́сный), -ов-/-ев- (делово́й), -ск-/-еск- (городско́й, герои́ческий), -лив- (счастли́вый), -чив- (задумчивый), -оват- ("belgi ozligi": белова́тый), va без-…-н- (безрабо́тный), при-/за- (при́городный);
- fe'l yasovchi naqshlarni ajratish: otdan/sifatdan (беле́ть, обе́дать), -ова-/-ирова- (реформи́ровать), -ну- ("bir martalik": кри́кнуть), -ыва-/-ива- ("takror": расска́зывать), hamda prefiks yangi ma'no beradi (подписа́ть/переписа́ть/записа́ть);
- ravish yasovchi: sifatdan -о/-е (бы́стро), по-…-ому/-ски (по-ру́сски, по-но́вому), во-…-ых (во-пе́рвых);
- notanish so'zni suffiksdan turkumini, o'zakdan mavzusini aniqlab, ma'nosini taxmin qilish.
Urg'u belgisi: ruscha so'zlarda urg'uli unlini ´ bilan ko'rsatamiz — интере́сный, городско́й, беле́ть, по-ру́сски. Sifat/fe'l/ravish yasashda ham urg'u ko'chishi bor (го́род городско́й), shuning uchun har so'zni urg'usi bilan yodlang.
2. Avvalgi darajadan takror (ot yasash — 23-dars asos)
Chuqur qismga o'tishdan oldin kechagi poydevorni tiklaymiz. 23-darsda siz ot yasashni ko'rdingiz — ot uch manbadan yasaladi:
FE'LDAN mavhum harakat/jarayon:
реши́ть реше́ние (-ение)
знать зна́ние (-ание)
разви́ть разви́тие (-тие)
SIFATDAN mavhum belgi:
молодо́й мо́лодость (-ость)
до́брый доброта́ (-ота)
бога́тый бога́тство (-ство)
OTDAN shaxs oti:
рабо́та рабо́тник (-ник)
учи́ть учи́тель (-тель)Asosiy printsip bir edi: suffiks — turkumni belgilaydi, o'zak — mavzuni. Bugun aynan shu printsipni teskari yo'nalishda ham ko'ramiz: otdan sifat (интере́с интере́сный), sifatdan fe'l (бе́лый беле́ть), sifatdan ravish (бы́стрый бы́стро). So'z turkumlari bir-biriga aylanadi — so'z yasash aynan shu "aylanish"ni boshqaradi.
Muhim bog'lanish: kecha siz suffiksni ko'rib ot ekanini bilardingiz. Bugun boshqa suffikslar sizga so'z sifatmi (-ый/-ий bilan tugaydi, "qanday?"), fe'lmi (-ть bilan tugaydi, "nima qilmoq?"), yoki ravishmi (-о bilan tugaydi, "qanday?") ekanini aytadi. Turkum-belgisini tanish — birinchi qadam.
O'zbek tilida ham xuddi shu mantiq bor, har rus suffiksiga o'zbekcha "egizak" topamiz:
qiziq qiziq + arli (sifat) = -н-ый (интере́сный)
oq oq + armoq (fe'l) = -еть (беле́ть)
tez tez + (ravish) (ravish) = -о (бы́стро)Tez mashq: интере́сный, беле́ть, бы́стро — har birida turkumni ayting (sifatmi, fe'lmi, ravishmi) va uni tugallanmasidan qanday bildingiz. (Javob: интере́с*ный — sifat, -ый; беле́ть — fe'l, -ть; бы́стро — ravish, -о.)*
3. Asosiy tushuntirish
Uch turkumni ketma-ket ochamiz: avval sifat (eng ko'p suffiks), keyin fe'l (prefiks + suffiks), oxirida ravish (eng oson).
3.1. SIFAT yasash — belgi bildiruvchi (како́й?)
Sifat deyarli har doim otdan yoki fe'ldan yasaladi va -ый/-ий/-ой tugallanmasiga ega bo'ladi. Har suffiksning o'z ma'no "rangi" bor.
A) -н- + -ый — eng keng, "...li, ...ga oid" (o'zbecha -li). Otdan umumiy belgi yasaydi:
интере́с (qiziqish) интере́сный — qiziqarli
вкус (ta'm) вку́сный — mazali
у́жас (dahshat) ужа́сный — dahshatli
зима́ (qish) зи́мний — qishki
ле́то (yoz) ле́тний — yozgiB) -ов- / -ев- + -ый/-ой — "...ga tegishli, ...dan" (material, kasb). Otdan:
де́ло (ish) делово́й — ishbilarmon, ishga oid
берёза (qayin) берёзовый — qayin(dan)
дуб (eman) дубо́вый — eman(dan)
вишня (olcha) вишнёвый — olchali, olcha rangliC) -ск- / -еск- + -ий — "...ga xos, ...cha" (millat, joy, guruh). -еск- ko'pincha -ия/-изм dan:
го́род (shahar) городско́й — shahar-, shaharga oid
де́ти (bolalar) де́тский — bolalarga oid
Москва́ моско́вский — moskvalik, Moskva-
геро́й (qahramon) герои́ческий — qahramonona
исто́рия истори́ческий — tarixiyD) -лив- + -ый — "...ga moyil, xislat egasi" (barqaror xususiyat). Otdan/mavhum otdan:
сча́стье (baxt) счастли́вый — baxtli
терпе́ние (sabr) терпели́вый — sabrli, chidamli
дождь (yomg'ir) дождли́вый — yomg'irli (ob-havo)
тала́нт (iste'dod) тала́нтливый — iste'dodliE) -чив- + -ый — "...ga moyillik" (ichki xarakter, harakat asosida). Ko'pincha fe'l o'zagidan:
заду́маться (o'ylanmoq) заду́мчивый — o'ychan, mulohazali
дове́рить (ishonmoq) дове́рчивый — ishonuvchan
находи́ть (topmoq) нахо́дчивый — topqir, hozirjavob
усто́йчивый усто́йчивый — barqaror, chidamliF) -оват- / -еват- + -ый — "belgi OZLIGI" (ozgina, sal). Bu — B2 nozikligi: belgi to'liq emas, bir oz:
бе́лый (oq) белова́тый — oqish, oqqa moyil
сла́дкий (shirin) сладкова́тый — shirinroq, ozgina shirin
кра́сный (qizil) краснова́тый — qizg'ish
ста́рый (keksa) старова́тый — sal keksaroqMuhim ma'no farqi: -оват- "belgining kuchsiz darajasi"ni bildiradi. си́ний — ko'k, синева́тый — ko'kimtir (to'liq ko'k emas). O'zbekchada bu -imtir, -ish, -roq bilan beriladi: oqish, ko'kimtir, achchiqroq. Belgini "yumshatadi".
G) при- / за- + o'zak + -н-ый — prefiksli sifat (joy, o'rin ma'nosi):
го́род при́городный — shahar atrofidagi, shahar yaqinidagi
грани́ца загра́ничный — chet eldagi, xorijiy (за + границ + н)
мо́ре примо́рский — dengiz bo'yidagi
лес лесно́й — o'rmon-, o'rmonga oidH) без- / бес- + o'zak + -н-ый — "...siz" (yo'qlik). Prefiks + suffiks birga:
рабо́та безрабо́тный — ishsiz
дом бездо́мный — uysiz
опа́сность безопа́сный — xavfsiz
коне́ц бесконе́чный — cheksiz (без бес- jarangsizdan oldin)3.2. FE'L yasash — harakat bildiruvchi (что де́лать?)
Fe'l otdan, sifatdan yoki boshqa fe'ldan (prefiks bilan) yasaladi. Bu qism ikki qatlamdan iborat: (1) suffiks yangi fe'l yasaydi, (2) prefiks mavjud fe'lga yangi ma'no beradi.
A) Otdan/sifatdan fe'l — -а-/-и-/-е- bilan (harakat yoki holat).
Otdan (harakat, faoliyat):
обе́д (tushlik) обе́дать — tushlik qilmoq
рабо́та (ish) рабо́тать — ishlamoq
за́втрак (nonushta) за́втракать — nonushta qilmoqSifatdan -е-ть (belgiga aylanish, "...armoq") va -и-ть ("...qilmoq", boshqaga ta'sir):
бе́лый (oq) беле́ть — oqarmoq (o'zi oq bo'lmoq)
бе́лый (oq) бели́ть — oqlamoq (boshqani oq qilmoq)
кра́сный красне́ть — qizarmoq
тёмный темне́ть — qorong'ilashmoqNozik juftlik — -еть -ить: беле́ть — o'zi oqarmoq (ranki o'zgaradi), бели́ть — boshqani oqlamoq (devorni). -еть = holatga o'tish (o'timsiz), -ить = ta'sir qilish (o'timli). O'zbekchada: oqar-moq oqla-moq.
B) -ова-/-ева- va -ирова- — xalqaro/kitobiy fe'l (o'zbecha -lash, -qilmoq). Ko'pincha xalqaro o'zakdan:
рефо́рма реформи́ровать — islohot qilmoq
о́рганизм организова́ть — tashkil qilmoq
план плани́ровать — rejalashtirmoq
кома́нда командова́ть — qo'mondonlik qilmoqC) -ну- — BIR MARTALIK harakat (o'zbecha bir marta ...moq). Davomli harakatdan bir zumlik yasaydi:
крича́ть (baqirmoq) кри́кнуть — bir marta baqirmoq
пры́гать (sakramoq) пры́гнуть — bir marta sakramoq
стуча́ть (taqillat) сту́кнуть — bir marta taqillatmoq
маха́ть (silkitmoq) махну́ть — bir marta silkitmoqD) -ыва-/-ива- — TAKRORIY/davomli harakat (o'zbecha ...ib turmoq). Ko'pincha prefiksli tugallangan fe'lni takroriyga aylantiradi (nomukammal aspekt):
рассказа́ть расска́зывать — hikoya qilib turmoq
записа́ть запи́сывать — yozib olib turmoq
рассмотре́ть рассма́тривать — ko'rib chiqmoq (davomli)
показа́ть пока́зывать — ko'rsatib turmoqE) Prefiks YANGI MA'NO beradi — bitta o'zak, o'nlab fe'l. Bu — fe'l lug'atini ko'paytirishning eng kuchli kaliti. -писа́ть ("yoz-") o'zagini oling:
писа́ть — yozmoq (asos)
написа́ть — yozib bo'lmoq (на- = natija/tugallik)
подписа́ть — imzolamoq (под- = "ost", imzo qo'ymoq)
переписа́ть — qayta yozmoq / ko'chirmoq (пере- = qayta)
записа́ть — yozib olmoq (за- = qayd qilmoq)
описа́ть — tasvirlamoq (о- = atrofini yozmoq)
вы́писать — ko'chirib yozmoq (вы- = tashqariga chiqarib)
приписа́ть — qo'shib yozmoq (при- = qo'shimcha)Bitta -писа́ть — sakkizta fe'l, har biri boshqa ma'no. Prefiksni tanidingizmi — ma'noni chiqarasiz.
Prefiks ma'nolari (fe'lda): на- — natijaga yetkazish; пере- — qayta yoki orqali; за- — boshlash yoki qayd qilish; под- — ostidan, ozgina; вы- — tashqariga; при- — qo'shimcha/yaqinlashish; раз-/рас- — yoyish, ajratish; о-/об- — atrofini qamrash.
3.3. RAVISH yasash — harakat tarzi (как? каки́м о́бразом?)
Bu — eng oson qatlam. Ravish deyarli har doim sifatdan yasaladi.
A) -о / -е — sifat tugallanmasini almashtiring (eng ko'p). Sifatning -ый/-ий o'rniga -о:
бы́стрый (tez) бы́стро — tez
краси́вый (chiroyli) краси́во — chiroyli (tarzda)
пра́вильный (to'g'ri) пра́вильно — to'g'ri
хоро́ший (yaxshi) хорошо́ — yaxshi
и́скренний (samimiy) и́скренне — samimiy (yumshoq o'zakdan -е)B) по-…-ому / -ему — "...cha, ...ga o'xshab" (usul). по- prefiks + sifat -ому:
но́вый по-но́вому — yangicha
ста́рый по-ста́рому — eskicha, avvalgidek
мой по-мо́ему — mening fikrimcha
друго́й по-друго́му — boshqachaC) по-…-ски / -цки — "...cha" (til, millat, uslub). по- + -ски:
ру́сский по-ру́сски — ruscha (tilda)
англи́йский по-англи́йски — inglizcha
дру́жеский по-дру́жески — do'stona
челове́ческий по-челове́чески — insonga o'xshabD) во-/в- … -ых/-их — TARTIB ravishi (sanashda). Son + -ых:
пе́рвый во-пе́рвых — birinchidan
второ́й во-вторы́х — ikkinchidan
тре́тий в-тре́тьих — uchinchidanDefis qoidasi: по-…-ому/-ски va во-…-ых shakllari defis bilan yoziladi: по-ру́сски, по-но́вому, во-пе́рвых. Oddiy -о ravishi esa defissiz: бы́стро, хорошо́. Buni yodda tuting — imloviy xato shu yerda ko'p bo'ladi.
3.4. Suffiks ma'no jadvali (yig'ma xarita)
Bu jadval — darsning ish quroli. Notanish so'zni ko'rganda suffiksni shu yerdan toping:
| Suffiks/prefiks | Turkum | Ma'no | O'zbecha egizagi | Namuna |
|---|---|---|---|---|
| -н-ый | sifat | ...li, ...ga oid | -li | интере́сный — qiziqarli |
| -ов-/-ев-ый | sifat | ...dan, ...ga tegishli | -li, -dan | дубо́вый — emandan |
| -ск-/-еск-ий | sifat | ...ga xos, ...cha | -cha, -iy | городско́й — shahar- |
| -лив-ый | sifat | ...ga moyil xislat | -li | счастли́вый — baxtli |
| -чив-ый | sifat | ...ga moyillik | -uvchan | дове́рчивый — ishonuvchan |
| -оват-ый | sifat | belgi OZLIGI | -imtir, -ish | белова́тый — oqish |
| без-/бес-…-н-ый | sifat | ...siz | -siz | безрабо́тный — ishsiz |
| при-/за-…-н-ый | sifat | joy/o'rin | (yaqin) | при́городный — shahar atrofi |
| -е-ть | fe'l | belgiga aylanish | -armoq | беле́ть — oqarmoq |
| -и-ть | fe'l | ta'sir qilish | -lamoq | бели́ть — oqlamoq |
| -ова-/-ирова-ть | fe'l | (xalqaro) qilmoq | -lash | реформи́ровать |
| -ну-ть | fe'l | bir martalik | bir marta | кри́кнуть — baqirib yubormoq |
| -ыва-/-ива-ть | fe'l | takroriy/davomli | -ib turmoq | запи́сывать |
| -о / -е | ravish | qay tarzda | (ravish) | бы́стро — tez |
| по-…-ому | ravish | ...cha (usul) | -cha | **по-**но́вому — yangicha |
| по-…-ски | ravish | ...cha (til) | -cha | **по-**ру́сски — ruscha |
| во-…-ых | ravish | tartib | -inchidan | **во-**пе́рвых — birinchidan |
4. Ko'p misollar
SIFAT yasash amalda:
| Ruscha | O'zbekcha | Suffiks |
|---|---|---|
| Э́то о́чень интере́сный вопро́с. | Bu juda qiziqarli savol. | -н- |
| У нас была́ делова́я встре́ча. | Bizda ishbilarmonlik uchrashuvi bo'ldi. | -ов- |
| Городско́й тра́нспорт удо́бен. | Shahar transporti qulay. | -ск- |
| Он о́чень терпели́вый челове́к. | U juda sabrli inson. | -лив- |
| Она́ дове́рчивая и до́брая. | U ishonuvchan va mehribon. | -чив- |
| Не́бо ста́ло синева́тым. | Osmon ko'kimtir tusga kirdi. | -оват- |
| Мы живём в при́городном райо́не. | Biz shahar atrofidagi tumanda yashaymiz. | при-…-н- |
FE'L yasash amalda:
| Ruscha | O'zbekcha | Naqsh |
|---|---|---|
| Ли́стья на́чали красне́ть. | Barglar qizara boshladi. | -е-ть (holat) |
| Ра́бочие бе́лят потоло́к. | Ishchilar shiftni oqlamoqda. | -и-ть (ta'sir) |
| Пра́вительство рефо́рмирует эконо́мику. | Hukumat iqtisodiyotni isloh qilmoqda. | -ирова- |
| Он ре́зко кри́кнул. | U keskin baqirib yubordi. | -ну- (bir martalik) |
| Ба́бушка расска́зывает ска́зки. | Buvim ertak aytib beradi. | -ыва- (takroriy) |
| Пожа́луйста, подпиши́те догово́р. | Iltimos, shartnomani imzolang. | под- (prefiks) |
RAVISH yasash amalda:
| Ruscha | O'zbekcha | Naqsh |
|---|---|---|
| Он реши́л зада́чу пра́вильно. | U masalani to'g'ri yechdi. | -о |
| Дава́й сде́лаем э́то по-но́вому. | Keling, buni yangicha qilaylik. | по-…-ому |
| Она́ прекра́сно говори́т по-ру́сски. | U rus tilida ajoyib gapiradi. | по-…-ски |
| Во-пе́рвых, э́то до́рого; во-вторы́х, до́лго. | Birinchidan, qimmat; ikkinchidan, uzoq. | во-…-ых |
E'tibor bering: har gapdagi ajratilgan so'z yasama. Endi ularni "yodlangan bloklar" emas, suffiks + o'zak konstruksiyasi sifatida ko'ryapsiz: городско́й (город + belgi), беле́ть (бел + holat), по-ру́сски (usul). Turkum-belgisini (sifat/fe'l/ravish) tanidingizmi — ma'no yarmi ochilgan.
5. Talaffuz bo'limi
- интере́сный /in-ti-RÉS-nyy/ — urg'u -ре́с- da; boshdagi urg'usiz "е" "i": "intirésnyy". Oxiri "-ный" = "nyy".
- городско́й /ga-rat-SKÓY/ — urg'u oxirda (-ско́й); го́род da urg'u boshda edi — suffiks uni oxirga tortdi. Urg'usiz "о" "a": "garatskóy".
- счастли́вый /shchas-LÍ-vyy/ — urg'u -ли́- da; "сч" = "shch", "т" tushib qoladi: "shchaslívyy". Eng qiyin talaffuzlardan.
- белова́тый /bi-la-VÁ-tyy/ — urg'u -ва́- da (suffiksda); ikkala urg'usiz "е/о" "i/a": "bilavátyy". -оват- har doim urg'uni o'ziga oladi.
- беле́ть /bi-LÉT'/ — urg'u -ле́- da; oxiri yumshoq "-т'": "bilét'". бели́ть da esa urg'u ham -ли́- da, lekin ma'no boshqa (oqlamoq).
- реформи́ровать /ri-far-MÍ-ra-vat'/ — urg'u -ми́- da; uzun so'z, bo'g'inlab: ri-far-mí-ra-vat'. -ирова- har doim urg'uni -и́- ga qo'yadi.
- по-ру́сски /pa-RÚS-ki/ — urg'u -ру́с- da; по- urg'usiz "pa"; ikkilangan "сс" bir kuchli "s": "parússki". Defis eshitilmaydi — bir so'zdek aytiladi.
Ikki oltin talaffuz qoidasi bugun: (1) Suffiks urg'uni tortadi. -ова́т-, -ск-о́й, -и́рова-, -е́ть ko'pincha urg'uni o'ziga yoki oxirga oladi: белова́тый, городско́й, реформи́ровать, беле́ть. So'zni suffiksi va urg'usi bilan yodlang. (2) по-…-ски/-ому va во-…-ых defisli yoziladi, lekin bir so'zdek talaffuz qilinadi: "parússki", "vapérvyh" — defis pauza emas.
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| интере́сный | ин-те-ре́с-ный | qiziqarli | Интере́сный вопро́с. — Qiziqarli savol. |
| вку́сный | вку́с-ный | mazali | Вку́сный обе́д. — Mazali tushlik. |
| делово́й | де-ло-во́й | ishbilarmon, ishga oid | Делова́я встре́ча. — Ishbilarmonlik uchrashuvi. |
| городско́й | го-род-ско́й | shahar-, shaharga oid | Городско́й тра́нспорт. — Shahar transporti. |
| де́тский | де́т-ский | bolalarga oid | Де́тский сад. — Bolalar bog'chasi. |
| герои́ческий | ге-ро-и́-чес-кий | qahramonona | Герои́ческий посту́пок. — Qahramonona ish. |
| счастли́вый | сча-стли́-вый | baxtli | Счастли́вый день. — Baxtli kun. |
| терпели́вый | тер-пе-ли́-вый | sabrli | Терпели́вый учи́тель. — Sabrli o'qituvchi. |
| дове́рчивый | до-ве́р-чи-вый | ishonuvchan | Дове́рчивый ребёнок. — Ishonuvchan bola. |
| заду́мчивый | за-ду́м-чи-вый | o'ychan | Заду́мчивый взгляд. — O'ychan nigoh. |
| белова́тый | бе-ло-ва́-тый | oqish, oqqa moyil | Белова́тый цвет. — Oqish rang. |
| сладкова́тый | слад-ко-ва́-тый | shirinroq, sal shirin | Сладкова́тый вкус. — Shirinroq ta'm. |
| безрабо́тный | без-ра-бо́т-ный | ishsiz | Он безрабо́тный. — U ishsiz. |
| при́городный | при́-го-род-ный | shahar atrofidagi | При́городный по́езд. — Shahar atrofi poyezdi. |
| беле́ть | бе-ле́ть | oqarmoq | Снег беле́ет. — Qor oqarib turadi. |
| бели́ть | бе-ли́ть | oqlamoq | Бели́ть сте́ну. — Devorni oqlamoq. |
| краснеть | крас-не́ть | qizarmoq | Ли́стья красне́ют. — Barglar qizaradi. |
| реформи́ровать | ре-фор-ми́-ро-вать | isloh qilmoq | Реформи́ровать систе́му. — Tizimni isloh qilmoq. |
| плани́ровать | пла-ни́-ро-вать | rejalashtirmoq | Плани́ровать день. — Kunni rejalashtirmoq. |
| кри́кнуть | кри́к-нуть | bir marta baqirmoq | Он кри́кнул гро́мко. — U baland baqirdi. |
| пры́гнуть | пры́г-нуть | bir marta sakramoq | Пры́гнуть в во́ду. — Suvga sakramoq. |
| расска́зывать | рас-ска́-зы-вать | hikoya qilib turmoq | Расска́зывать ска́зку. — Ertak aytib bermoq. |
| подписа́ть | под-пи-са́ть | imzolamoq | Подписа́ть догово́р. — Shartnomani imzolamoq. |
| бы́стро | бы́с-тро | tez | Он идёт бы́стро. — U tez yuradi. |
| по-но́вому | по-но́-во-му | yangicha | Сде́лать по-но́вому. — Yangicha qilmoq. |
| по-ру́сски | по-ру́с-ски | ruscha | Говори́ть по-ру́сски. — Ruscha gapirmoq. |
| во-пе́рвых | во-пе́р-вых | birinchidan | Во-пе́рвых, э́то ва́жно. — Birinchidan, bu muhim. |
Yodlash qoidasi: yangi so'zni oilasi va turkumi bilan yodlang. городско́й ni "го́род (ot) городско́й (sifat, -ск-) по-городско́му (ravish)" zanjirida oling. Anki kartochkasi orqasiga: (1) o'zak, (2) turkum va suffiks ma'nosi, (3) bitta "qarindosh" so'z. Bir so'z o'rniga butun oilani egallaysiz.
7. Dialog
— Ди́ма, как продвига́ется твой прое́кт? — Dima, loyihang qanday ketyapti?
— Ме́дленно, но пра́вильно. Реши́л де́лать — Sekin, lekin to'g'ri. Hammasini
всё по-но́вому. yangicha qilishga qaror qildim.
— По-но́вому? Расскажи́ подро́бнее. — Yangicha? Batafsilroq gapirib ber.
— Во-пе́рвых, я перепи́сываю ста́рый код. — Birinchidan, eski kodni qayta yozyapman.
Во-вторы́х, плани́рую всё зара́нее. Ikkinchidan, hammasini oldindan rejalashtiryapman.
— Разу́мно. А кома́нда терпели́вая? — Oqilona. Jamoa sabrlimi?
— О́чень. Хотя́ оди́н колле́га сли́шком — Juda. Faqat bitta hamkasb haddan tashqari
дове́рчивый — ве́рит любы́м сро́кам. ishonuvchan — har qanday muddatga ishonadi.
— Ха-ха! А результа́т уже́ есть? — Ha-ha! Natija bormi?
— Есть. Интерфе́йс стал бо́лее удо́бным, — Bor. Interfeys qulayroq bo'ldi,
хотя́ цвет пока́ синева́тый — испра́влю. garchi rang hozircha ko'kimtir — tuzataman.
— Гла́вное — не крича́ть на себя́, а рабо́тать — Asosiysi — o'zingga baqirmaslik, balki
споко́йно. xotirjam ishlash.
— То́чно. Кста́ти, подпиши́ мой отчёт, пожа́луйста. — Aynan. Aytgancha, hisobotimni imzolab qo'y.
— С удово́льствием. Ты порабо́тал герои́чески! — Mamnuniyat bilan. Sen qahramonona ishlading!E'tibor bering: dialogda bugungi butun tizim bor — ста́рый, дове́рчивый, терпели́вый, удо́бный, синева́тый, герои́чески (sifat/ravish yasalgan); перепи́сываю, плани́рую, подпиши́, порабо́тал, крича́ть (prefiksli va suffiksli fe'l); по-но́вому, во-пе́рвых, во-вторы́х, споко́йно, пра́вильно (ravish). Suhbat davomida siz ularni "yasama" sifatida taniysiz.
8. Tipik xatolar + mini-mashq
-еть va -ить fe'llarini chalkashtirish: Я беле́ю сте́ну ("men devorni oqaraman"). Я белю́ сте́ну (oqlayman) / Снег беле́ет (qor oqaradi). Sabab: -еть = o'zi holatga o'tadi (o'timsiz: qor oqaradi), -ить = boshqaga ta'sir (o'timli: devorni oqlayman). Obyekt bormi — -ить, yo'qmi — -еть.
-оват- ma'nosini to'liq belgi deb tushunish: синева́тый = "ko'k"? синева́тый — ko'kimtir (to'liq ko'k emas, ozgina). Sabab: -оват- belgi ozligini bildiradi. To'liq belgi — си́ний (ko'k), yumshatilgani — синева́тый (ko'kimtir). O'zbecha -imtir/-ish.
по-…-ски / по-…-ому ni defissiz yozish: порусски, поновому. по-ру́сски, по-но́вому. Sabab: по- prefiksi -ому/-ему/-ски bilan tugagan ravishda defis bilan yoziladi. Oddiy -о ravishi esa defissiz: бы́стро. Ikkovini aralashtirmang.
Prefiksni e'tiborsiz qoldirib fe'l ma'nosini adashtirish: подписа́ть = "yozib bo'lmoq"? подписа́ть — imzolamoq (под- = "ost"), написа́ть — yozib bo'lmoq, записа́ть — yozib olmoq. Sabab: prefiks fe'l ma'nosini tubdan o'zgartiradi. O'zakni emas, avval prefiksni tanib, ma'nosini aniqlang.
Sifatni ravish o'rnida ishlatish: Он говори́т ру́сский хоро́ший. Он говори́т по-ру́сски хорошо́. Sabab: "qanday gapiradi?" — ravish (хорошо́, по-ру́сски), sifat emas. Sifat otga (ру́сский язы́к), ravish fe'lga (говори́т хорошо́) bog'lanadi.
-ну- va -ыва- aspektini chalkashtirish: Он кри́кивал (noto'g'ri) bir martalik uchun. Он кри́кнул (bir marta) / Он покри́кивал (vaqti-vaqti bilan). Sabab: -ну- — bir martalik tugallangan harakat, -ыва-/-ива- — takroriy/davomli. Ma'noga qarab tanlang.
Mini-mashq (og'zaki): har o'zakdan uchta so'z yasang — sifat, fe'l, ravish:
бел- (oq) sifat: ? / fe'l: ? / ravish: ?
быстр- (tez) sifat: ? / fe'l: ? / ravish: ?
нов- (yangi) sifat: ? / fe'l: ? / ravish: ?(Javoblar 11-bo'limda.)
9. Mashqlar
Mashq 1. Otdan sifat yasang (-н-, -ск-, -ов-, -лив-):
интере́с ________ (qiziqarli)
го́род ________ (shahar-)
де́ло ________ (ishbilarmon)
сча́стье ________ (baxtli)
дождь ________ (yomg'irli)Mashq 2. -оват- bilan "belgi ozligi" sifatini yasang va ma'nosini yozing:
бе́лый ________ (________)
сла́дкий ________ (________)
кра́сный ________ (________)
ста́рый ________ (________)Mashq 3. Sifat/otdan fe'l yasang (-еть / -ить / -ирова- / -ну-):
бе́лый ________ (oqarmoq) / ________ (oqlamoq)
рефо́рма ________ (isloh qilmoq)
крича́ть ________ (bir marta baqirmoq)
обе́д ________ (tushlik qilmoq)Mashq 4. -писа́ть o'zagiga prefiks qo'shib, berilgan ma'noli fe'lni yasang:
imzolamoq ________
qayta yozmoq ________
yozib olmoq ________
yozib bo'lmoq ________
tasvirlamoq ________Mashq 5. Ravish yasang (-о / по-…-ому / по-…-ски / во-…-ых):
бы́стрый ________ (tez)
но́вый ________ (yangicha)
ру́сский ________ (ruscha)
пе́рвый ________ (birinchidan)
пра́вильный ________ (to'g'ri)Mashq 6. So'zni qismlarga ajrating va turkumini + ma'nosini ayting:
городско́й ______ / ______ turkum: ______ ma'no: ________
белова́тый ______ / ______ turkum: ______ ma'no: ________
подписа́ть ______ / ______ turkum: ______ ma'no: ________
по-ру́сски ______ / ______ turkum: ______ ma'no: ________Mashq 7. Xatoni toping va to'g'rilang:
Я беле́ю потоло́к ка́ждый год.
Он говори́т ру́сский хоро́ший.
Дава́й сде́лаем э́то поновому.
Не́бо ста́ло си́ним. (aslida ozgina ko'k — ko'kimtir demoqchi)
Он подписа́л расска́з о свое́й жи́зни. (tasvirlamoq demoqchi)Mashq 8. O'zbekcha qo'shimchani rus qo'shimchasiga moslang va so'z yasang:
qiziq + arli интере́с + ___ = ________
oq + armoq бел + ___ = ________
tez + (ravish) быстр + ___ = ________
shahar + ga oid город + ___ = ________
oq + imtir бел + ___ = ________10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
Turkum suffiks drill: Wisar AIdan sizga 8 ta notanish rus so'zini bersin — 3 tasi sifat (-н-, -ск-, -лив-, -оват-), 3 tasi fe'l (prefiksli yoki -ирова-/-ну-), 2 tasi ravish (-о, по-…-ски). Ularni lug'atga qaramay qismlarga bo'ling, avval turkumini (tugallanmadan), keyin ma'nosini taxmin qiling. AI to'g'ri javobni aytsin — nechtasini topganingizni sanang.
Bir o'zak — to'rt turkum: AIdan 5 ta o'zak bersin (бел-, реши-, город-, нов-, быстр-). Har o'zakdan to'rttala turkum so'zini yasang: ot, sifat, fe'l, ravish. Masalan бел- белизна́ (ot), бе́лый (sifat), беле́ть (fe'l), бело́ (ravish). AI har birini tekshirsin.
Prefiks ma'nosi mashqi: AI sizga bitta o'zak fe'l bersin (писа́ть, чита́ть, де́лать, ходи́ть), siz unga beshta har xil prefiks qo'shib (на-, пере-, за-, под-, вы-) besh xil fe'l yasang va har birining ma'nosini ayting. AI qaysi prefiks qanday ma'no berganini jadval qilib bersin.
-оват- yumshatish mashqi: AIdan 6 ta rang yoki ta'm sifatini bersin (бе́лый, кра́сный, сла́дкий, го́рький, си́ний, ки́слый). Siz ularni -оват- bilan "yumshatilgan" shaklga o'giring (белова́тый, краснова́тый...) va o'zbekcha -imtir/-ish/-roq tarjimasini yozing. AI ma'no farqini izohlab bersin.
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim): бел- sifat: бе́лый; fe'l: беле́ть/бели́ть; ravish: бело́. быстр- sifat: бы́стрый; fe'l: (у)скоря́ть yoki бы́стро harakat; ravish: бы́стро. нов- sifat: но́вый; fe'l: обновля́ть; ravish: по-но́вому.
Mashq 1: интере́сный; городско́й; делово́й; счастли́вый; дождли́вый.
Mashq 2: белова́тый (oqish); сладкова́тый (shirinroq, sal shirin); краснова́тый (qizg'ish); старова́тый (sal keksaroq). (Hammasi belgi ozligini bildiradi.)
Mashq 3: беле́ть (oqarmoq) / бели́ть (oqlamoq); реформи́ровать; кри́кнуть; обе́дать.
Mashq 4: подписа́ть; переписа́ть; записа́ть; написа́ть; описа́ть.
Mashq 5: бы́стро; по-но́вому; по-ру́сски; во-пе́рвых; пра́вильно.
Mashq 6: город / -ско́й — turkum: sifat — "shahar-, shaharga oid"; бел / -ова́т- — turkum: sifat — "oqish" (belgi ozligi); под / -писа́ть — turkum: fe'l — "imzolamoq" (под- = ost); по- / ру́сски — turkum: ravish — "ruscha" (til usuli).
Mashq 7: Я белю́ потоло́к ка́ждый год (o'timli — бели́ть, obyekt bor); Он говори́т по-ру́сски хорошо́ (ravish kerak); Дава́й сде́лаем э́то по-но́вому (defis bilan); Не́бо ста́ло синева́тым (-оват- = ko'kimtir, ozgina); Он описа́л расска́з о свое́й жи́зни (о- = tasvirlamoq, под- emas).
Mashq 8: интере́с + ный = интере́сный; бел + е́ть = беле́ть; быстр + о = бы́стро; город + ско́й = городско́й; бел + ова́тый = белова́тый.
12. Xulosa va keyingi dars
- Sifat/fe'l/ravish yasash — 23-darsdagi ot yasash bilan birga rus tilining butun so'z yasash tizimini tashkil qiladi. Bitta o'zak to'rttala turkumga o'tadi: реши́- реше́ние (ot), реши́тельный (sifat), реша́ть (fe'l), реши́тельно (ravish).
- SIFAT yasovchi: -н- (интере́сный), -ов-/-ев- (делово́й), -ск-/-еск- (городско́й, герои́ческий), -лив- (счастли́вый), -чив- (дове́рчивый), -оват- (belgi ozligi: белова́тый), без-/при-/за-…-н- (безрабо́тный, при́городный).
- FE'L yasovchi: otdan/sifatdan -е-ть (holat: беле́ть) -и-ть (ta'sir: бели́ть), -ова-/-ирова- (реформи́ровать), -ну- (bir martalik: кри́кнуть), -ыва-/-ива- (takroriy: расска́зывать), va prefiks yangi ma'no (подписа́ть / переписа́ть / записа́ть).
- RAVISH yasovchi: -о/-е (бы́стро), по-…-ому (по-но́вому), по-…-ски (по-ру́сски), во-…-ых (во-пе́рвых). Defisga e'tibor bering.
- Asosiy ko'nikma: avval tugallanmadan turkumni (-ый sifat, -ть fe'l, -о ravish), keyin suffiksdan ma'no rangini, oxirida o'zakdan mavzuni oching. Uch qadam — lug'atsiz tushunish.
- Urg'u: -оват-, -ирова-, -ско́й, -е́ть urg'uni o'ziga yoki oxirga tortadi (белова́тый, городско́й, беле́ть); по-…-ски/-ому defisli. Har so'zni suffiksi va urg'usi bilan yodlang.
Keyingi dars — B2 — 25-dars: So'z yasash — murakkab (qo'shma) so'zlar (сложные слова́) — o'zak qo'shilishi, -о-/-е- ulovchi unli. Bugun siz bitta o'zakka qo'shimcha qo'shib so'z yasashni tugatdingiz — suffiks va prefiks yordamida. Keyingi darsda esa ikki o'zakni birlashtirib so'z yasashni ochamiz: пар + ход = парохо́д (paroxod), сам + лёт = самолёт (samolyot), бел + снежный = белосне́жный (oppoq qorday). Bu yerda -о-/-е- ulovchi unli (соедини́тельная гла́сная) va o'zaklar qanday qo'shilishini o'rganasiz. Bugungi бе́лый, го́род, писа́ть kabi o'zaklar u yerda boshqa o'zak bilan birlashib yangi ma'no beradi: белосне́жный, градострои́тельство, письмоно́сец. Bir qo'shimcha — bir o'zak; ikki o'zak — bir murakkab so'z. So'z yasashning oxirgi va eng "ijodiy" bo'linmasi sizni kutmoqda. Уда́чи! (Omad!)
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!