B2 — 19-dars: Kirish so'zlar va konstruksiyalar (вво́дные слова́) — коне́чно, ка́жется, во-пе́рвых, по-мо́ему, к сожале́нию, зна́чит, наве́рное
B2 — YUQORI-O'RTA · 19-dars
1. Dars nomi va maqsad
Gapiring: "U keladi". Endi shu gapga bitta so'z qo'shing — "U, albatta, keladi", "U, ehtimol, keladi", "U, afsuski, keladi". Fakt bir xil — "u keladi", — lekin har safar siz shu faktga o'z munosabatingizni qo'shdingiz: birinchisida ishonch, ikkinchisida shubha, uchinchisida afsus. Aynan shu qo'shimcha so'zlar — kirish so'zlar (вво́дные слова́) — bugungi darsning mavzusi.
Kirish so'z — bu gapning grammatik "tanasiga" bog'lanmagan, lekin so'zlovchining aytilayotgan narsaga munosabatini bildiruvchi so'z yoki ibora: коне́чно (albatta), ка́жется (chamasi), по-мо́ему (menimcha), к сожале́нию (afsuski), во-пе́рвых (birinchidan), зна́чит (demak), наве́рное (ehtimol). Ular gapdan doim vergul bilan ajratiladi va gapni istalgan joyidan olib tashlasangiz ham, gap grammatik jihatdan buzilmaydi — faqat so'zlovchining "ovozi", munosabati yo'qoladi.
Nega bu B2 darajada alohida, chuqur dars talab qiladi? Ikki sabab bor. Birinchisi — tinish belgisi. Kirish so'z har doim vergul bilan ajratiladi, va bu qoidada o'zbek va ingliz tilida so'zlashuvchilar juda ko'p xato qiladi (ba'zilari vergulni umuman qo'ymaydi, ba'zilari aksincha keraksiz joyga qo'yadi). Ikkinchisi — omonimlar. Rus tilida bir xil so'z goh kirish so'z (vergul bilan), goh oddiy gap bo'lagi (vergulsiz) bo'ladi: Он, мо́жет быть, придёт ("U, balki, keladi" — kirish so'z) Он мо́жет быть врачо́м ("U shifokor bo'lishi mumkin" — kesim). Bir harf o'zgarmaydi, lekin ma'no ham, vergul ham o'zgaradi. Aynan shu farqni ajratish — B2 darajaning belgisi.
Dars oxirida siz quyidagilarni erkin qila olasiz:
- kirish so'zni oddiy gap bo'lagidan ajratib tanib olish (u savolga javob bermaydi, gap bo'lagi emas, olib tashlasa gap buzilmaydi);
- kirish so'zni doim vergul bilan to'g'ri ajratish (gap boshida, o'rtasida, oxirida);
- kirish so'zlarni ma'no guruhlari bo'yicha ishlatish: ishonch/shubha, his-tuyg'u, fikr manbai, tartib/bog'lanish, ifoda usuli;
- omonim juftliklarni ajratish (зна́чит — kirish kesim; мо́жет быть — kirish kesim; ка́жется — kirish fe'l);
- fikringizni kirish so'zlar bilan tuzilgan, bosqichli qilib bayon etish (во-пе́рвых… во-вторы́х… наконе́ц…).
Urg'u belgisi: ruscha so'zlarda urg'uli unlini ´ bilan ko'rsatamiz — коне́чно, ка́жется, во-пе́рвых, по-мо́ему, к сожале́нию. Kirish so'zlarda urg'u o'rni muhim: наве́рное (ikkinchi bo'g'in), во-пе́рвых (ikkinchi bo'g'in), сле́довательно (birinchi bo'g'in).
2. Avvalgi darslardan takror
Bu dars bir necha eski tanish ustiga quriladi — ularni bir daqiqada tiklaymiz:
- Fikr bildirish — по-мо́ему (B1, 29-dars): по-мо́ему ("menimcha") allaqachon tanish. B1'da uni "fikr kiritish" sifatida ishlatdingiz. Bugun buni kirish so'z deb ataymiz va uni butun bir tizim — fikr manbaini bildiruvchi kirish so'zlar (по-мо́ему, по мне́нию учёных, говоря́т) — ichiga joylashtiramiz.
- Ishonchsizlik — наве́рное, возмо́жно, мо́жет быть (B1, 29-dars): bular ham tanish. Bugun ular ishonch/shubha guruhining kirish so'zlari sifatida rasmiylashadi va ularning vergul qoidasi aniqlanadi.
- Bir jinsli bo'laklar va vergul (B2, 21-dars — keyingi to'lqinda ko'rasiz, lekin tinish tizimi umumiy): vergul — rus tilining "nafas belgisi". Kirish so'z ham vergul talab qiladi, lekin boshqa mantiqda: bir jinsli bo'lak sanoqni ajratadi, kirish so'z esa so'zlovchining "ovozini" gapdan ajratadi.
- Sabab va tartib bog'lovchilari (B1, 16-dars): поэ́тому ("shuning uchun") tanish. Bugun unga o'xshash, lekin kirish so'z bo'lgan сле́довательно, зна́чит, таки́м о́бразом ("demak, binobarin") qo'shiladi — bular bog'lovchi emas, kirish so'z, shuning uchun ikki tomondan vergul oladi.
Muhim bog'lanish: bu dars yangi grammatik shakl deyarli kiritmaydi — kirish so'zlarning ko'pi sizga tanish. Yangilik — ularni bitta tizim sifatida ko'rish, vergul qoidasini mustahkamlash va eng qiyini — omonim (kirish so'z gap bo'lagi) farqini ajratish. Grammatika emas, nutq nafisligi va tinish savodxonligi — bugungi asosiy diqqat markazi.
3. Asosiy tushuntirish
3.1. Kirish so'z nima? — uchta belgi
Вво́дное сло́во (kirish so'z) — bu gapda:
- grammatik bog'lanmagan — u boshqa so'zlar bilan bosh-tobelik (moslashish, boshqaruv) aloqasiga kirmaydi;
- savolga javob bermaydi — undan yoki unga savol berib bo'lmaydi (kim? nima? qanday? qayerda? — hech biri unga tegishli emas);
- so'zlovchining munosabatini bildiradi — aytilayotgan narsaga ishonch, shubha, his, baho, tartib qo'shadi.
Он, коне́чно, придёт за́втра.
└───┬───┘
«коне́чно» — «придёт» ga bog'lanmagan,
hech qanday savolga javob bermaydi,
faqat SO'ZLOVCHINING ishonchini bildiradi
KIRISH SO'Z ikki tomondan VERGULEng ishonchli test — olib tashlang. Kirish so'zni gapdan olib tashlasangiz, gap grammatik jihatdan buzilmaydi, faqat munosabat yo'qoladi:
Он, коне́чно, придёт. Он придёт. gap butun — «коне́чно» KIRISH SO'Z
Он чита́ет кни́гу. Он чита́ет. (kni'ga — gap bo'lagi, olib tashlab bo'lmaydi bemalol)Oltin qoida (tanib olish): agar so'zni gapdan olib tashlasangiz gap buzilmasa va u savolga javob bermasa — bu kirish so'z. Kirish so'z gapning bo'lagi emas (na ega, na kesim, na to'ldiruvchi), shuning uchun uni doim vergul bilan ajratamiz.
3.2. Asosiy vergul qoidasi — kirish so'z DOIM vergul bilan
Kirish so'zning eng muhim qoidasi bitta va istisnosiz: kirish so'z gapdan vergul bilan ajratiladi. U gapning qayerida turishiga qarab, vergul soni o'zgaradi:
(a) Gap boshida keyin bitta vergul:
Коне́чно, он прав. — Albatta, u haqli.
К сожале́нию, я не смогу́. — Afsuski, men qila olmayman.
Во-пе́рвых, э́то до́рого. — Birinchidan, bu qimmat.(b) Gap o'rtasida ikki tomondan vergul:
Он, коне́чно, прав. — U, albatta, haqli.
Я, к сожале́нию, не смогу́. — Men, afsuski, qila olmayman.
Э́то, во-пе́рвых, до́рого. — Bu, birinchidan, qimmat.(c) Gap oxirida oldin bitta vergul:
Он прав, коне́чно. — U haqli, albatta.
Я не смогу́, к сожале́нию. — Men qila olmayman, afsuski.Qoida 1: kirish so'z gapning qayerida bo'lishidan qat'i nazar — vergul bilan ajratiladi. Boshda — keyin vergul; o'rtada — ikki tomondan vergul; oxirida — oldin vergul. Bir tomonini "unutmang": o'rtada bo'lsa, faqat oldiga qo'yib, keyingisini tushirib qoldirmang (Он, коне́чно придёт — ; to'g'risi Он, коне́чно, придёт).
3.3. Ma'no guruhi 1 — ISHONCH va SHUBHA
Kirish so'zlarning eng katta guruhi — so'zlovchining aytilayotgan narsaga qanchalik ishonishini ko'rsatadigan so'zlar. Ular ishonchning ikki qutbini yasaydi:
Yuqori ishonch (albatta shunday):
коне́чно — albatta Коне́чно, я помогу́.
безусло́вно — shubhasiz, so'zsiz Безусло́вно, вы пра́вы.
разуме́ется — o'z-o'zidan, tabiiy Разуме́ется, мы согла́сны.
несомне́нно — shak-shubhasiz Несомне́нно, э́то успе́х.
действи́тельно — haqiqatan ham Действи́тельно, так и есть.Ishonchsizlik, taxmin (balki shunday):
ка́жется — chamasi, shekilli Ка́жется, идёт дождь.
наве́рное — ehtimol Наве́рное, он до́ма.
вероя́тно — ehtimol, chog'i Вероя́тно, они́ опозда́ют.
возмо́жно — balki, ehtimol Возмо́жно, вы пра́вы.
мо́жет быть — balki Мо́жет быть, я оши́баюсь.
по-ви́димому — ko'rinishidan По-ви́димому, все уста́ли.Ikki qutbni yonma-yon his eting — bir xil fakt, turli ishonch darajasi:
Коне́чно, он придёт. — Albatta, u keladi. (~100% ishonch)
Наве́рное, он придёт. — Ehtimol, u keladi. (~70%)
Мо́жет быть, он придёт. — Balki, u keladi. (~50%)Diqqat: bu so'zlarning barchasi kirish so'z bo'lganda vergul oladi. Lekin мо́жет быть va ка́жется — omonim: ular kesim (fe'l) ham bo'la oladi. Bu haqda 3.7-bo'limda batafsil.
3.4. Ma'no guruhi 2 — HIS-TUYG'U
So'zlovchi aytilayotgan narsaga nafaqat aql bilan (ishonaman/shubhalanaman), balki his bilan ham munosabat bildiradi — xursandmi, afsuslanadimi, hayron bo'ladimi. Bu guruh kichik, lekin nutqda juda ko'p ishlatiladi:
к сожале́нию — afsuski К сожале́нию, я опозда́л.
к несча́стью — baxtga qarshi К несча́стью, по́езд ушёл.
к сча́стью — baxtimizga К сча́стью, все живы́.
к удивле́нию — hayratlanarlisi К моему́ удивле́нию, он согласи́лся.
к ра́дости — quvonarlisi К о́бщей ра́дости, дождь ко́нчился.
как ни стра́нно — g'alati tuyulsa-da Как ни стра́нно, никто́ не пришёл.Bu iboralarning ko'pi к predlogi bilan yasaladi (к сожале́нию, к сча́стью, к удивле́нию) — ularni yaxlit ibora sifatida yodlang. E'tibor bering: ular ham doim vergul bilan ajratiladi:
К сожале́нию, магази́н уже́ закры́т. — Afsuski, do'kon allaqachon yopiq.
Он, к сча́стью, не пострада́л. — U, baxtimizga, jabr ko'rmadi.
Все сда́ли экза́мен, к о́бщей ра́дости. — Hamma imtihon topshirdi, umumiy quvonchimizga.Nozik nuqta: к сожале́нию ("afsuski") va к сча́стью ("baxtimizga") — bir-biriga qarama-qarshi juft. Ularni chalkashtirmang: к сожале́нию — yomon xabar oldidan (К сожале́нию, он бо́лен — "Afsuski, u kasal"), к сча́стью — yaxshi xabar oldidan (К сча́стью, он вы́здоровел — "Baxtimizga, u tuzaldi").
3.5. Ma'no guruhi 3 — FIKR MANBAI
Bu guruh eng B2-ga xos: u aytilayotgan ma'lumot kimga tegishli, qayerdan olingan ekanini ko'rsatadi. Bu — ilmiy, rasmiy, publitsistik nutqning belgisi:
по-мо́ему — menimcha По-мо́ему, э́то оши́бка.
по-тво́ему — sencha По-тво́ему, я не прав?
по мне́нию учёных — olimlar fikricha По мне́нию учёных, кли́мат меня́ется.
по слова́м экспе́рта — mutaxassis so'zicha По слова́м экспе́рта, кри́зис зако́нчился.
говоря́т — aytishlaricha Говоря́т, зима́ бу́дет холо́дной.
как изве́стно — ma'lumki Как изве́стно, вода́ кипи́т при 100°.
по да́нным… — …ma'lumotlariga ko'ra По да́нным ста́нции, за́втра снег.
на мой взгляд — mening nazarimda На мой взгляд, реше́ние ве́рное.Bu kirish so'zlar signal beradi: "bu men o'ylab topgan narsa emas, balki falon manbadan". Bu — fikringiz uchun javobgarlikni to'g'ri taqsimlash vositasi:
По мне́нию враче́й, спорт продлева́ет жизнь. — Shifokorlar fikricha, sport umrni uzaytiradi.
Говоря́т, но́вый дире́ктор о́чень стро́гий. — Aytishlaricha, yangi direktor juda qattiqqo'l.
Как изве́стно, Москва́ — столи́ца Росси́и. — Ma'lumki, Moskva — Rossiya poytaxti.
По слова́м сосе́дей, они́ уе́хали вчера́. — Qo'shnilar so'zicha, ular kecha ketishdi.Amaliy maslahat: по-мо́ему (menimcha) va по мне́нию учёных (olimlar fikricha) — bir guruh, lekin registri boshqacha. по-мо́ему — neytral, kundalik; по мне́нию…, по слова́м…, по да́нным… — rasmiy, ilmiy. Insho yozganda yoki taqdimot qilganda fikringizni manbaga bog'lash (по мне́нию специали́стов…) uni ancha ishonarli qiladi.
3.6. Ma'no guruhi 4 va 5 — TARTIB/BOG'LANISH va IFODA usuli
Guruh 4 — fikrlar tartibi va bog'lanishi. Bu kirish so'zlar fikrni tuzadi: qaysi biri birinchi, qaysi biri xulosa, qaysi biri qo'shimcha ekanini ko'rsatadi. Ilmiy va rasmiy nutqning "skeleti":
во-пе́рвых — birinchidan Во-пе́рвых, э́то до́рого.
во-вторы́х — ikkinchidan Во-вторы́х, э́то до́лго.
в-тре́тьих — uchinchidan В-тре́тьих, э́то сло́жно.
наконе́ц — nihoyat, oxiri Наконе́ц, мы гото́вы.
сле́довательно — binobarin, demak Сле́довательно, он вино́ват.
зна́чит — demak Зна́чит, ты согла́сен.
таки́м о́бразом — shu tariqa Таки́м о́бразом, зада́ча решена́.
кста́ти — aytmoqchi, darvoqe Кста́ти, я тебя́ иска́л.
впро́чем — biroq, aytgancha Впро́чем, э́то нева́жно.
наприме́р — masalan Возьми́ фру́кты, наприме́р я́блоки.Guruh 5 — fikrni ifodalash usuli. Bu kirish so'zlar aytilgan narsani qanday qilib aytayotganingizni izohlaydi — qisqami, boshqacha aytilsami, umuman:
коро́че говоря́ — qisqasi, xullas Коро́че говоря́, мы прои́грали.
и́наче говоря́ — boshqacha aytganda И́наче говоря́, э́то отка́з.
други́ми слова́ми — boshqa so'z bilan Други́ми слова́ми, он не хо́чет.
одни́м сло́вом — bir so'z bilan Одни́м сло́вом, всё пло́хо.
в о́бщем — umuman, xullas В о́бщем, всё норма́льно.
гла́вное — asosiysi Гла́вное, не опа́здывай.Tartib kirish so'zlari bilan tuzilgan izchil fikr namunasi:
Во-пе́рвых, э́то поле́зно. Во-вторы́х, э́то недо́рого. Сле́довательно, сто́ит купи́ть.
— Birinchidan, bu foydali. Ikkinchidan, bu qimmat emas. Binobarin, sotib olish arziydi.Diqqat — сле́довательно va зна́чит bog'lovchi emas, kirish so'z! Bularni поэ́тому ("shuning uchun") bilan chalkashtirmang. поэ́тому — bog'lovchi, u faqat oldiga vergul oladi (Он бо́лен, поэ́тому не пришёл). сле́довательно va зна́чит — kirish so'z, ular ikki tomondan vergul oladi (Он бо́лен, сле́довательно, не придёт).
3.7. ENG MUHIM — omonimlar: kirish so'z gap bo'lagi
Bu — darsning yuragi va B2 imtihonlarining sevimli savoli. Ba'zi so'zlar ikki hayot yashaydi: goh kirish so'z (vergul bilan, gapga bog'lanmagan), goh oddiy gap bo'lagi (vergulsiz, gapga bog'langan). Bir xil so'z — ikki ma'no, ikki tinish belgisi. Uchta eng muhim juftlikni ko'ramiz:
(1) зна́чит — kirish so'z ("demak") kesim ("bildiradi, degani"):
KIRISH SO'Z (= demak, xulosa):
Зна́чит, ты согла́сен. — Demak, sen rozisan. (vergul bilan)
Ты, зна́чит, не придёшь? — Sen, demak, kelmaysanmi? (ikki tomondan vergul)
KESIM (= bildiradi, ma'nosini anglatadi):
Э́то сло́во зна́чит «друг». — Bu so'z "do'st" degani. (VERGULSIZ!)
Что зна́чит э́тот знак? — Bu belgi nimani bildiradi? (VERGULSIZ!)Farqni ajratish testi: зна́чит ni "demak" (o'zbekcha) bilan almashtira olsangiz — kirish so'z (vergul). Agar "bildiradi/degani" ma'nosi chiqsa — kesim (vergulsiz).
(2) мо́жет быть — kirish so'z ("balki") kesim ("bo'lishi mumkin"):
KIRISH SO'Z (= balki, ehtimol):
Он, мо́жет быть, придёт. — U, balki, keladi. (ikki tomondan vergul)
Мо́жет быть, я оши́баюсь. — Balki, men xato qilyapman. (vergul bilan)
KESIM (= bo'lishi mumkin, imkoni bor):
Он мо́жет быть врачо́м. — U shifokor bo'lishi mumkin. (VERGULSIZ!)
Э́то мо́жет быть опа́сно. — Bu xavfli bo'lishi mumkin. (VERGULSIZ!)Test: agar мо́жет быть dan keyin kim/nima bo'la olishi aytilsa (врачо́м, опа́сно, оши́бкой) — bu kesim (mumkinlik), vergulsiz. Agar u butun gapga "balki" tusini bersa — kirish so'z, vergulli.
(3) ка́жется — kirish so'z ("chamasi") fe'l-kesim ("tuyuladi, ko'rinadi"):
KIRISH SO'Z (= chamasi, shekilli):
Он, ка́жется, спит. — U, chamasi, uxlayapti. (ikki tomondan vergul)
Ка́жется, идёт дождь. — Chamasi, yomg'ir yog'yapti. (vergul bilan)
FE'L-KESIM (= kimgadir tuyuladi + что):
Мне ка́жется, что он спит. — Menga u uxlayotgandek tuyuladi. (что bilan — fe'l)Farq: agar ка́жется oldidan мне / тебе́ / ему́ (jo'nalish kelishigi — "kimga tuyuladi") kelsa va keyin что ulanadigan bo'lsa — bu to'liq fe'l-kesim, gapning markazi. Agar u yolg'iz, "shekilli" ma'nosida tursa — kirish so'z.
Oltin qoida (omonim): so'zga ikki savol bering: (1) Uni olib tashlasam, gap buzilaimi? Buzilmasa — kirish so'z (vergul). Buzilsa — gap bo'lagi (vergulsiz). (2) Unga savol berib bo'ladimi? Bo'lsa (что зна́чит? — "nimani bildiradi?") — gap bo'lagi. Bo'lmasa — kirish so'z. зна́чит, мо́жет быть, ка́жется, ве́рно, пра́вда, наконе́ц, одна́ко — hammasi shu ikki hayotli so'zlar.
3.8. Kirish so'z EMAS — chalkashmang
Ayrim so'zlar tashqi ko'rinishidan kirish so'zga o'xshaydi, lekin kirish so'z EMAS — ular vergul bilan ajratilmaydi. Bularni yodlab qo'ying, ular tez-tez xatoga sabab bo'ladi:
Kirish so'z EMAS (VERGUL YO'Q):
вдруг — birdan Вдруг разда́лся крик. (holat, savol: qanday?)
бу́дто — go'yo Он смо́трит, бу́дто не узнаёт.
ведь — axir Ведь ты обеща́л!
да́же — hatto Да́же он не знал.
и́менно — aynan И́менно ты мне ну́жен.
почти́ — deyarli Почти́ все пришли́.
поэ́тому — shuning uchun Он бо́лен, поэ́тому не пришёл. (bog'lovchi — faqat oldiga vergul)
как бу́дто — go'yo Он молчи́т, как бу́дто оби́делся.Bu so'zlar gap bo'lagi (holat, yuklama, bog'lovchi) bo'lgani uchun ular gapga bog'langan va vergul talab qilmaydi.
Qoida: вдруг, ведь, да́же, и́менно, почти́, бу́дто, как бу́дто — kirish so'z emas, ular vergulsiz. Ayniqsa вдруг ("birdan") va поэ́тому ("shuning uchun") tez-tez xato bilan vergul bilan ajratiladi — bunday qilmang. Test bir xil: olib tashlab ko'ring — bu so'zlar olib tashlansa, gap ma'nosi jiddiy o'zgaradi yoki buziladi (ular gapning bo'lagi).
3.9. Butun tizim — bitta xaritada
KIRISH SO'ZLAR (вво́дные слова́)
— DOIM VERGUL, gap bo'lagi EMAS —
│
┌────────────┬────────────┬────┴───────┬────────────┬──────────────┐
│ │ │ │ │ │
ISHONCH/ HIS-TUYG'U FIKR MANBAI TARTIB/ IFODA usuli OMONIM (ehtiyot!)
SHUBHA │ │ BOG'LANISH │ │
│ к сожале́нию по-мо́ему во-пе́рвых коро́че зна́чит: kirishkesim
коне́чно к сча́стью говоря́т сле́довательно говоря́ мо́жет быть: kirishkesim
наве́рное к удивле́нию как изве́стно зна́чит одни́м сло́вом ка́жется: kirishfe'l
возмо́жно по мне́нию кста́ти гла́вное
ка́жется учёных наприме́р4. Ko'p misollar (ruscha + o'zbekcha)
Ishonch / shubha:
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Коне́чно, я вам помогу́. | Albatta, men sizga yordam beraman. |
| Безусло́вно, э́то ва́жный вопро́с. | Shubhasiz, bu muhim masala. |
| Ка́жется, я забы́л ключи́. | Chamasi, kalitni unutibman. |
| Наве́рное, они́ уже́ до́ма. | Ehtimol, ular allaqachon uyda. |
| Возмо́жно, вы пра́вы. | Balki, siz haqlisiz. |
His-tuyg'u:
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| К сожале́нию, конце́рт отмени́ли. | Afsuski, konsertni bekor qilishdi. |
| К сча́стью, все оста́лись жи́вы. | Baxtimizga, hamma tirik qoldi. |
| Он, к удивле́нию, легко́ согласи́лся. | U, hayratlanarlisi, osongina rozi bo'ldi. |
| Как ни стра́нно, никто́ не возрази́л. | G'alati tuyulsa-da, hech kim e'tiroz bildirmadi. |
Fikr manbai:
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| По-мо́ему, э́тот план не срабо́тает. | Menimcha, bu reja ishlamaydi. |
| По мне́нию учёных, океа́н нагрева́ется. | Olimlar fikricha, okean isiyapti. |
| Говоря́т, он уе́хал за грани́цу. | Aytishlaricha, u chet elga ketgan. |
| Как изве́стно, привы́чка формиру́ется за 21 день. | Ma'lumki, odat 21 kunda shakllanadi. |
Tartib / bog'lanish:
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Во-пе́рвых, я за́нят. Во-вторы́х, я уста́л. | Birinchidan, bandman. Ikkinchidan, charchaganman. |
| Сле́довательно, реше́ние приня́то. | Binobarin, qaror qabul qilindi. |
| Зна́чит, встреча́емся за́втра. | Demak, ertaga uchrashamiz. |
| Кста́ти, ты не ви́дел мой телефо́н? | Aytmoqchi, mening telefonimni ko'rmadingmi? |
| Таки́м о́бразом, мы дости́гли це́ли. | Shu tariqa, biz maqsadga erishdik. |
Ifoda usuli:
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Коро́че говоря́, ничего́ не измени́лось. | Qisqasi, hech narsa o'zgarmadi. |
| И́наче говоря́, э́то отка́з. | Boshqacha aytganda, bu rad javob. |
| Одни́м сло́вом, всё бы́ло отли́чно. | Bir so'z bilan, hammasi zo'r edi. |
| Гла́вное, не теря́й наде́жду. | Asosiysi, umidni yo'qotma. |
Omonim — yonma-yon (kirish gap bo'lagi):
| Ruscha (kirish — vergul) | Ruscha (gap bo'lagi — vergulsiz) |
|---|---|
| Зна́чит, ты придёшь. (demak) | Э́то сло́во зна́чит «мир». (bildiradi) |
| Он, мо́жет быть, опозда́ет. (balki) | Он мо́жет быть ли́дером. (bo'lishi mumkin) |
| Ка́жется, всё гото́во. (chamasi) | Мне ка́жется, что всё гото́во. (tuyuladi) |
| Пра́вда, я не уве́рен. (rostini aytsam) | Э́то пра́вда. (bu — rost, ega+kesim) |
5. Talaffuz bo'limi
- коне́чно /ka-NYÉSH-na/ — urg'u -не́- da; diqqat: чн bu yerda "shn" deb o'qiladi (istisno!): "kanyéshna", "kanyéchna" emas. Bu — rus tilining klassik talaffuz istisnolaridan biri.
- ка́жется /KÁ-zhy-tsa/ — urg'u boshda (ка́-); oxiridagi -тся "tsa": "kázhytsa".
- наве́рное /na-VYÉR-na-ye/ — urg'u -ве́- da (ikkinchi bo'g'in), boshda emas: "navyérnaye". Ko'plar "návernoye" deb xato qiladi.
- во-пе́рвых /va-PYÉR-vykh/ — urg'u -пе́- da; defis bilan yoziladi, bir so'zdek aytiladi: "vapyérvykh".
- по-мо́ему /pa-MÓ-ye-mu/ — urg'u o'rtada (-мо́-), boshda emas: "pamóyemu".
- к сожале́нию /k sa-zha-LYÉ-ni-yu/ — urg'u -ле́- da; boshdagi к keyingi so'zga yopishadi: "ksazhalyéniyu".
- сле́довательно /SLYÉ-da-va-til-na/ — urg'u boshda (сле́-); uzun so'z, sekin ayting: "slyédavatilna".
- зна́чит /ZNÁ-chit/ — urg'u boshda; qisqa, aniq: "znáchit".
Ikki oltin talaffuz qoidasi bugun: (1) коне́чно = "kanyéshna" — чн birikmasi bu so'zda "shn" bo'ladi (yana: ску́чно = "skúshna", коне́чно = "kanyéshna"). Bu — yod olishga arziydigan istisno. (2) VERGUL = TO'XTASH. Kirish so'z gapda kichik pauza bilan aytiladi — go'yo uni qavs ichiga olgandek: Он () … коне́чно … () придёт. Bu pauza tinglovchiga "bu — mening munosabatim" degan signal beradi va yozuvdagi vergulni "eshittiradi".
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| коне́чно | ко-не́ч-но | albatta | Коне́чно, я приду́. — Albatta, kelaman. |
| безусло́вно | без-у-сло́в-но | shubhasiz, so'zsiz | Безусло́вно, вы пра́вы. — Shubhasiz, haqlisiz. |
| разуме́ется | ра-зу-ме́-ет-ся | o'z-o'zidan, tabiiy | Разуме́ется, да. — O'z-o'zidan, ha. |
| ка́жется | ка́-жет-ся | chamasi, shekilli | Ка́жется, идёт дождь. — Chamasi, yomg'ir. |
| наве́рное | на-ве́р-но-е | ehtimol | Наве́рное, он до́ма. — Ehtimol, u uyda. |
| вероя́тно | ве-ро-я́т-но | ehtimol, chog'i | Вероя́тно, опозда́ем. — Ehtimol, kechikamiz. |
| возмо́жно | воз-мо́ж-но | balki, ehtimol | Возмо́жно, вы пра́вы. — Balki, haqlisiz. |
| мо́жет быть | мо́-жет быть | balki | Мо́жет быть, по́зже. — Balki, keyinroq. |
| к сожале́нию | к со-жа-ле́-ни-ю | afsuski | К сожале́нию, нет. — Afsuski, yo'q. |
| к сча́стью | к сча́сть-ю | baxtimizga | К сча́стью, всё хорошо́. — Baxtimizga, hammasi yaxshi. |
| по-мо́ему | по-мо́-е-му | menimcha | По-мо́ему, он прав. — Menimcha, u haqli. |
| по мне́нию… | по мне́-ни-ю | …fikricha | По мне́нию враче́й… — Shifokorlar fikricha… |
| говоря́т | го-во-ря́т | aytishlaricha | Говоря́т, бу́дет снег. — Aytishlaricha, qor bo'ladi. |
| как изве́стно | как из-ве́ст-но | ma'lumki | Как изве́стно, вода́ кипи́т… — Ma'lumki, suv qaynaydi… |
| во-пе́рвых | во-пе́р-вых | birinchidan | Во-пе́рвых, э́то до́рого. — Birinchidan, qimmat. |
| во-вторы́х | во-вто-ры́х | ikkinchidan | Во-вторы́х, до́лго. — Ikkinchidan, uzoq. |
| наконе́ц | на-ко-не́ц | nihoyat, oxiri | Наконе́ц, мы гото́вы. — Nihoyat, tayyormiz. |
| сле́довательно | сле́-до-ва-тель-но | binobarin, demak | Сле́довательно, он прав. — Binobarin, u haqli. |
| зна́чит | зна́-чит | demak | Зна́чит, согла́сен. — Demak, rozisan. |
| таки́м о́бразом | та-ки́м о́б-ра-зом | shu tariqa | Таки́м о́бразом, гото́во. — Shu tariqa, tayyor. |
| кста́ти | кста́-ти | aytmoqchi, darvoqe | Кста́ти, я звони́л. — Aytmoqchi, qo'ng'iroq qildim. |
| впро́чем | впро́-чем | biroq, aytgancha | Впро́чем, нева́жно. — Biroq, muhim emas. |
| наприме́р | на-при-ме́р | masalan | Наприме́р, я́блоки. — Masalan, olma. |
| коро́че говоря́ | ко-ро́-че го-во-ря́ | qisqasi, xullas | Коро́че говоря́, всё. — Qisqasi, tamom. |
| и́наче говоря́ | и́-на-че го-во-ря́ | boshqacha aytganda | И́наче говоря́, нет. — Boshqacha aytganda, yo'q. |
| гла́вное | гла́в-но-е | asosiysi | Гла́вное — здоро́вье. — Asosiysi — sog'liq. |
Yodlash qoidasi: kirish so'zlarni besh ma'no guruhi bilan yodlang: ISHONCH (коне́чно, наве́рное, возмо́жно), HIS (к сожале́нию, к сча́стью), MANBA (по-мо́ему, говоря́т, как изве́стно), TARTIB (во-пе́рвых, зна́чит, сле́довательно, кста́ти), IFODA (коро́че говоря́, гла́вное). Har kartaning orqasiga bitta misol vergul bilan yozing — miya "kirish so'z = vergul" bog'lanishini shakllantiradi. Va uchta omonimni alohida belgilang: зна́чит, мо́жет быть, ка́жется — "ikki hayotli".
7. Dialog
— Ты, ка́жется, чем-то расстро́ен? — Sen, chamasi, biror narsadan xafamisan?
— Да. К сожале́нию, я не сдал экза́мен. — Ha. Afsuski, imtihondan o'ta olmadim.
— Не мо́жет быть! Ты же гото́вился. — Bo'lishi mumkin emas! Axir tayyorlanding-ku.
— Гото́вился, коне́чно. Но, по-мо́ему, — Tayyorlandim, albatta. Lekin, menimcha,
вопро́сы бы́ли о́чень сло́жные. savollar juda qiyin edi.
— Возмо́жно. Говоря́т, в э́том году́ — Balki. Aytishlaricha, bu yili
экза́мен измени́ли. imtihonni o'zgartirishgan.
— И́менно! Во-пе́рвых, добавили́ те́му, — Aynan! Birinchidan, mavzu qo'shishdi,
во-вторы́х, сократи́ли вре́мя. ikkinchidan, vaqtni qisqartirishdi.
— Зна́чит, э́то не твоя́ вина́. — Demak, bu sening aybing emas.
— Наве́рное. Но, к сча́стью, есть пересда́ча. — Ehtimol. Lekin, baxtimga, qayta topshirish bor.
— Коне́чно! Гла́вное — не сдава́йся. — Albatta! Asosiysi — taslim bo'lma.
— Спаси́бо. Коро́че говоря́, бу́ду гото́виться — Rahmat. Qisqasi, yana
сно́ва. tayyorlanaman.E'tibor bering: bu dialogda barcha besh guruh bor va har biri vergul bilan ajratilgan. Ishonch/shubha: ка́жется (chamasi), коне́чно (albatta), возмо́жно (balki), наве́рное (ehtimol). His: к сожале́нию (afsuski), к сча́стью (baxtimga). Manba: по-мо́ему (menimcha), говоря́т (aytishlaricha). Tartib: во-пе́рвых… во-вторы́х… (birinchidan… ikkinchidan…), зна́чит (demak — bu yerda kirish so'z, "demak" ma'nosida, vergul bilan). Ifoda: коро́че говоря́ (qisqasi), гла́вное (asosiysi). Va bitta muhim omonimni ko'ring: Не мо́жет быть! — bu yerda мо́жет быть kesim ("bo'lishi mumkin emas!"), vergulsiz; lekin Он, мо́жет быть, придёт da u kirish so'z bo'lardi.
8. Tipik xatolar + mini-mashq
Kirish so'zni vergulsiz qoldirish: Коне́чно он прав. · К сожале́нию я опозда́л. Коне́чно, он прав. · К сожале́нию, я опозда́л. Sabab: kirish so'z doim vergul bilan ajratiladi. Bu — eng ko'p uchraydigan xato.
Gap o'rtasidagi kirish so'zning bir tomonini tushirish: Он, коне́чно придёт. · Я, к сожале́нию не смогу́. Он, коне́чно, придёт. · Я, к сожале́нию, не смогу́. Sabab: o'rtada turgan kirish so'z ikki tomondan vergul oladi — oldidan ham, keyindan ham.
зна́чит (kesim) ni vergul bilan ajratish: Э́то сло́во, зна́чит, «друг». Э́то сло́во зна́чит «друг». Sabab: bu yerda зна́чит — kesim ("bildiradi"), gap bo'lagi, vergulsiz. Vergul faqat зна́чит "demak" ma'nosida (kirish so'z) bo'lganda: Зна́чит, ты согла́сен.
мо́жет быть (kesim) ni vergul bilan ajratish: Он, мо́жет быть, врачо́м. Он мо́жет быть врачо́м. Sabab: bu yerda мо́жет быть — kesim ("bo'lishi mumkin"), keyin врачо́м (kim bo'la olishi) keladi, vergulsiz. Kirish so'z bo'lganda: Он, мо́жет быть, придёт (balki).
вдруг / поэ́тому ni kirish so'z deb vergul qo'yish: Вдруг, разда́лся крик. · Он бо́лен, поэ́тому, не пришёл. Вдруг разда́лся крик. · Он бо́лен, поэ́тому не пришёл. Sabab: вдруг — holat (kirish so'z emas), vergulsiz. поэ́тому — bog'lovchi, faqat oldiga vergul (ikki tomondan emas).
сле́довательно (kirish so'z) ni faqat oldiga vergul qo'yish: Он опозда́л, сле́довательно пропусти́л нача́ло. Он опозда́л, сле́довательно, пропусти́л нача́ло. Sabab: сле́довательно — kirish so'z, ikki tomondan vergul (bog'lovchi поэ́тому dan farqi shu).
Mini-mashq (og'zaki): har gapda vergul TO'G'Rimi? "TO'G'RI" yoki "XATO" deb ayting va tuzating:
1. Наве́рное он забы́л.
2. Э́то сло́во, зна́чит, «дом».
3. Он, к сожале́нию не пришёл.
4. Вдруг, погас свет.
5. Он мо́жет быть, до́ма.(Javoblar 11-bo'limda.)
9. Mashqlar
Mashq 1. Kirish so'zni vergul(lar) bilan ajrating (matnni ko'chirib, vergul qo'ying):
1. Коне́чно я вам помогу́.
2. Он к сожале́нию не смог прийти́.
3. По-мо́ему э́то оши́бка.
4. Зна́чит мы встреча́емся за́втра.
5. Э́то во-пе́рвых до́рого а во-вторы́х до́лго.Mashq 2. Bo'sh joyga mos kirish so'zni ma'no guruhiga qarab qo'ying (коне́чно / к сожале́нию / во-пе́рвых / говоря́т / наве́рное):
1. ___, он до́ма — свет гори́т. (taxmin, ~70%)
2. ___, я с ва́ми по́лностью согла́сен. (to'liq ishonch)
3. ___, конце́рт отмени́ли. (afsus)
4. ___, но́вый фильм о́чень интере́сный. (eshitgan gap, manba)
5. ___, э́то ва́жно. ___, э́то сро́чно. (tartib: 1, 2)Mashq 3. зна́чит — kirish so'z (vergul) yoki kesim (vergulsiz)? To'g'ri variantni tanlang:
1. Э́то сло́во ___ «свобо́да». (bildiradi / demak)
2. ___, ты не согла́сен? (demak)
3. Что ___ э́тот жест? (bildiradi)
4. ___, за́втра экза́мен. (demak)Mashq 4. мо́жет быть — kirish so'z (balki, vergul) yoki kesim (bo'lishi mumkin, vergulsiz)? Vergul qo'ying yoki "—":
1. Он ___ мо́жет быть ___ хоро́шим учи́телем. (bo'lishi mumkin)
2. ___ мо́жет быть ___ я оши́баюсь. (balki)
3. Э́то ___ мо́жет быть ___ опа́сно. (bo'lishi mumkin)
4. Она́ ___ мо́жет быть ___ уже́ ушла́. (balki)Mashq 5. Kirish so'zmi yoki kirish so'z EMASmi? "KIRISH" (vergul kerak) yoki "EMAS" (vergul yo'q) deb belgilang:
1. коне́чно
2. вдруг
3. к сожале́нию
4. поэ́тому
5. сле́довательно
6. и́менно
7. наприме́р
8. да́жеMashq 6. Xatoni toping va to'g'rilang:
1. Наве́рное он опозда́ет.
2. Вдруг, зазвони́л телефо́н.
3. Э́то сло́во, зна́чит, «друг».
4. Он, коне́чно придёт.
5. Он бо́лен, поэ́тому, оста́лся до́ма.Mashq 7. O'zbekchadan ruschaga tarjima qiling (kirish so'z va vergulga e'tibor bering):
1. Albatta, men sizga yordam beraman.
2. Afsuski, do'kon yopiq.
3. Menimcha, bu yaxshi fikr.
4. Demak, ertaga uchrashamiz.
5. U, ehtimol, allaqachon uyda.Mashq 8. Kichik matn tuzing (kamida 6 gap): "hafta oxiri rejalari" haqida. Kamida bitta ishonch (коне́чно / наве́рное), bitta his (к сожале́нию / к сча́стью), bitta manba (по-мо́ему / говоря́т), bitta tartib (во-пе́рвых… во-вторы́х…) va bitta ifoda (коро́че говоря́ / гла́вное) kirish so'zini vergul bilan ishlating.
10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
Kirish so'z drill: Wisar AIdan 8 ta oddiy gap so'rang (masalan Он придёт. Дождь идёт.). Har biriga bittadan kirish so'z qo'shib, munosabatingizni bildiring: ishonch (коне́чно), shubha (наве́рное), his (к сожале́нию), manba (говоря́т). AI vergulni to'g'ri qo'yganingizni tekshirsin.
Omonim mashqi (eng muhim): AIga ayting: "Menga зна́чит, мо́жет быть, ка́жется so'zlari bilan 6 ta gap ber — 3 tasi kirish so'z, 3 tasi gap bo'lagi bo'lsin". Har biriga "kirish (vergul)" yoki "kesim (vergulsiz)" deb baho bering va sababini ayting. AI javobingizni tekshirsin. Bu — B2 imtihonining eng qiyin savoli.
Tuzilgan fikr mashqi: AIdan bir bahsli mavzu bering (masalan "Onlayn ta'lim yaxshimi?"). Fikringizni tartib kirish so'zlari bilan tuzib bayon eting: Во-пе́рвых… во-вторы́х… сле́довательно… коро́че говоря́…. AI kirish so'zlar to'g'ri joylashgani va vergullar to'g'riligini nazorat qilsin.
Ma'no guruhi o'yini: AI sizga kirish so'z aytsin (безусло́вно, к несча́стью, по слова́м экспе́рта, таки́м о́бразом, одни́м сло́вом), siz uni qaysi guruhga (ishonch / his / manba / tartib / ifoda) tegishli ekanini ayting va u bilan gap tuzing. AI baholab bersin.
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim): 1. XATO Наве́рное, он забы́л (kirish so'z — vergul). 2. XATO Э́то сло́во зна́чит «дом» (зна́чит bu yerda kesim "bildiradi" — vergulsiz). 3. XATO Он, к сожале́нию, не пришёл (ikki tomondan vergul). 4. XATO Вдруг погас свет (вдруг — kirish so'z emas, vergulsiz). 5. XATO Он, мо́жет быть, до́ма (kirish so'z "balki" — ikki tomondan vergul; agar "bo'lishi mumkin" bo'lsa Он мо́жет быть до́ма — vergulsiz).
Mashq 1: 1. Коне́чно, я вам помогу́. 2. Он**,** к сожале́нию**,** не смог прийти́. 3. По-мо́ему, э́то оши́бка. 4. Зна́чит, мы встреча́емся за́втра. 5. Э́то**,** во-пе́рвых**,** до́рого**,** а во-вторы́х**,** до́лго. («а» oldida ham vergul — 21-darsdan.)
Mashq 2: 1. Наве́рное, он до́ма. 2. Коне́чно, я с ва́ми согла́сен. 3. К сожале́нию, конце́рт отмени́ли. 4. Говоря́т, но́вый фильм интере́сный. 5. Во-пе́рвых, э́то ва́жно. Во-вторы́х, э́то сро́чно.
Mashq 3: 1. Э́то сло́во зна́чит «свобо́да» (kesim — vergulsiz). 2. Зна́чит, ты не согла́сен? (kirish — vergul). 3. Что зна́чит э́тот жест? (kesim — vergulsiz). 4. Зна́чит, за́втра экза́мен (kirish — vergul).
Mashq 4: 1. Он мо́жет быть хоро́шим учи́телем (kesim — vergulsiz, "—"). 2. Мо́жет быть, я оши́баюсь (kirish — vergul). 3. Э́то мо́жет быть опа́сно (kesim — vergulsiz, "—"). 4. Она́**, мо́жет быть,** уже́ ушла́ (kirish — ikki tomondan vergul).
Mashq 5: 1. коне́чно — KIRISH; 2. вдруг — EMAS; 3. к сожале́нию — KIRISH; 4. поэ́тому — EMAS (bog'lovchi); 5. сле́довательно — KIRISH; 6. и́менно — EMAS; 7. наприме́р — KIRISH; 8. да́же — EMAS.
Mashq 6: 1. Наве́рное, он опозда́ет (vergul qo'shildi). 2. Вдруг зазвони́л телефо́н (vergul olib tashlandi — вдруг kirish so'z emas). 3. Э́то сло́во зна́чит «друг» (vergullar olib tashlandi — kesim). 4. Он**, коне́чно,** придёт (ikkinchi vergul qo'shildi). 5. Он бо́лен, поэ́тому оста́лся до́ма (поэ́тому dan keyingi vergul olib tashlandi — bog'lovchi, ikki tomondan vergul olmaydi).
Mashq 7: 1. Коне́чно, я вам помогу́. 2. К сожале́нию, магази́н закры́т. 3. По-мо́ему, э́то хоро́шая иде́я. 4. Зна́чит, за́втра встреча́емся. 5. Он, наве́рное, уже́ до́ма.
Mashq 8: (Ochiq mashq — namuna javob.) В э́ти выходны́е у меня́ мно́го пла́нов. Во-пе́рвых, я хочу́ отдохну́ть, во-вторы́х, встре́титься с друзья́ми. По-мо́ему, пого́да бу́дет хоро́шая. К сожале́нию, в суббо́ту я немно́го за́нят. Но, к сча́стью, воскресе́нье свобо́дно. Коро́че говоря́, гла́вное — провести́ вре́мя с по́льзой. Sizning matningiz so'zma-so'z bir xil bo'lishi shart emas — asosiysi: har bir kirish so'z vergul bilan ajratilgan va besh guruhdan mos so'z ishlatilgan.
12. Xulosa va keyingi dars
- Kirish so'z (вво́дное сло́во) — gapga grammatik bog'lanmagan, savolga javob bermaydigan, so'zlovchining munosabatini bildiruvchi so'z. Uni olib tashlasangiz, gap buzilmaydi — bu asosiy test.
- Asosiy qoida: kirish so'z DOIM vergul bilan ajratiladi. Boshda — keyin vergul; o'rtada — ikki tomondan vergul; oxirida — oldin vergul.
- Besh ma'no guruhi: ISHONCH/SHUBHA (коне́чно, наве́рное, возмо́жно, ка́жется); HIS (к сожале́нию, к сча́стью); FIKR MANBAI (по-мо́ему, говоря́т, как изве́стно, по мне́нию…); TARTIB/BOG'LANISH (во-пе́рвых, зна́чит, сле́довательно, кста́ти); IFODA usuli (коро́че говоря́, одни́м сло́вом, гла́вное).
- Omonimlar — eng qiyin va eng muhim: зна́чит (demak — kirish bildiradi — kesim), мо́жет быть (balki — kirish bo'lishi mumkin — kesim), ка́жется (chamasi — kirish tuyuladi — fe'l). Test: olib tashlasa gap buziladimi? Buzilmasa — kirish (vergul); buzilsa — gap bo'lagi (vergulsiz).
- Kirish so'z EMAS (vergulsiz): вдруг, ведь, да́же, и́менно, почти́, бу́дто, как бу́дто. Va поэ́тому — bog'lovchi (faqat oldiga vergul), сле́довательно dan farqli.
- Talaffuz istisnosi: коне́чно = "kanyéshna" (чн "shn").
Keyingi dars — B2 — 20-dars: So'z tartibi (поря́док слов) — aktual bo'linish, mantiqiy urg'u. Bugun siz gapga so'zlovchining "ovozini" — munosabatini — kirish so'z bilan qo'shishni o'rgandingiz. Keyingi darsda esa gapning o'zi ichida so'zlarni qanday tartibda joylashtirishni ko'rasiz. Rus tilida so'z tartibi erkin (Я чита́ю кни́гу = Кни́гу я чита́ю), lekin erkin — bemaqsad emas: gapning oxiriga qo'yilgan so'z eng muhim, yangi ma'lumotni (rema) tashiydi. Juftlikni his eting: bugun kirish so'z gapga bog'lanmagan qo'shimcha edi — ertaga siz gapning o'z bo'laklarini mantiqiy urg'u bilan tartiblashni o'rganasiz. Ikkalasi birga rus nutqini nafis, aniq va "tirik" qiladi. Уда́чи! (Omad!)
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!