B2 — 6-dars: Sifatdosh oboroti (прича́стный оборо́т) — to'liq tizim, vergul qoidasi, so'z tartibi
B2 — YUQORI-O'RTA · 6-dars
1. Dars nomi va maqsad
B1 bosqichida (9–12-darslar) siz sifatdosh (прича́стие) bilan tanishdingiz: hozirgi va o'tgan zamon aktiv (чита́ющий, чита́вший), passiv (чита́емый, прочи́танный), qisqa shakl (напи́сан). Siz bitta sifatdoshni otga rod-son-kelishik bo'yicha moslashtira oldingiz va uni кото́рый ergash gapiga aylantirdingiz (чита́ющий кни́гу = кото́рый чита́ет кни́гу).
Lekin B1'da siz asosan yalang'och sifatdoshni ko'rgansiz — bitta so'z sifatida (чита́ющий студе́нт). Amaliy, jonli matnda esa sifatdosh deyarli hech qachon yolg'iz turmaydi. U doim o'ziga bog'liq so'zlar — obyekt, holat, o'rin — bilan birga keladi:
Yalang'och sifatdosh (B1): чита́ющий студе́нт
Sifatdosh OBOROTI (B2): студе́нт, чита́ющий интере́сную кни́гу в библиоте́ке
(kutubxonada qiziqarli kitob o'qiyotgan talaba)Ана shu sifatdosh + unga bog'liq barcha so'zlar birligi — прича́стный оборо́т (sifatdosh oboroti) deyiladi. Bu — B2 darajasining asosiy sintaktik quroli. Uni to'g'ri qurish uchun uch narsani mukammal bilish shart: (1) sifatdosh oborot ichida qanday joylashadi, (2) qachon vergul qo'yiladi, qachon qo'yilmaydi (bu — eng muhim va eng ko'p xato qilinadigan qoida), (3) oboroti bilan otning tartibi ma'noni qanday o'zgartiradi.
Bu dars — yangi sifatdosh yasash haqida emas (uni B1'da o'rgangansiz). Bu dars — o'sha sifatdoshni to'liq, ko'p so'zli, rasmiy jumlaga aylantirish, uni vergul bilan to'g'ri ajratish va matnda ishonch bilan ishlatish haqida. Dars oxirida siz gazeta, ilmiy maqola yoki rasmiy hujjatdagi eng murakkab sifatdosh oborotlarini o'qib tushunasiz va o'zingiz xatosiz tuza olasiz.
2. Avvalgi darslardan takror (sifatdosh — B1 asosi)
Oboroti qurishdan oldin B1'dagi ikki tayanch bilimni tez yangilaymiz.
2.1. Sifatdosh — turlari va yasalishi (B1 9–12-dars)
Прича́стие — fe'ldan yasalgan, lekin sifatdek turlanadigan so'z: harakat ma'nosi (fe'l) + otga moslashuv (sifat). To'rt asosiy turi bor:
| Tur | Yasalish | Misol | O'zbekcha |
|---|---|---|---|
| aktiv, hozirgi | -ущ/-ющ, -ащ/-ящ | чита́ющий | o'qiyotgan (o'zi o'qiydi) |
| aktiv, o'tgan | -вш/-ш | чита́вший | o'qigan (o'zi o'qidi) |
| passiv, hozirgi | -ем/-им | чита́емый | o'qilayotgan (uni o'qiydilar) |
| passiv, o'tgan | -нн/-т/-енн | прочи́танный | o'qib bo'lingan (uni o'qib bo'lishdi) |
Bugungi oborot'da bu to'rt turning hammasi ishtirok etadi — ular oborotning "yadrosi". Qaysi turdan foydalanish gap mazmuniga bog'liq, lekin vergul va tartib qoidasi to'rt tur uchun ham bir xil.
2.2. Sifatdosh otga rod-son-kelishik bo'yicha moslashadi (B1 9-dars)
Sifatdosh — sifatdek turlanadi: u aniqlagan otning rodi, soni va kelishigiga moslashadi.
И. студе́нт, чита́ющий кни́гу (m, И.)
Р. студе́нта, чита́ющего кни́гу (m, Р.)
Д. студе́нту, чита́ющему кни́гу (m, Д.)
В. студе́нта, чита́ющего кни́гу (m, jonli, В.)
Т. со студе́нтом, чита́ющим кни́гу (m, Т.)
П. о студе́нте, чита́ющем кни́гу (m, П.)Muhim ajratish: sifatdosh aniqlanmish otga (aniqlagan otiga) moslashadi. Oborot ichidagi boshqa so'zlar esa sifatdoshga emas, o'z vazifasiga qarab o'z kelishigida turadi (чита́ющий кни́гу — кни́гу doim Винительный, chunki u o'qish obyekti). Bugungi darsning yarmi — aynan shu ikki mustaqil moslashuvni ajrata bilish.
2.3. Sifatdosh кото́рый (B1 15-dars)
B1 15-darsda siz aktiv sifatdoshni кото́рый ergash gapiga aylantirgansiz: sifatdosh — bu "siqilgan" кото́рый ergash gapi.
студе́нт, чита́ющий кни́гу = студе́нт, кото́рый чита́ет кни́гуBugun biz shu almashtirishni to'liq oborot darajasida chuqurlashtiramiz: butun oborotni butun ergash gapga aylantiramiz va vergul mantig'ining ikkalasida bir xil ishlashini ko'ramiz.
3. Asosiy tushuntirish
3.1. Прича́стный оборо́т nima?
Прича́стный оборо́т — bu sifatdosh va unga bog'liq (tobe) so'zlar birligi. U gapda bitta yaxlit vazifani bajaradi — otni aniqlaydi (aniqlovchi bo'lib keladi). Aniqlanadigan ot — определя́емое сло́во (aniqlanmish so'z) deyiladi.
┌─────────── ПРИЧА́СТНЫЙ ОБОРО́Т ───────────┐
студе́нт, чита́ющий интере́сную кни́гу в библиоте́ке
aniqlanmish sifatdosh obyekt (В.) o'rin holati
(определя́емое) (yadro) └──── tobe so'zlar ────┘Uch qismni ajrating:
- Определя́емое сло́во (aniqlanmish) — oborot tashqarisida turadigan, oborot aniqlaydigan ot (студе́нт).
- Sifatdosh — oborotning yadrosi, aniqlanmishga rod-son-kelishik bo'yicha moslashadi (чита́ющий).
- Tobe so'zlar — sifatdoshga bog'liq obyekt, holat, o'rin va h.k., har biri o'z kelishigida (интере́сную кни́гу — В.; в библиоте́ке — П.).
O'zbek tilida bunga sifatdosh birikmasi to'liq mos keladi: kutubxonada qiziqarli kitob o'qi*yotgan talaba* — bu yerda "kutubxonada qiziqarli kitob o'qiyotgan" butun birikma "talaba"ni aniqlaydi. Farqi shundaki, o'zbekchada birikma doim otdan oldin turadi, ruschada esa — oldin ham, keyin ham kelishi mumkin, va aynan shu tartib vergulni belgilaydi.
3.2. ENG MUHIM QOIDA — VERGUL (oborotning o'rniga qarab)
Butun darsning markaziy qoidasi. Sifatdosh oboroti vergul bilan ajratiladimi yoki yo'qmi — bu faqat bitta narsaga bog'liq: oborot aniqlanmish otdan oldin turadimi yoki keyin.
ASOSIY QOIDA: — oborot aniqlanmish so'zdan KEYIN kelsa vergul bilan ajratiladi (ikki tomondan); — oborot aniqlanmish so'zdan OLDIN kelsa vergul QO'YILMAYDI.
KEYIN (vergul BOR):
Кни́га, лежа́щая на столе́, — моя́.
└──── oborot otdan keyin ikki tomondan vergul ────┘
Stolda yotgan kitob — meniki.
OLDIN (vergul YO'Q):
Лежа́щая на столе́ кни́га — моя́.
└─── oborot otdan oldin vergul yo'q ───┘
Stolda yotgan kitob — meniki.E'tibor bering — ma'no bir xil, faqat tartib va vergul farq qiladi. Ikki holatni yonma-yon ko'ring:
Aniqlanmish KEYIN oborot: Студе́нты, сдаю́щие экза́мен, во́лну́ются. vergul BOR
Aniqlanmish OLDIN oborot: Сдаю́щие экза́мен студе́нты во́лну́ются. vergul YO'Q
Imtihon topshirayotgan talabalar hayajonlanmoqda.Nega shunday? Otdan keyingi oborot — bu "qo'shimcha, ajratilgan izoh" (xuddi кото́рый ergash gapidek, alohida intonatsiya bilan aytiladi), shuning uchun vergul bilan ajratiladi. Otdan oldingi oborot esa oddiy sifat kabi otga "yopishib" ketadi (но́вая кни́га — лежа́щая на столе́ кни́га), shuning uchun vergul kerak emas. Gapirganda ham buni his qilasiz: otdan keyingi oborotdan oldin pauza bor, oldingi oborotda pauza yo'q.
3.3. Ikki xil moslashuv — sifatdosh vs oborot ichi
Bu — B2 darajasining nozik, lekin hal qiluvchi joyi. Sifatdosh oborotida ikkita mustaqil moslashuv tizimi ishlaydi:
(1) Sifatdosh — aniqlanmish otga moslashadi (rod, son, kelishik):
Я ви́жу де́вушку, чита́ющую кни́гу.
де́вушку (ayol, В.) чита́ющую (ayol, В.) — sifatdosh otga moslashdi(2) Oborot ichidagi tobe so'zlar — sifatdoshning boshqaruviga bo'ysunadi (o'z kelishigida, otdan mustaqil):
Я ви́жу де́вушку, чита́ющую кни́гу.
чита́ющую кни́гу (В., obyekt) — тобе so'z FE'L boshqaruvidaE'tibor bering: де́вушку Vinitelniy (В.) kelishigida, кни́гу ham Vinitelniy kelishigida — lekin butunlay boshqa sabab bilan. Де́вушку — asosiy gapning obyekti (ви́жу кого́? — де́вушку), кни́гу — sifatdoshning obyekti (чита́ющую что? — кни́гу). Ular tasodifan bir xil kelishikda; boshqa gapda farqli bo'lishi mumkin:
Я подошёл к де́вушке, чита́ющей кни́гу.
де́вушке (Д.) чита́ющей (Д.) кни́гу (В., o'zgarmaydi!)Bu yerda де́вушке — Дательный (подошёл к кому́?), sifatdosh unga moslashib чита́ющей bo'ldi, lekin кни́гу baribir Винительный — chunki u har doim o'qish obyekti bo'lib qoladi va sifatdoshning kelishigidan mustaqil.
Oltin qoida: sifatdoshning kelishigi — aniqlanmish otga qarab o'zgaradi; oborot ichidagi tobe so'zlarning kelishigi esa hech qachon o'zgarmaydi (ular fe'l ma'nosidagi boshqaruvni saqlaydi). Ikkisini alohida tekshiring.
3.4. Oborotni кото́рый ergash gapiga aylantirish (B1 15-darsni chuqurlashtirish)
Butun sifatdosh oboroti to'liq кото́рый ergash gapiga aylanadi. Bu — o'qishda va imtihonda eng kerakli ko'nikma. Butun oborot "ochiladi":
AKTIV oborot кото́рый (EGA, И.) + o'sha zamon fe'li + o'sha tobe so'zlar:
студе́нт, чита́ющий кни́гу в библиоте́ке
= студе́нт, кото́рый чита́ет кни́гу в библиоте́ке
(чита́ющий кото́рый чита́ет; кни́гу, в библиоте́ке — o'z joyida qoladi)
дом, постро́енный в про́шлом ве́ке (PASSIV oborot)
= дом, кото́рый постро́или в про́шлом ве́ке
(постро́енный кото́рый постро́или — passiv shaxssiz ko'plik)Aylantirish algoritmi:
1. Aniqlanmish otning rod-soni кото́рый shakli (ый/ая/ое/ые)
2. Sifatdosh AKTIVmi? кото́рый EGA (И.) sifatdosh zamoniga mos fe'l
Sifatdosh PASSIVmi? кото́рый OBYEKT (В.) + bajaruvchi ega (yoki shaxssiz ko'plik)
3. Oborotning barcha tobe so'zlari — o'zgarishsiz ergash gapga ko'chadi
4. Vergul: kotoriy ergash gap DOIM vergul bilan (otdan keyin turadi)Muhim: oborotni кото́рый ga aylantirsangiz, natija doim otdan keyin turadi va doim vergulli bo'ladi (кото́рый ergash gap boshqacha turolmaydi). Ya'ni Лежа́щая на столе́ кни́га (oldin, vergulsiz) Кни́га, кото́рая лежи́т на столе́ (keyin, vergulli). Aylantirishda tartib ham, vergul ham o'zgaradi.
3.5. So'z tartibi oborot ichida
Oborot ichida odatiy (neytral) tartib quyidagicha: sifatdosh tobe so'zlar. Lekin aniqlanmishga nisbatan butun oborotning o'rni tartibga ta'sir qiladi.
Oborot otdan KEYIN (eng ko'p tarqalgan, rasmiy-neytral):
письмо́, напи́санное изве́стным писа́телем в 1890 году́
xat + [sifatdosh + tobe so'zlar]
1890-yilda mashhur yozuvchi tomonidan yozilgan xatOborot otdan OLDIN (ko'proq kitobiy, ba'zan she'riy yoki emfatik):
напи́санное изве́стным писа́телем письмо́
[sifatdosh + tobe so'zlar] + xatDiqqat — oborotni "uzib" qo'ymang: aniqlanmish ot oborot ichiga tushib qolmasligi kerak. Ruscha me'yorda ot yo butun oborotdan oldin, yo butun oborotdan keyin turadi. чита́ющий студе́нт кни́гу (ot oborot o'rtasida — "uzilgan oborot", jonli tilda uchraydi, lekin yozma me'yorda xato). студе́нт, чита́ющий кни́гу (ot oldin) yoki чита́ющий кни́гу студе́нт (ot keyin — butun oborotdan so'ng).
3.6. Bir necha oborot bir gapda
Rasmiy va ilmiy matnda bir gapda bir necha sifatdosh oboroti bo'lishi mumkin — ular turli otlarni aniqlaydi yoki ketma-ket "zanjir" hosil qiladi. Har biri o'z vergul qoidasiga bo'ysunadi:
Студе́нты, сдаю́щие экза́мен, слу́шают профе́ссора, объясня́ющего но́вую те́му.
oborot 1 (студе́нты) oborot 2 (профе́ссора)
Imtihon topshirayotgan talabalar yangi mavzuni tushuntirayotgan professorni tinglaydi.Ba'zan bir ot ikki oborotli bo'ladi (bir jinsli aniqlovchilar) — ular orasida vergul yoki bog'lovchi:
Кни́га, лежа́щая на столе́ и напи́санная изве́стным а́втором, — бестсе́ллер.
oborot 1 (лежа́щая...) и oborot 2 (напи́санная...)
Stolda yotgan va mashhur muallif yozgan kitob — bestseller.Zanjir ehtiyotkorligi: juda uzun, ketma-ket "sifatdosh oboroti ichida yana sifatdosh oboroti" konstruksiyasi (masalan дом, постро́енный рабо́чими, приезжа́вшими из го́рода...) — grammatik jihatdan to'g'ri, lekin og'ir o'qiladi. Yozma nutqda ustama-ustama oboroti — sifatsizlik belgisi; ruslar bunday hollarda bittasini кото́рый ga aylantirib, gapni yengillashtiradi.
3.7. Uslub — oborot QAYERDA ishlatiladi
Sifatdosh oboroti — aniq kitobiy va rasmiy uslub belgisi. U qayerda ko'p, qayerda kam uchrashini bilish B2 darajasi uchun muhim:
| Uslub / matn | Sifatdosh oboroti | Muqobil |
|---|---|---|
| Ilmiy maqola, dissertatsiya | juda ko'p | — |
| Rasmiy hujjat, qonun, shartnoma | juda ko'p | — |
| Gazeta, publitsistika | ko'p | ba'zan кото́рый |
| Badiiy adabiyot | o'rtacha | кото́рый bilan aralash |
| Kundalik og'zaki nutq | kam | asosan кото́рый |
YOZMA (ilmiy): Учёные, изуча́ющие измене́ние кли́мата, опубликова́ли докла́д.
OG'ZAKI: Учёные, кото́рые изуча́ют измене́ние кли́мата, опубликова́ли докла́д.
Iqlim o'zgarishini o'rganayotgan olimlar ma'ruza chop etishdi.Amaliy xulosa: og'zaki nutqda uzun sifatdosh oboroti sun'iy eshitiladi — suhbatda кото́рый tabiiyroq. Aksincha, ilmiy yoki rasmiy yozma matnda har gapni кото́рый bilan cho'zish "sodda" ko'rinadi — u yerda sifatdosh oboroti yetuk yozuvchini bildiradi. Ikkalasini bilib, kontekstga qarab tanlash — B2 mahoratining o'zi.
3.8. Matn namunasi — oborotli ilmiy-publitsistik parcha
Sifatdosh oborotining tabiiy muhitini his qilish uchun kichik parcha (barcha oborotlar ajratilgan):
Компа́ния, разраба́тывающая но́вые техноло́гии, предста́вила прое́кт,
получи́вший высо́кую оце́нку экспе́ртов. Систе́ма, со́зданная молоды́ми
инжене́рами, испо́льзует алгори́тмы, осно́ванные на иску́сственном
интелле́кте. Специали́сты, изуча́вшие э́ту разрабо́тку, отме́тили
результа́ты, превзоше́дшие все ожида́ния.O'zbekcha:
Yangi texnologiyalar ishlab chiqayotgan kompaniya ekspertlarning yuqori
bahosini olgan loyihani taqdim etdi. Yosh muhandislar yaratgan tizim sun'iy
intellektga asoslangan algoritmlardan foydalanadi. Bu ishlanmani o'rgangan
mutaxassislar barcha kutilmalardan oshib ketgan natijalarni qayd etishdi.Sanang: parchada olti sifatdosh oboroti bor — разраба́тывающая... (aktiv, hozirgi), получи́вший... (aktiv, o'tgan), со́зданная... (passiv), осно́ванные... (passiv), изуча́вшие... (aktiv, o'tgan), превзоше́дшие... (aktiv, o'tgan). Har biri otdan keyin turibdi, shuning uchun har biri vergul bilan ajratilgan. Aynan shu zichlik — ilmiy uslubning belgisi. Og'zaki nutqda buning yarmi кото́рый bo'lib qolardi.
4. Ko'p misollar (ruscha + o'zbekcha)
Oborot otdan KEYIN (vergul BOR) — aktiv:
Челове́к, стоя́щий у окна́, — мой оте́ц. — Deraza yonida turgan odam — otam.
Студе́нты, изуча́ющие ру́сский язы́к, ча́сто чита́ют. — Rus tilini o'rganayotgan talabalar ko'p o'qiydi.
Врач, приня́вший больно́го во́время, спас его́. — Bemorni o'z vaqtida qabul qilgan shifokor uni qutqardi.
Де́вушка, сдава́вшая экза́мен пе́рвой, о́чень волнова́лась. — Imtihonni birinchi topshirgan qiz juda hayajonlandi.Oborot otdan OLDIN (vergul YO'Q) — aktiv:
Стоя́щий у окна́ челове́к — мой оте́ц. — Deraza yonida turgan odam — otam.
Изуча́ющие ру́сский язы́к студе́нты ча́сто чита́ют. — Rus tilini o'rganayotgan talabalar ko'p o'qiydi.
Спеша́щий на рабо́ту сосе́д не поздоро́вался. — Ishga shoshayotgan qo'shni salomlashmadi.Passiv oborot (KEYIN, vergul BOR):
Письмо́, напи́санное сто лет наза́д, храни́тся в музе́е. — Yuz yil oldin yozilgan xat muzeyda saqlanadi.
Дом, постро́енный мои́м де́дом, ещё стои́т. — Bobom qurgan uy hali turibdi.
Зада́ча, решённая на уро́ке, была́ о́чень тру́дной. — Darsda yechilgan masala juda qiyin edi.
Кни́ги, изда́нные в про́шлом ве́ке, тепе́рь ре́дкость. — O'tgan asrda nashr etilgan kitoblar endi kamyob.Turli kelishiklarda (sifatdosh otga moslashadi, tobe so'z — o'z kelishigida):
Я ви́жу студе́нта, чита́ющего кни́гу. — Kitob o'qiyotgan talabani ko'ryapman. (В., jonli)
Я подошёл к челове́ку, говоря́щему по-ру́сски. — Ruscha gapirayotgan odamga yaqinlashdim. (Д.)
Мы говори́ли с ма́стером, постро́ившим э́тот дом. — Bu uyni qurgan usta bilan gaplashdik. (Т.)
Речь идёт о зако́не, приня́том в про́шлом году́. — O'tgan yili qabul qilingan qonun haqida gap ketyapti. (П.)Bir gapda bir necha oborot:
Экспе́рты, оцени́вшие прое́кт, похвали́ли реше́ния, предло́женные а́втором.
— Loyihani baholagan ekspertlar muallif taklif qilgan yechimlarni maqtashdi.
Студе́нт, сдаю́щий экза́мен и волну́ющийся о́чень си́льно, забы́л отве́т.
— Imtihon topshirayotgan va juda kuchli hayajonlanayotgan talaba javobni unutdi.Har misolda tekshiring: (1) oborot otdan keyinmi (vergul) yoki oldinmi (vergulsiz); (2) sifatdosh aniqlanmish otga rod-son-kelishik bo'yicha mos (студе́нта чита́ющего); (3) oborot ichidagi tobe so'z o'z kelishigini saqlaydi (чита́ющего кни́гу — В., o'zgarmaydi).
5. Talaffuz bo'limi
- прича́стный оборо́т /pri-CHAS-nyy a-ba-ROT/ — birinchi so'zda urg'u -ча́- da; -стн- da "т" o'qilmaydi ("prichásnyy"); ikkinchi so'zda urg'u oxirda -ро́т.
- лежа́щая /li-ZHA-shcha-ya/ — urg'u -жа́- da; "-щ-" yumshoq cho'ziq "shch".
- напи́санное /na-PI-sa-na-ye/ — urg'u -пи́- da; "-нн-" bir "n" kabi: "napísanaye".
- постро́енный /pas-TRO-yen-nyy/ — urg'u -ро́- da; "-енный" "-yennyy".
- прочи́танный /pra-CHI-tan-nyy/ — urg'u -чи́- da; passiv o'tgan.
- получи́вший /pa-lu-CHIV-shiy/ — urg'u -чи́- da; "-вший" "vshiy".
- превзоше́дший /priv-za-SHED-shiy/ — qiyin so'z; urg'u -ше́- da; "-дший" "tshiy".
- определя́емое сло́во /a-pri-di-LYA-ye-ma-ye SLO-va/ — "aniqlanmish so'z"; urg'u -ля́- da.
Urg'u — asosiy qoida: oborot ichida so'z uzun bo'lsa ham, sifatdoshning urg'usi rod-son-kelishik bo'yicha ko'chmaydi: лежа́щая лежа́щего лежа́щим — hammasi -жа́- da. Passiv sifatdoshlarda urg'u ko'pincha fe'ldagi joyida qoladi (написа́ть напи́санный), lekin -ённый da o'zakka ko'chadi (реши́ть решённый, "-ё-" doim urg'uli). Har yangi passiv sifatdoshda urg'uni alohida tekshiring.
Intonatsiya — vergulning ovozi: otdan keyingi oborotni aytganda, oldidan kichik pauza qiling va oborotni biroz pastroq ohangda ayting — bu aynan vergulning "ovozi" (Кни́га, | лежа́щая на столе́, | моя́). Otdan oldingi oborotda pauza yo'q, u otga qo'shilib bir oqimda aytiladi (лежа́щая-на-столе́-кни́га).
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| прича́стный оборо́т | при-ча́ст-ный о-бо-ро́т | sifatdosh oboroti | Прича́стный оборо́т выделя́ется запяты́ми. |
| определя́емое сло́во | о-пре-де-ля́-е-мо-е сло́-во | aniqlanmish so'z | Определя́емое сло́во стои́т вне оборо́та. |
| запята́я | за-пя-та́-я | vergul | Оборо́т выделя́ется запяты́ми. |
| выделя́ться | вы-де-ля́ть-ся | ajratilmoq | Оборо́т выделя́ется, е́сли стои́т по́сле сло́ва. |
| лежа́щий | ле-жа́-щий | yotgan | кни́га, лежа́щая на столе́ — stolda yotgan kitob |
| стоя́щий | сто-я́-щий | turgan | челове́к, стоя́щий у окна́ — deraza yonida turgan odam |
| напи́санный | на-пи́-сан-ный | yozilgan | письмо́, напи́санное дру́гом — do'st yozgan xat |
| постро́енный | по-стро́-ен-ный | qurilgan | дом, постро́енный де́дом — bobom qurgan uy |
| осно́ванный | о-сно́-ван-ный | asoslangan | тео́рия, осно́ванная на фа́ктах — faktlarga asoslangan nazariya |
| получи́вший | по-лу-чи́в-ший | olgan | прое́кт, получи́вший награ́ду — mukofot olgan loyiha |
| изуча́ющий | и-зу-ча́-ю-щий | o'rganayotgan | учёный, изуча́ющий кли́мат — iqlimni o'rganayotgan olim |
| приня́тый | при́-ня-тый | qabul qilingan | зако́н, приня́тый в 2020 году́ — 2020-yilda qabul qilingan qonun |
| изда́нный | и́з-дан-ный | nashr etilgan | кни́га, и́зданная в Москве́ — Moskvada nashr etilgan kitob |
| превзошёл (превзоше́дший) | пре-взо-шёл | oshib ketdi (oshib ketgan) | результа́т, превзоше́дший ожида́ния — kutilmadan oshgan natija |
| разрабо́тка | раз-ра-бо́т-ка | ishlanma | нау́чная разрабо́тка — ilmiy ishlanma |
| эксперт | экс-пе́рт | ekspert | оце́нка экспе́ртов — ekspertlar bahosi |
Yodlash qoidasi: har oborotli birikmani uch qism bilan yodlang — (1) aniqlanmish ot (кни́га), (2) sifatdosh + tobe so'z (лежа́щая на столе́), (3) uni кото́рый bilan qanday aytish (кни́га, кото́рая лежи́т на столе́). Va har doim o'zingizga savol bering: "oborot otdan oldinmi yoki keyinmi?" — chunki vergul aynan shunga bog'liq.
7. Dialog
— Ты ви́дел статью́, опублико́ванную вчера́ в газе́те? — Kecha gazetada chop etilgan maqolani ko'rdingmi?
— Каку́ю? Ту, кото́рую написа́л изве́стный журнали́ст? — Qaysinisini? Mashhur jurnalist yozganini-mi?
— Да. Там речь о компа́нии, разраба́тывающей но́вый прое́кт. — Ha. U yerda yangi loyiha ishlab chiqayotgan
kompaniya haqida gap ketadi.
— А, э́то фи́рма, постро́ившая заво́д под го́родом? — A, bu shahar chekkasida zavod qurgan firmami?
— И́менно. Иде́и, предло́женные их инжене́рами, о́чень — Aynan. Ularning muhandislari taklif qilgan
но́вые. g'oyalar juda yangi.
— Кста́ти, специали́ст, вы́ступавший на конфере́нции, — — Aytgancha, konferensiyada nutq so'zlagan
мой знако́мый. mutaxassis — mening tanishim.
— Тот, кото́рый расска́зывал об иску́сственном интелле́кте? — Sun'iy intellekt haqida gapirgani-mi?
— Да, он са́мый. Докла́д, прочи́танный им, был лу́чшим. — Ha, aynan o'zi. U o'qigan ma'ruza eng zo'ri edi.
— Заинтересова́вшая всех те́ма, наве́рное, ста́нет — Hammani qiziqtirgan mavzu, ehtimol, kelasi yil
гла́вной в бу́дущем году́. asosiysiga aylanadi.
— Ду́маю, да. Прое́кты, свя́занные с э́той о́бластью, — O'ylaymanki, ha. Bu soha bilan bog'liq loyihalar
получа́ют всё бо́льше внима́ния. tobora ko'proq e'tibor olyapti.E'tibor bering: dialogda ikki shakl birga yashaydi — опублико́ванную вчера́ (passiv oborot, yozma ohang) yonida кото́рую написа́л (og'zaki ekvivalent); разраба́тывающей но́вый прое́кт (aktiv oborot, otdan keyin, vergulli); заинтересова́вшая всех те́ма (aktiv oborot, otdan oldin — vergulsiz!); свя́занные с э́той о́бластью (passiv oborot). Jonli suhbatda ruslar oborotni кото́рый bilan almashtiradi (тот, кото́рый расска́зывал), lekin kitobiy ohang uchun oborotni saqlaydi.
8. Tipik xatolar + mini-mashq
Otdan keyingi oborotni vergulsiz qoldirish: Кни́га лежа́щая на столе́ моя́. Кни́га, лежа́щая на столе́, — моя́. Sabab: oborot aniqlanmish otdan keyin turibdi ikki tomondan vergul bilan ajratiladi. Ikkinchi vergulni (oborot oxirida) ham unutmang.
Otdan oldingi oborotga vergul qo'yish: Лежа́щая на столе́, кни́га моя́. Лежа́щая на столе́ кни́га — моя́. Sabab: oborot otdan oldin turganda vergul qo'yilmaydi — u oddiy sifat kabi otga qo'shiladi.
Sifatdoshni aniqlanmish otning rodiga/kelishigiga noto'g'ri moslash: Я ви́жу де́вушку, чита́ющий кни́гу. Я ви́жу де́вушку, чита́ющую кни́гу. Sabab: sifatdosh aniqlanmishga (де́вушку — ayol, В.) moslashadi чита́ющую. Oborot ichidagi кни́гу esa o'z kelishigida (В., obyekt) qoladi.
Oborot ichidagi tobe so'zni aniqlanmish otga moslashtirishga urinish: к челове́ку, говоря́щему по-ру́сскому. к челове́ку, говоря́щему по-ру́сски. Sabab: по-ру́сски — sifatdoshga bog'liq holat, u o'z shaklini saqlaydi; faqat sifatdosh (говоря́щему) otga (Д.) moslashadi.
Aniqlanmish otni oborot o'rtasiga qo'yish (oborotni "uzish"): чита́ющий студе́нт кни́гу — мой брат. студе́нт, чита́ющий кни́гу, — мой брат yoki чита́ющий кни́гу студе́нт — мой брат. Sabab: yozma me'yorda ot yo butun oborotdan oldin, yo butun oborotdan keyin turadi — oborot ichida emas.
Passiv oborotni aktiv sifatdosh bilan berish: кни́га, чита́ющая студе́нтом. кни́га, чита́емая студе́нтом (passiv) yoki кни́га, кото́рую чита́ет студе́нт. Sabab: kitob o'zi o'qimaydi — uni o'qiydilar passiv sifatdosh (-емый) kerak. Aktiv (-ющий) faqat harakatni o'zi bajaradigan ot uchun.
Mini-mashq (og'zaki): har gapga vergul kerakmi? Kerak bo'lsa, qayerga? (oborot otdan oldinmi yoki keyinmi?)
1. Студе́нт сдаю́щий экза́мен волну́ется.
2. Сдаю́щий экза́мен студе́нт волну́ется.
3. Я чита́ю кни́гу напи́санную изве́стным а́втором.(Javoblar 11-bo'limda.)
9. Mashqlar
Mashq 1. Vergul qo'ying (kerak bo'lsa). Oborot otdan oldinmi yoki keyinmi — aniqlang:
1. Челове́к стоя́щий у две́ри — наш гид.
2. Стоя́щий у две́ри челове́к — наш гид.
3. Кни́ги изда́нные в про́шлом ве́ке о́чень це́нны.
4. Лежа́щие на полке́ докуме́нты нужны́ мне.Mashq 2. Sifatdoshni to'g'ri shaklga qo'ying (aniqlanmish otga moslang):
1. Я ви́жу де́вушку, ___ (чита́ть) кни́гу.
2. Мы говори́м о студе́нте, ___ (сдава́ть) экза́мен.
3. Я подошёл к до́му, ___ (постро́ить) в про́шлом году́.
4. Она́ купи́ла кни́гу, ___ (написа́ть) молоды́м а́втором.Mashq 3. Sifatdosh oborotini кото́рый ergash gapiga aylantiring:
1. Студе́нт, чита́ющий кни́гу в библиоте́ке, — мой друг.
2. Дом, постро́енный в про́шлом ве́ке, ещё стои́т.
3. Учёные, изуча́ющие кли́мат, опубликова́ли докла́д.
4. Письмо́, напи́санное сто лет наза́д, храни́тся в музе́е.Mashq 4. Aksincha — кото́рый ergash gapini sifatdosh oborotiga aylantiring:
1. Челове́к, кото́рый стои́т у окна́, — мой сосе́д.
2. Кни́га, кото́рую написа́л изве́стный а́втор, — бестсе́ллер.
3. Студе́нты, кото́рые сдаю́т экза́мен, во́лну́ются.
4. Зада́ча, кото́рую реши́л учени́к, была́ тру́дной.Mashq 5. O'zbekchadan ruschaga tarjima qiling (sifatdosh oboroti bilan, otdan keyin — vergulli):
1. Deraza yonida turgan odam — otam.
2. Bobom qurgan uy hali turibdi.
3. Rus tilini o'rganayotgan talabalar ko'p o'qiydi.
4. O'tgan yili qabul qilingan qonun muhim.
5. Mashhur yozuvchi yozgan xat muzeyda saqlanadi.Mashq 6. Xatoni toping va to'g'rilang:
1. Кни́га лежа́щая на столе́ моя́.
2. Я ви́жу де́вушку, чита́ющий кни́гу.
3. Лежа́щая на столе́, кни́га — моя́.
4. Кни́га, чита́ющая студе́нтом, интере́сная.
5. Чита́ющий кни́гу студе́нт, — мой брат.Mashq 7. Sifatdoshni qavsdagi kelishikka qo'ying (aniqlanmish otga moslang), tobe so'zni o'zgartirmang:
1. Я подошёл к челове́ку, ___ (говори́ть) по-ру́сски. (Д.)
2. Мы говори́ли с ма́стером, ___ (постро́ить) э́тот дом. (Т.)
3. Речь идёт о зако́не, ___ (приня́ть) в про́шлом году́. (П.)
4. Я ви́жу студе́нтов, ___ (сдава́ть) экза́мен. (В., mn.)Mashq 8. Kichik matn tuzing (kamida 5 gap): sevimli kitobingiz yoki filmingiz haqida yozing. Kamida uchta sifatdosh oboroti ishlating (kamida bittasi otdan oldin — vergulsiz, kamida bittasi passiv). Keyin har birini кото́рый ergash gapiga aylantiring.
10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
- Vergul drilli: Wisar AIdan sifatdosh oborotli 10 ta gap so'rang — 5 tasida oborot otdan oldin, 5 tasida keyin bo'lsin, lekin vergullar olib tashlangan bo'lsin. Har birida vergul kerakmi yoki yo'qmi aniqlang va sababini ayting. AI javoblaringizni tekshirsin va nega u yerda vergul kerak/kerak emasligini izohlasin.
- Ikki tomonlama almashtirish: AIdan sifatdosh oborotli 6 ta gap va кото́рый ergash gapli 6 ta gap so'rang. Birinchisini кото́рый ga, ikkinchisini oborotga aylantiring. AI zamon, rod-son, kelishik va vergul mosligini tekshirsin. Ayniqsa aktiv EGA, passiv OBYEKT mantig'iga e'tibor bering.
- Uslub o'yini: AIdan biror mavzuda (masalan, texnologiya yoki tabiat) og'zaki ohangdagi 5 gaplik matn so'rang (кото́рый bilan). Uni ilmiy-rasmiy ohangga o'giring — har кото́рый ni sifatdosh oborotiga aylantiring. Keyin AIdan qaysi variant jonli suhbatga, qaysi biri ilmiy maqolaga mosligini baholashini so'rang. So'ngra o'zingiz haqingizda 5–6 gaplik matn tuzing — unda kamida 4 ta sifatdosh oboroti turli shaklda (aktiv/passiv, oldin/keyin) bo'lsin — va ovoz chiqarib o'qing (vergulli oborotlarda pauza qiling).
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim):
- Студе́нт, сдаю́щий экза́мен, волну́ется (oborot otdan keyin ikki tomondan vergul).
- Сдаю́щий экза́мен студе́нт волну́ется (oborot otdan oldin vergul yo'q).
- Я чита́ю кни́гу, напи́санную изве́стным а́втором (oborot otdan keyin vergul; oborot gap oxirida, shuning uchun bir vergul yetarli).
Mashq 1:
- Челове́к**,** стоя́щий у две́ри**,** — наш гид (keyin vergul). · 2. Стоя́щий у две́ри челове́к — наш гид (oldin vergulsiz). · 3. Кни́ги**,** изда́нные в про́шлом ве́ке**,** о́чень це́нны (keyin vergul). · 4. Лежа́щие на полке́ докуме́нты нужны́ мне (oldin vergulsiz).
Mashq 2:
- де́вушку, чита́ющую кни́гу (ayol, В.). · 2. о студе́нте, сдаю́щем экза́мен (m, П.). · 3. к до́му, постро́енному в про́шлом году́ (m, Д., passiv). · 4. кни́гу, напи́санную молоды́м а́втором (ayol, В., passiv).
Mashq 3 ( кото́рый):
- Студе́нт, кото́рый чита́ет кни́гу в библиоте́ке, — мой друг. · 2. Дом, кото́рый постро́или в про́шлом ве́ке, ещё стои́т. · 3. Учёные, кото́рые изуча́ют кли́мат, опубликова́ли докла́д. · 4. Письмо́, кото́рое написа́ли сто лет наза́д, храни́тся в музе́е.
Mashq 4 ( oborot):
- Челове́к, стоя́щий у окна́, — мой сосе́д. · 2. Кни́га, напи́санная изве́стным а́втором, — бестсе́ллер. · 3. Студе́нты, сдаю́щие экза́мен, во́лну́ются. · 4. Зада́ча, решённая ученико́м, была́ тру́дной.
Mashq 5 (tarjima):
- Челове́к, стоя́щий у окна́, — мой оте́ц. · 2. Дом, постро́енный мои́м де́дом, ещё стои́т. · 3. Студе́нты, изуча́ющие ру́сский язы́к, мно́го чита́ют. · 4. Зако́н, при́нятый в про́шлом году́, ва́жен. · 5. Письмо́, напи́санное изве́стным писа́телем, храни́тся в музе́е.
Mashq 6 (xatolar):
- Кни́га, лежа́щая на столе́, — моя́ (oborot keyin vergullar kerak). · 2. Я ви́жу де́вушку, чита́ющую кни́гу (де́вушку — ayol, В. чита́ющую). · 3. Лежа́щая на столе́ кни́га — моя́ (oborot oldin vergul yo'q). · 4. Кни́га, чита́емая студе́нтом, интере́сная (kitobni o'qiydilar passiv -емая). · 5. Чита́ющий кни́гу студе́нт — мой брат (oborot oldin vergul yo'q, ortiqcha vergulni olib tashlang).
Mashq 7:
- к челове́ку, говоря́щему по-ру́сски (Д.; по-ру́сски o'zgarmaydi). · 2. с ма́стером, постро́ившим э́тот дом (Т.; э́тот дом — В., o'zgarmaydi). · 3. о зако́не, при́нятом в про́шлом году́ (П., passiv). · 4. студе́нтов, сдаю́щих экза́мен (В., mn.; экза́мен — В., o'zgarmaydi).
Mashq 8: namuna — Мой люби́мый рома́н — кни́га, напи́санная изве́стным писа́телем в XIX ве́ке. Э́то произведе́ние, расска́зывающее о любви́ и войне́, чита́ют во всём ми́ре. Изда́нная во мно́гих стра́нах кни́га ста́ла кла́ссикой. Геро́й, потеря́вший всё, нахо́дит смысл жи́зни. Иде́и, зало́женные а́втором, актуа́льны и сего́дня. Aylantirilgan: кни́га, кото́рую написа́л изве́стный писа́тель / произведе́ние, кото́рое расска́зывает... / кни́га, кото́рую изда́ли во мно́гих стра́нах / геро́й, кото́рый потеря́л всё / иде́и, кото́рые заложи́л а́втор.
12. Xulosa va keyingi dars
- Прича́стный оборо́т — sifatdosh + unga bog'liq (tobe) so'zlar birligi; u otni (aniqlanmish — определя́емое сло́во) aniqlaydi. O'zbekcha "…ayotgan / …gan / …ilgan" sifatdosh birikmasiga to'liq mos keladi.
- ASOSIY VERGUL QOIDASI: oborot aniqlanmish otdan KEYIN kelsa ikki tomondan vergul (Кни́га, лежа́щая на столе́, — моя́); otdan OLDIN kelsa vergul yo'q (Лежа́щая на столе́ кни́га — моя́). Ma'no bir xil, faqat tartib va vergul farqi.
- Ikki mustaqil moslashuv: sifatdosh aniqlanmish otga rod-son-kelishik bo'yicha moslashadi (де́вушку чита́ющую); oborot ichidagi tobe so'zlar esa o'z kelishigini saqlaydi (чита́ющую кни́гу — В., o'zgarmaydi).
- Oborot кото́рый: butun oborot кото́рый ergash gapiga aylanadi (aktiv EGA/И.; passiv OBYEKT/В. + bajaruvchi). Ergash gap doim otdan keyin va doim vergulli.
- So'z tartibi: aniqlanmish ot yo butun oborotdan oldin, yo keyin — oborot ichida emas (uzilmasin).
- Uslub: kitobiy/ilmiy/rasmiy matnda juda ko'p; og'zaki nutqda ko'proq кото́рый. Ikkalasini bilib, kontekstga qarab tanlash — B2 mahorati.
Keyingi dars — B2 — 7-dars: Ravishdosh oboroti (дееприча́стный оборо́т) — to'liq tizim, tipik xatolar. Bugun siz sifatdoshni to'liq oborotga — ko'p so'zli, vergulli aniqlovchiga — aylantirdingiz. Keyingi darsda esa ravishdoshni (чита́я, прочита́в) shunday to'liq oborotga aylantiramiz: Чита́я интере́сную кни́гу в тишине́, я забы́л о вре́мени. Ravishdosh oboroti — sifatdoshdan farqli — doim vergul bilan ajratiladi (o'rnidan qat'i nazar!), lekin uning o'z "oltin qoidasi" bor: bir ega sharti. Sifatdosh oborotining vergul mantig'ini o'zlashtirgach, ravishdosh oborotini yanada oson egallaysiz. Уда́чи! (Omad!)
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!