WisarWisar
Rus tili kursi/B2 Yuqori Orta23 daqiqa

B2 — 22-dars: Ajratilgan bo'laklar (обосо́бленные чле́ны) — ajratilgan aniqlovchi, hol, izoh; vergul va tire qoidalari

B2 — YUQORI-O'RTA · 22-dars


1. Dars nomi va maqsad

Yozma nutqni "savodli" qiladigan eng nozik mexanizm — bu ajratish (обособле́ние). Gapda ba'zi bo'laklar oddiy, tekis oqim ichida yashaydi; ba'zilari esa gapdan alohida "qo'ndiriladi" — atrofiga vergul (yoki tire) qo'yib, intonatsiya bilan ta'kidlanadi. Ikkovini yonma-yon ko'ring:

text
Ajratilmagan:  Лежа́щая на столе́ кни́га — моя́.        (oborot otdan oldin — vergulsiz)
Ajratilgan:    Кни́га, лежа́щая на столе́, — моя́.       (oborot otdan keyin — vergul bilan AJRATILGAN)

Bir xil so'zlar, bir xil ma'no — lekin ikkinchisida bo'lak gapdan ajratilgan: atrofida vergul, aytilganda pauza. Ana shu hodisa — обособле́ние, uning natijasi esa обосо́бленный член (ajratilgan bo'lak). Bu — B2/C1 yozma savodxonligining kalitidir: insho, email, rasmiy hujjat, imtihon matnida vergulni to'g'ri qo'yish aynan shu tizimga bog'liq.

Nega bu alohida, chuqur dars? Chunki 6-darsda (sifatdosh oboroti) va 7-darsda (ravishdosh oboroti) siz ajratishning ikki turini allaqachon ko'rgansiz — lekin faqat ular bo'yicha. Bugun biz ularni bir umumiy tizimga yig'amiz va yangi turlarni qo'shamiz: ajratilgan izoh (приложе́ние: Москва́, столи́ца Росси́и, …), ajratilgan aniqlashtiruvchi (Там, в углу́, стоя́л стол), как bilan taqqoslash oboroti (Он, как всегда́, опозда́л). Bularning hammasi bitta savolga javob beradi: "bu bo'lakni vergul bilan ajratish kerakmi yoki yo'q?"

Dars oxirida siz quyidagilarni erkin qila olasiz:

  • ajratilgan aniqlovchini tanib, to'g'ri ajratish: sifatdosh oboroti otdan keyin (Кни́га, лежа́щая на столе́, …); otdan keyingi ikki+ sifat (Ночь, тёмная и холо́дная, …);
  • ajratilgan holni ajratish: ravishdosh oboroti (Прочита́в кни́гу, …), несмотря́ на bilan yon berish holi;
  • ajratilgan izohni (приложе́ние) vergul yoki tire bilan qo'yish (Москва́, столи́ца Росси́и, — …; Мой друг — врач);
  • ajratilgan aniqlashtiruvchi bo'lakni qo'yish (Там, в углу́, …; За́втра, в пять, …);
  • как bilan taqqoslash oborotini ajratish va qachon ajratmaslikni farqlash (Он, как всегда́, опозда́л Он рабо́тает как вол).

Urg'u belgisi: ruscha so'zlarda urg'uli unlini ´ bilan ko'rsatamiz — обосо́бленный, приложе́ние, несмотря́. Bu darsda urg'u ma'no ajratishga ham ta'sir qiladi: как всегда́ (kirish, ajratiladi) как вол (kesim qismi, ajratilmaydi).


2. Avvalgi darslardan takror (oborotlar — 6- va 7-dars)

Chuqur qismga o'tishdan oldin, ikki tayanchni tiklaymiz — bugungi tizim aynan ular ustiga quriladi.

2.1. Sifatdosh oboroti — o'rniga qarab vergul (6-dars)

6-darsda siz sifatdosh oborotining bosh qoidasini o'rgangansiz:

text
Kitob, otdan KEYIN  AJRATILADI (vergul):   Кни́га, лежа́щая на столе́, — моя́.
Oborot otdan OLDIN  ajratilMAYdi:          Лежа́щая на столе́ кни́га — моя́.

Ya'ni sifatdosh oboroti — bu ajratilgan aniqlovchining eng tarqalgan turi. Bugun biz shu qoidani boshqa aniqlovchilarga (yolg'iz sifatlar, ikki sifat) ham kengaytiramiz.

2.2. Ravishdosh oboroti — doim vergul (7-dars)

7-darsda ravishdosh oboroti (дееприча́стный оборо́т) bilan tanishgansiz — u sifatdoshdan farqli, o'rnidan qat'i nazar doim ajratiladi:

text
Прочита́в кни́гу, я вы́ключил свет.       — Kitobni o'qib bo'lib, chiroqni o'chirdim.
Я, прочита́в кни́гу, вы́ключил свет.       — (o'rtada ham) doim vergul.
Он ушёл, ничего́ не сказа́в.               — U hech nima demay ketdi.

Ravishdosh oboroti — bu ajratilgan holning eng muhim turi. Bugun unga несмотря́ на holini qo'shamiz.

Muhim bog'lanish: 6-dars — ajratilgan aniqlovchining bir turi, 7-dars — ajratilgan holning bir turi. Bugun ularni umumiy "обособле́ние" tushunchasi ostida birlashtiramiz va uchta yangi tur qo'shamiz: izoh, aniqlashtiruvchi va как oboroti. Shunday qilib, rus tilining butun vergul mantig'i bir tizimga aylanadi.

Tez mashq: qaysi oborot o'rnidan qat'i nazar doim ajratiladi — sifatdosh oborotimi yoki ravishdosh oboroti? (Javob: ravishdosh oboroti — doim; sifatdosh oboroti — faqat otdan keyin turganda.)


3. Asosiy tushuntirish

3.1. Обособле́ние nima? — ajratishning uch belgisi

Обособле́ние — gap bo'lagini intonatsiya va tinish belgisi (vergul yoki tire) bilan gapning qolgan qismidan alohida ajratish. Ajratilgan bo'lak gapga qo'shimcha, ta'kidlangan izoh kabi kiritiladi.

Har qanday ajratilgan bo'lakning uch belgisi bor:

  1. Intonatsiya — ajratilgan bo'lakdan oldin va keyin pauza, bo'lakning o'zi biroz pastroq/ta'kidli ohangda aytiladi;
  2. Tinish belgisi — atrofida vergul (yoki izoh/aniqlashtirishda tire);
  3. Qo'shimchalik — ajratilgan bo'lakni gapdan olib tashlasangiz ham, gap grammatik jihatdan buzilmaydi (u — "qo'shimcha ma'lumot").
text
        Кни́га,  лежа́щая на столе́,  моя́.
              └── ajratilgan aniqlovchi ──┘
   olib tashlansa:  Кни́га моя́.   gap baribir to'g'ri (qo'shimchalik belgisi)

Gap o'rtasida turgan ajratilgan bo'lak ikki tomondan vergul bilan o'raladi. Gap boshida yoki oxirida bo'lsa — bitta vergul yetadi (chunki bir tomonda gap chegarasi bor):

text
O'rtada:  Кни́га, лежа́щая на столе́, моя́.      ikki vergul
Boshida:  Лежа́щая на столе́, кни́га моя́.        faqat sifatdosh oboroti bu holatda odatda ajratilmaydi (otdan oldin)
Oxirida:  Я взял кни́гу, лежа́щую на столе́.      bitta vergul (gap oxiri)

Oltin qoida (tanib olish): agar bo'lakni gapdan olib tashlasa gap buzilmasa va uni aytganda atrofida pauza bo'lsa — bu ajratilgan bo'lak, atrofiga vergul kerak. Ajratishning to'rt asosiy turi bor: aniqlovchi, hol, izoh, aniqlashtiruvchi. Ularni birma-bir ko'ramiz.

3.2. Ajratilgan ANIQLOVCHI (обосо́бленное определе́ние)

Aniqlovchi — otni tavsiflaydigan bo'lak (qanday? — како́й?). U ajratiladi (vergul oladi), agar:

(a) Sifatdosh oboroti otdan KEYIN tursa (6-darsdagi qoida):

text
Кни́га, лежа́щая на столе́, — моя́.        — Stolda yotgan kitob — meniki.
Студе́нты, сдаю́щие экза́мен, волну́ются.  — Imtihon topshirayotgan talabalar hayajonlanadi.

(b) Otdan KEYIN ikki (yoki undan ko'p) sifat/aniqlovchi tursa — ular ajratiladi:

text
Ночь, тёмная и холо́дная, окута́ла го́род.     — Qorong'i va sovuq tun shaharni qopladi.
Ве́тер, тёплый и вла́жный, дул с мо́ря.         — Iliq va nam shamol dengizdan esardi.
Дом, ста́рый и забро́шенный, стоя́л на холме́.  — Eski va tashlandiq uy tepalikda turardi.

Diqqat: agar o'sha sifatlar otdan oldin tursa, ular oddiy aniqlovchi bo'lib, ajratilmaydi: тёмная и холо́дная ночь (vergulsiz).

(c) Aniqlovchi shaxs olmoshiga (я, ты, он…) tegishli bo'lsa — o'rnidan qat'i nazar doim ajratiladi:

text
Уста́лый, он сра́зу усну́л.               — Charchagan holda, u darrov uxlab qoldi.
Она́, ра́достная, вбежа́ла в ко́мнату.     — U, xursand holda, xonaga yugurib kirdi.

Oltin qoida (aniqlovchi): aniqlovchi (sifatdosh oboroti yoki ikki+ sifat) otdan keyin tursa — ajratiladi (vergul). Otdan oldin tursa — odatda ajratilmaydi. Istisno: aniqlovchi shaxs olmoshiga tegishli bo'lsa — o'rnidan qat'i nazar doim ajratiladi.

3.3. Ajratilgan HOL (обосо́бленное обстоя́тельство)

Hol — harakatning tarzini, sababini, sharoitini bildiradi (qanday? qachon? nega?). Ajratilgan holning ikki asosiy turi:

(a) Ravishdosh va ravishdosh oboroti (7-dars) — doim ajratiladi, o'rnidan qat'i nazar:

text
Прочита́в кни́гу, я вы́ключил свет.        — Kitobni o'qib bo'lib, chiroqni o'chirdim.
Он шёл, напева́я весёлую пе́сню.           — U quvnoq qo'shiq aytib ketardi.
Улыба́ясь, она́ протяну́ла ру́ку.           — Jilmayib, u qo'lini uzatdi.
Не сказа́в ни сло́ва, он вы́шел.            — Bir og'iz so'z demay, u chiqib ketdi.

(b) «Несмотря́ на + Винительный» — yon berish (ustuvorlik) holi — doim ajratiladi:

text
Несмотря́ на дождь, мы пошли́ гуля́ть.           — Yomg'irga qaramay, sayr qilishga chiqdik.
Он, несмотря́ на уста́лость, продо́лжил рабо́ту.  — U, charchoqqa qaramay, ishni davom ettirdi.
Несмотря́ на тру́дности, прое́кт был зако́нчен.    — Qiyinchiliklarga qaramay, loyiha tugatildi.

Oltin qoida (hol): ravishdosh oboroti va несмотря́ на bilan yon berish holi — o'rnidan qat'i nazar doim ajratiladi (aniqlovchidan farqi shu — hol otning oldi/keyiniga bog'liq emas). Diqqat: yolg'iz ravishdosh ba'zan tarzi holiga aylanib ajratilmaydi (Он чита́л лёжа — "yotib o'qidi"), lekin oborot doim ajratiladi.

3.4. Ajratilgan IZOH (приложе́ние) — vergul yoki tire

Приложе́ние (izoh, ilova) — bir otni boshqa ot bilan izohlash, unga ikkinchi nom berish. Izoh predmetni boshqacha ataydi yoki uning kim/nima ekanini aniqlaydi.

(a) Vergul bilan — izoh gap ichida, tushuntiruvchi ma'noda:

text
Москва́, столи́ца Росси́и, — большо́й го́род.       — Rossiya poytaxti Moskva — katta shahar.
Пу́шкин, вели́кий поэ́т, роди́лся в Москве́.         — Buyuk shoir Pushkin Moskvada tug'ilgan.
Мой брат, врач, рабо́тает в больни́це.              — Akam, shifokor, kasalxonada ishlaydi.
Соба́ка, ста́рый друг челове́ка, живёт ря́дом.       — It, insonning eski do'sti, yonimizda yashaydi.

Bu yerda izoh (столи́ца Росси́и, вели́кий поэ́т, врач) — atrofga vergul olib, "aytgancha, bu…" ma'nosida qo'shiladi. Uni olib tashlasa gap buzilmaydi (Москва́ — большо́й го́род).

(b) Tire bilan — izoh gap oxirida kelsa yoki ayniqsa ta'kidlansa, ko'pincha tire qo'yiladi:

text
Мой друг — врач.                                    — Do'stim — shifokor.
Э́то Ива́н — наш но́вый сотру́дник.                    — Bu Ivan — yangi xodimimiz.
Я люблю́ Москву́ — столи́цу Росси́и.                   — Men Moskvani — Rossiya poytaxtini — yaxshi ko'raman.
Он купи́л са́мое ну́жное — хлеб и во́ду.               (izoh-sanoq  tire)

Tire ayniqsa izoh gapning oxirida joylashsa yoki izoh mustaqil, ta'kidli bo'lsa qo'yiladi. Gap o'rtasidagi izohni ikki tomondan tire bilan ham ajratsa bo'ladi: Москва́ — столи́ца Росси́и — привлека́ет тури́стов.

Oltin qoida (izoh): izoh (bir otni ikkinchi ot bilan izohlash) gap ichida bo'lsa — ikki tomondan vergul (Москва́, столи́ца Росси́и, …). Izoh gap oxirida yoki kuchli ta'kidli bo'lsa — tire (Мой друг — врач). Har ikkisi ham izohni gapdan ajratadi.

3.5. Ajratilgan ANIQLASHTIRUVCHI (уточня́ющий член) — "aynan qayerda/qachon"

Уточне́ние (aniqlashtirish) — oldingi, umumiyroq bo'lakni toraytirib, "aynan qayerda / qachon / qanday" deb aniqlashtirish. Ikkinchi bo'lak — birinchining aniqroq varianti, va u vergul bilan ajratiladi.

Eng ko'p o'rin (где?) va payt (когда́?) holida uchraydi:

text
Там, в углу́, стоя́л стол.                    — U yerda, burchakda, stol turardi.
За́втра, в пять часо́в, начнётся собра́ние.    — Ertaga, soat beshda, yig'ilish boshlanadi.
Внизу́, у реки́, шуме́л лес.                    — Pastda, daryo bo'yida, o'rmon shovullardi.
Ле́том, в ию́ле, мы е́здили на мо́ре.           — Yozda, iyulda, dengizga bordik.
Здесь, на э́том ме́сте, бу́дет парк.           — Bu yerda, shu joyda, park bo'ladi.

Sxema: umumiy aniqroq. Birinchi so'z keng (там, за́втра, ле́том), ikkinchisi uni aniqlashtiradi (в углу́, в пять, в ию́ле). Aniqlashtiruvchi bo'lak vergul bilan ajratiladi.

Solishtiring — bu aniqlashtirish, oddiy ketma-ketlik emas: aniqlashtirishda birinchi so'z keng.

Oltin qoida (aniqlashtiruvchi): agar bir bo'lak oldingi umumiyroq bo'lakni toraytirib aniqlashtirsa (там в углу́; за́втра в пять), u vergul bilan ajratiladi. Bunda ikkinchi bo'lak "aynan qayerda/qachon" savoliga javob beradi. Diqqat: aniqlashtirish emas, oddiy ketma-ketlik bo'lsa (turli o'rinlar) — vergul yo'q: Он живёт в Москве́ на у́лице Ле́нина (ikkovi bitta manzil — vergulsiz).

3.6. КАК bilan taqqoslash oboroti — ajratish yoki yo'q

Как (…dek, …kabi, …day) bog'lovchisi ikki xil vazifada keladi, va aynan shu B2 imtihonlarining sevimli savoli. Bir holatda ajratiladi, boshqasida — yo'q.

(a) AJRATILADI — как taqqoslash / kirish ma'nosida:

text
Он, как всегда́, опозда́л.                    — U, har doimgidek, kechikdi.
Она́, как настоя́щий друг, помогла́ мне.       — U, chin do'stday, menga yordam berdi.
Дождь лил, как из ведра́.                     — Yomg'ir chelakdan quygandek yog'ardi.
Го́род, как в ска́зке, сия́л огня́ми.           — Shahar, ertakdagidek, chiroqlar bilan porlardi.

(b) AJRATILMAYDI — как kesimning bir qismi yoki "sifatida" ma'nosida:

text
Он рабо́тает как вол.              — U ho'kizday ishlaydi.        (turg'un ibora — vergulsiz)
Она́ ведёт себя́ как ребёнок.       — U bola kabi o'zini tutadi.   (kesim qismi — vergulsiz)
Я говорю́ с тобо́й как друг.         — Sen bilan do'st sifatida gaplashaman. (=«do'st bo'lib» — vergulsiz)
Он изве́стен как учёный.           — U olim sifatida mashhur.     (=«olim sifatida» — vergulsiz)

Farqni his qilish uchun ikki test:

text
1) «как» ni «подо́бно / так же, как» (…kabi) bilan almashtirib bo'ladimi?
   Он, как всегда́ (=подо́бно тому́, что всегда́), опозда́л    BO'LADI  ajratiladi (vergul)
   Он рабо́тает как вол (=усе́рдно, turg'un ibora)            BO'LMAYDI  vergulsiz

2) «как…» «sifatida» (в ка́честве) ma'nosidami?
   изве́стен как учёный (=в ка́честве учёного)  «sifatida»  vergulsiz

Oltin qoida (как): как taqqoslash yoki kirish ma'nosida (…dek, …kabi) — ajratiladi (Он, как всегда́, опозда́л). Как "sifatida" (в ка́честве) ma'nosida yoki turg'un iborada (рабо́тает как вол) — ajratilmaydi. Test: "…kabi/podobno" bo'lsa vergul, "sifatida/в ка́честве" bo'lsa vergulsiz.

3.7. Butun tizim — bitta xaritada

text
                        AJRATILGAN BO'LAKLAR — ОБОСОБЛЕ́НИЕ
                                      │
   ┌───────────────┬──────────────────┼──────────────────┬─────────────────┐
   │               │                  │                  │                 │
 ANIQLOVCHI       HOL               IZOH            ANIQLASHTIRUVCHI      КАК
   │               │                  │                  │                 │
sifatdosh ob.  ravishdosh ob.   ot+ot izohi       тамв углу́       как всегда́ (vergul)
otdan KEYIN    (DOIM vergul)    Москва́,           за́втрав пять    как вол   (vergulsiz)
+ 2 sifat      несмотря́ на      столи́ца…,                         └ test: kabi/sifatida
+ olmosh(doim) (DOIM vergul)    vergul yoki tire
   │
 VERGUL         VERGUL          VERGUL / TIRE       VERGUL          (ma'noga qarab)

Umumiy tamoyil bitta: ajratilgan bo'lak = gapdan alohida "qo'ndirilgan" qo'shimcha ma'lumot = atrofida vergul (yoki tire) + intonatsion pauza. Turlar farq qiladi, lekin mantiq bir xil.


4. Ko'p misollar (ruscha + o'zbekcha)

Ajratilgan aniqlovchi (otdan keyin — vergul):

Ruscha O'zbekcha
Кни́га, лежа́щая на столе́, — моя́. Stolda yotgan kitob — meniki.
Ночь, тёмная и холо́дная, окута́ла го́род. Qorong'i va sovuq tun shaharni qopladi.
Челове́к, уста́вший за день, бы́стро усну́л. Kun davomida charchagan odam tez uxlab qoldi.
Она́, ра́достная, вбежа́ла в ко́мнату. U, xursand holda, xonaga yugurib kirdi.

Ajratilgan hol (ravishdosh oboroti / несмотря́ на — doim vergul):

Ruscha O'zbekcha
Прочита́в письмо́, он улыбну́лся. Xatni o'qib, u jilmaydi.
Он ушёл, ничего́ не сказа́в. U hech nima demay ketdi.
Несмотря́ на дождь, мы пошли́ гуля́ть. Yomg'irga qaramay, sayrga chiqdik.
Он, несмотря́ на боле́знь, рабо́тал. U, kasalligiga qaramay, ishladi.

Ajratilgan izoh (приложе́ние — vergul yoki tire):

Ruscha O'zbekcha
Москва́, столи́ца Росси́и, — большо́й го́род. Rossiya poytaxti Moskva — katta shahar.
Пу́шкин, вели́кий поэ́т, роди́лся в 1799 году́. Buyuk shoir Pushkin 1799-yilda tug'ildi.
Мой друг — врач. Do'stim — shifokor.
Я люблю́ Байка́л — са́мое глубо́кое о́зеро. Baykalni — eng chuqur ko'lni — yaxshi ko'raman.

Ajratilgan aniqlashtiruvchi (уточне́ние — vergul):

Ruscha O'zbekcha
Там, в углу́, стоя́л стол. U yerda, burchakda, stol turardi.
За́втра, в пять часо́в, начнётся собра́ние. Ertaga, soat beshda, yig'ilish boshlanadi.
Внизу́, у реки́, шуме́л лес. Pastda, daryo bo'yida, o'rmon shovullardi.
Ле́том, в ию́ле, бы́ло жа́рко. Yozda, iyulda, issiq edi.

Как — ajratiladi ajratilmaydi:

Ruscha Vergul? Sabab
Он, как всегда́, опозда́л. bor «har doimgidek» — taqqoslash/kirish
Она́, как настоя́щий друг, помогла́. bor «chin do'stday» — taqqoslash
Он рабо́тает как вол. yo'q turg'un ibora («ho'kizday»)
Он изве́стен как учёный. yo'q «sifatida» (в ка́честве)
Я пришёл как друг. yo'q «do'st bo'lib / sifatida»

5. Talaffuz bo'limi

  • обосо́бленный /a-ba-SÓB-len-nyy/ — urg'u -со́- da: "abasóblennyy". Uzun so'z, urg'u markazda; "-нн-" bir "n" kabi.
  • обособле́ние /a-ba-sab-LÉ-ni-ye/ — urg'u -ле́- da: "abasabléniye". Ot shakli.
  • приложе́ние /pri-la-ZHÉ-ni-ye/ — urg'u -же́- da: "prilozhéniye". "Izoh, ilova".
  • несмотря́ на /nye-sma-TRYÁ na/ — urg'u -тря́ da: "nismatryá na". Несмотря́ birga, на qo'shilib aytiladi.
  • уточне́ние /u-tach-NÉ-ni-ye/ — urg'u -не́- da: "utachnéniye". "Aniqlashtirish".
  • как всегда́ /kak fsig-DÁ/ — urg'u -да́ da: "kak fsigdá". Kirish ma'nodagi taqqoslash — ajratiladi.
  • определе́ние /a-pri-di-LÉ-ni-ye/ — urg'u -ле́- da: aniqlovchi.
  • обстоя́тельство /ab-sta-YÁ-til-stva/ — urg'u -я́- da: "abstoyátilstva". Hol.

Ikki oltin talaffuz qoidasi bugun: (1) VERGUL/TIRE = PAUZA. Har ajratilgan bo'lak atrofida gapda kichik pauza bo'ladi va bo'lakning o'zi biroz pastroq ohangda aytiladi: Кни́га, | лежа́щая на столе́, | моя́. Ana shu pauza — vergulning "ovozi". (2) Aniqlashtiruvchi ohangi: Там, | в углу́, | … — ikkinchi (aniqroq) bo'lak biroz ta'kidli aytiladi. Ajratilmagan bo'lakda pauza yo'q: Он рабо́тает-как-вол — bir oqimda.

Topshiriq: ovoz chiqarib, pauza bilan ayting: Москва́, | столи́ца Росси́и, | привлека́ет тури́стов. Har vergulda kichik to'xtang, "столи́ца Росси́и" ni pastroq ohangda ayting — bu ajratilgan izohning "ovozi".


6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)

Ruscha Urg'u O'zbekcha Misol
обособле́ние а-бо-соб-ле́-ни-е ajratish Обособле́ние — выделе́ние запяты́ми.
обосо́бленный член а-бо-со́б-лен-ный член ajratilgan bo'lak Обосо́бленный член выделя́ется.
приложе́ние при-ло-же́-ни-е izoh, ilova Москва́, столи́ца, — приложе́ние.
уточне́ние у-точ-не́-ни-е aniqlashtirish Там, в углу́, — уточне́ние.
определе́ние о-пре-де-ле́-ни-е aniqlovchi Обосо́бленное определе́ние.
обстоя́тельство об-сто-я́-тель-ство hol Обосо́бленное обстоя́тельство.
выделя́ть(ся) вы-де-ля́ть-ся ajratmoq, ajralmoq Оборо́т выделя́ется запяты́ми.
запята́я за-пя-та́-я vergul Поста́вь запяту́ю.
тире́ ти-ре́ tire Пе́ред приложе́нием — тире́.
несмотря́ на не-смот-ря́ на …ga qaramay Несмотря́ на дождь, мы пошли́.
как всегда́ как все-гда́ har doimgidek Он, как всегда́, опозда́л.
в ка́честве в ка́-чест-ве sifatida Он изве́стен в ка́честве учёного.
окута́ть о-ку́-тать qoplamoq, o'ramoq Ночь окута́ла го́род.
забро́шенный за-бро́-шен-ный tashlandiq забро́шенный дом — tashlandiq uy
столи́ца сто-ли́-ца poytaxt Москва́ — столи́ца Росси́и.
относи́ться (к) от-но-си́ть-ся tegishli bo'lmoq Определе́ние отно́сится к существи́тельному.

Yodlash qoidasi: har ajratish turini belgisi bilan juftlab yodlang — aniqlovchi (otdan keyin vergul), hol (ravishdosh oboroti / несмотря́ на doim vergul), izoh (gap ichida vergul, oxirida tire), aniqlashtiruvchi (тамв углу́ vergul), как (kabi vergul, sifatida vergulsiz). Har kartaning orqasiga bitta qisqa misol yozing — miya qoidani misol bilan bog'lab qo'yadi.


7. Dialog

text
— Ты чита́л статью́ о Байка́ле?              — Baykal haqidagi maqolani o'qidingmi?
— Да. Байка́л, са́мое глубо́кое о́зеро       — Ha. Baykal, eng chuqur ko'l dunyoda,
  в ми́ре, — уди́вительное ме́сто.            hayratlanarli joy.
— Там, на восто́ке, о́чень краси́во.         — U yerda, sharqda, juda chiroyli.
— И́менно. Мой брат, гео́лог, е́здил туда́    — Aynan. Akam, geolog, o'tgan yozda
  про́шлым ле́том.                            u yerga borgan.
— Несмотря́ на хо́лод, он купа́лся?           — Sovuqqa qaramay, u cho'milganmi?
— Да! Он, как настоя́щий сибиря́к,           — Ha! U, chin sibirlikday, muzdek suvdan
  не боя́лся ледяно́й воды́.                   qo'rqmadi.
— А фотогра́фии, сде́ланные им, есть?         — U olgan suratlar bormi?
— Коне́чно. Смотри́: вот озеро́,             — Albatta. Qara: mana ko'l, tumanga
  оку́танное тума́ном.                         o'ralgan holda.
— Как краси́во! Байка́л, чу́до приро́ды, —    — Qanday chiroyli! Baykal, tabiat mo'jizasi,
  на́до уви́деть свои́ми глаза́ми.              o'z ko'zi bilan ko'rish kerak.
— Согла́сен. За́втра, в де́сять, я покажу́    — Roziman. Ertaga, o'nda, senga qolgan
  тебе́ остальны́е сни́мки.                     suratlarni ko'rsataman.

E'tibor bering: bir dialogda bugungi butun tizim bor — Байка́л, са́мое глубо́кое о́зеро…, — (ajratilgan izoh + tire), Там, на восто́ке / За́втра, в де́сять (aniqlashtiruvchi), Мой брат, гео́лог, (izoh, vergul), Несмотря́ на хо́лод (hol), как настоя́щий сибиря́к (как — taqqoslash, ajratilgan), фотогра́фии, сде́ланные им va о́зеро, оку́танное тума́ном (ajratilgan aniqlovchi — sifatdosh oboroti otdan keyin).


8. Tipik xatolar + mini-mashq

  • Otdan keyingi aniqlovchini ajratmaslik: Ночь тёмная и холо́дная окута́ла го́род. Ночь, тёмная и холо́дная, окута́ла го́род. Sabab: ikki sifat otdan keyin turibdi ajratiladi (ikki tomondan vergul).

  • Ravishdosh oborotini ajratmaslik: Прочита́в письмо́ он улыбну́лся. Прочита́в письмо́, он улыбну́лся. Sabab: ravishdosh oboroti — o'rnidan qat'i nazar doim vergul bilan ajratiladi.

  • Izohni ajratmaslik: Москва́ столи́ца Росси́и большо́й го́род. Москва́, столи́ца Росси́и, — большо́й го́род. Sabab: izoh (приложе́ние) gap ichida ikki tomondan vergul bilan ajratiladi.

  • Несмотря́ на dan keyin vergulni unutish: Несмотря́ на дождь мы пошли́ гуля́ть. Несмотря́ на дождь, мы пошли́ гуля́ть. Sabab: несмотря́ на — yon berish holi, doim vergul bilan ajratiladi.

  • Aniqlashtiruvchi bo'lakni ajratmaslik: Там в углу́ стоя́л стол. Там, в углу́, стоя́л стол. Sabab: в углу́там ni aniqlashtiradi (aynan qayerda) vergul bilan ajratiladi.

  • «как» ni har doim ajratish (sifatida ma'nosida ham): Он изве́стен, как учёный. Он изве́стен как учёный. Sabab: bu yerda как = "sifatida" (в ка́честве), taqqoslash emas vergul yo'q. Solishtiring: Он, как всегда́, опозда́л (taqqoslash vergul bor).

Mini-mashq (og'zaki): har gapda tinish belgisi TO'G'RImi? "TO'G'RI" yoki "XATO" deb ayting va tuzating:

1. Он ушёл ничего́ не сказа́в.
2. Мой друг врач рабо́тает в больни́це.
3. Он рабо́тает, как вол.
4. Там в саду́ цвели́ ро́зы.
5. Уста́вший за день, он бы́стро усну́л.

(Javoblar 11-bo'limda.)


9. Mashqlar

Mashq 1. Vergul kerakmi? Kerak bo'lsa qo'ying, kerak bo'lmasa "—" deb belgilang:

1. Ночь ___ тёмная и ти́хая ___ спусти́лась на го́род.   (otdan keyin ikki sifat)
2. Тёмная и ти́хая ночь ___ спусти́лась на го́род.        (otdan oldin)
3. Прочита́в кни́гу ___ я лёг спать.                       (ravishdosh oboroti)
4. Несмотря́ на уста́лость ___ он продо́лжил.              (несмотря́ на)
5. Он рабо́тает ___ как вол.                               (turg'un ibora)

Mashq 2. Ajratish turini aniqlang — aniqlovchi / hol / izoh / aniqlashtiruvchi / как:

1. Пу́шкин, вели́кий поэ́т, роди́лся в 1799 году́.
2. Улыба́ясь, она́ вошла́ в ко́мнату.
3. Там, у окна́, стоя́л стол.
4. Кни́га, лежа́щая на столе́, — моя́.
5. Он, как всегда́, опозда́л.

Mashq 3. Vergul yoki tire (—) qo'ying:

1. Москва́ ___ столи́ца Росси́и ___ большо́й го́род.
2. Мой друг ___ врач.
3. Я люблю́ Байка́л ___ са́мое глубо́кое о́зеро.
4. Пу́шкин ___ вели́кий поэ́т ___ роди́лся в Москве́.

Mashq 4. «как» — ajratiladimi? Vergul qo'ying yoki "—":

1. Он ___ как всегда́ ___ пришёл пе́рвым.
2. Она́ ведёт себя́ ___ как ребёнок.
3. Го́род ___ как в ска́зке ___ сия́л огня́ми.
4. Он изве́стен ___ как хоро́ший врач.
5. Дождь лил ___ как из ведра́.

Mashq 5. Vergul/tireni to'g'ri joylashtiring (matnni ko'chirib, tinish belgisini qo'ying):

1. Несмотря́ на дождь мы пошли́ в парк.
2. Там на берегу́ реки́ стоя́л ста́рый дом.
3. Мой сосе́д изве́стный музыка́нт даёт конце́рты.
4. Он вы́шел не сказа́в ни сло́ва.

Mashq 6. Xatoni toping va to'g'rilang:

1. Прочита́в письмо́ он улыбну́лся.
2. Ночь тёмная и холо́дная окута́ла го́род.
3. Он изве́стен, как учёный.
4. Там в углу́ стоя́л стол.
5. Москва́ столи́ца Росси́и большо́й го́род.

Mashq 7. O'zbekchadan ruschaga tarjima qiling (tinish belgisiga e'tibor bering):

1. Xatni o'qib, u jilmaydi.
2. Rossiya poytaxti Moskva — katta shahar.
3. Yomg'irga qaramay, sayrga chiqdik.
4. U yerda, burchakda, stol turardi.
5. U, har doimgidek, kechikdi.

Mashq 8. Kichik matn tuzing (kamida 6 gap): sevimli shahringiz yoki joyingizni tasvirlang. Kamida bitta ajratilgan aniqlovchi (sifatdosh oboroti otdan keyin), bitta ajratilgan hol (ravishdosh oboroti yoki несмотря́ на), bitta ajratilgan izoh (: yoki tire), bitta aniqlashtiruvchi (там…, за́втра…) ishlating.


10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)

  1. Ajratish drill: Wisar AIdan 8 ta gap so'rang — ba'zilarida ajratilgan bo'lak bor, ba'zilarida yo'q, lekin vergullar olib tashlangan bo'lsin. Har birida vergul/tire kerakmi va qayerga aniqlang; AI javobingizni tekshirsin va turini (aniqlovchi/hol/izoh/aniqlashtiruvchi) so'rasin.

  2. Izoh mashqi: AIga ot bering (masalan Москва́), u sizdan uni izoh (приложе́ние) bilan gapda ishlatishni so'rasin — bir marta vergul bilan (Москва́, столи́ца…, —), bir marta tire bilan (Я люблю́ Москву́ — столи́цу…). AI belgini tekshirsin.

  3. Как o'yini: AI sizga как li gaplar bersin (aralash), siz har birida "taqqoslash (vergul)" yoki "sifatida (vergulsiz)" ekanini aniqlang. "…kabi / sifatida" testini qo'llang; AI baholab bersin.

  4. Aniqlashtiruvchi testi: AIga umumiy so'z bering (там, за́втра, ле́том), u sizdan aniqlashtiruvchi bilan gap tuzishni so'rasin (там, в углу́; за́втра, в пять). Vergul to'g'ri qo'yilganini AI nazorat qilsin.


11. Javoblar kaliti

Mini-mashq (8-bo'lim): 1. XATO Он ушёл, ничего́ не сказа́в (ravishdosh oboroti — vergul). 2. XATO Мой друг, врач, рабо́тает в больни́це (izoh — ikki tomondan vergul). 3. XATO Он рабо́тает как вол (turg'un ibora — vergulsiz). 4. XATO Там, в саду́, цвели́ ро́зы (aniqlashtiruvchi — vergul). 5. TO'G'RIУста́вший за день, он бы́стро усну́л (aniqlovchi shaxs olmoshiga tegishli — ajratiladi).

Mashq 1: 1. Ночь**,** тёмная и ти́хая**,** спусти́лась (otdan keyin — vergul); 2. Тёмная и ти́хая ночь спусти́лась (otdan oldin — vergulsiz); 3. Прочита́в кни́гу**,** я лёг спать (ravishdosh oboroti — vergul); 4. Несмотря́ на уста́лость**,** он продо́лжил (vergul); 5. Он рабо́тает как вол (turg'un ibora — vergulsiz).

Mashq 2: 1. izoh (приложе́ние). 2. hol (ravishdosh). 3. aniqlashtiruvchi (у окна́ — там/o'rin). 4. aniqlovchi (sifatdosh oboroti). 5. как (taqqoslash — ajratiladi).

Mashq 3: 1. Москва́**,** столи́ца Росси́и**,** большо́й го́род (izoh — vergul + oxirida tire). 2. Мой друг врач (tire). 3. Я люблю́ Байка́л са́мое глубо́кое о́зеро (tire). 4. Пу́шкин**,** вели́кий поэ́т**,** роди́лся в Москве́ (izoh — ikki vergul).

Mashq 4: 1. Он**,** как всегда́**,** пришёл пе́рвым (taqqoslash — vergul). 2. ведёт себя́ как ребёнок (kesim qismi — vergulsiz). 3. Го́род**,** как в ска́зке**,** сия́л (taqqoslash — vergul). 4. изве́стен как хоро́ший врач (sifatida — vergulsiz). 5. Дождь лил**,** как из ведра́ (taqqoslash oboroti — vergul).

Mashq 5: 1. Несмотря́ на дождь**,** мы пошли́ в парк. 2. Там**,** на берегу́ реки́**,** стоя́л ста́рый дом. 3. Мой сосе́д**,** изве́стный музыка́нт**,** даёт конце́рты. 4. Он вы́шел**,** не сказа́в ни сло́ва.

Mashq 6: 1. Прочита́в письмо́**,** он улыбну́лся (ravishdosh oboroti — vergul). 2. Ночь**,** тёмная и холо́дная**,** окута́ла го́род (otdan keyin — vergul). 3. Он изве́стен как учёный (sifatida — vergulsiz; ortiqcha vergulni olib tashlang). 4. Там**,** в углу́**,** стоя́л стол (aniqlashtiruvchi — vergul). 5. Москва́**,** столи́ца Росси́и**,** большо́й го́род (izoh — vergul + tire).

Mashq 7: 1. Прочита́в письмо́, он улыбну́лся. 2. Москва́, столи́ца Росси́и, — большо́й го́род. 3. Несмотря́ на дождь, мы пошли́ гуля́ть. 4. Там, в углу́, стоя́л стол. 5. Он, как всегда́, опозда́л.

Mashq 8: (Ochiq mashq — namuna javob.) Мой родно́й го́род — Самарка́нд, дре́вняя столи́ца Тимури́дов. Пло́щадь Региста́н, окружённая тремя́ медресе́, — се́рдце го́рода. Там, в це́нтре, всегда́ мно́го тури́стов. Несмотря́ на жару́, лю́ди гуля́ют до́ по́здней но́чи. Го́род, ста́рый и вели́чественный, храни́т ду́х исто́рии. Прие́хав сюда́ одна́жды, ты, как настоя́щий путеше́ственник, захо́чешь верну́ться. Sizning matningiz so'zma-so'z bir xil bo'lishi shart emas — asosiysi: ajratilgan aniqlovchi (otdan keyin — vergul), hol (ravishdosh oboroti / несмотря́ на — vergul), izoh (vergul yoki tire), aniqlashtiruvchi (там, в це́нтре — vergul).


12. Xulosa va keyingi dars

  • Обособле́ние — gap bo'lagini vergul (yoki tire) va intonatsion pauza bilan gapdan ajratish. Ajratilgan bo'lak — qo'shimcha, ta'kidlangan ma'lumot; uni olib tashlasa gap buzilmaydi.
  • Ajratilgan aniqlovchi: sifatdosh oboroti otdan keyin vergul (Кни́га, лежа́щая на столе́, …); otdan keyingi ikki+ sifat vergul (Ночь, тёмная и холо́дная, …); shaxs olmoshiga tegishli aniqlovchi doim vergul.
  • Ajratilgan hol: ravishdosh oboroti va несмотря́ на — o'rnidan qat'i nazar doim vergul (Прочита́в кни́гу, …; Несмотря́ на дождь, …).
  • Ajratilgan izoh (приложе́ние): gap ichida ikki tomondan vergul (Москва́, столи́ца Росси́и, …); gap oxirida yoki ta'kidli tire (Мой друг — врач).
  • Ajratilgan aniqlashtiruvchi: umumiy bo'lakni toraytirsa (там в углу́; за́втра в пять) vergul.
  • Как: taqqoslash/kirish (…kabi) vergul (Он, как всегда́, опозда́л); "sifatida" (в ка́честве) yoki turg'un ibora vergulsiz (рабо́тает как вол).

Keyingi dars — B2 — 23-dars: So'z yasash — ot (словообразова́ние существи́тельных). Bugun siz gapning sintaktik darajasini — bo'laklarni ajratish, vergul mantig'ini yakunladingiz. Keyingi darsda esa so'z darajasiga tushamiz: otlar qanday yasaladi — qo'shimchalar (суффи́ксы) orqali (учи́тель, чита́тель, стро́йка, доброта́), old qo'shimchalar bilan, qo'shma so'zlar. Bir suffiks so'z ma'nosini butunlay o'zgartiradi: чита́ть чита́тель (o'quvchi), до́брый доброта́ (mehribonlik). So'z yasashni bilsangiz, notanish so'zning ma'nosini o'zak va qo'shimchadan taxmin qila olasiz — bu lug'atingizni bir necha barobar kengaytiradi. Bugun siz gapni "savodli" qildingiz; ertaga so'zni "shaffof" qilamiz. Уда́чи! (Omad!)

Izohlar (0)

Izoh yozish uchun kiring.

  • Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!
B2 — 22-dars: Ajratilgan bo'laklar (обосо́бленные чле́ны) — ajratilgan aniqlovchi, hol, izoh; vergul va tire qoidalari — Wisar