B2 — 28-dars: Sinonimlar va antonimlar (сино́нимы, анто́нимы) — uslubiy farq, sinonimik qator, so'z tanlash
B2 — YUQORI-O'RTA · 28-dars
1. Dars nomi va maqsad
Shu paytgacha siz lug'atingizni kengaytirdingiz — minglab so'zni o'rgandingiz. Endi B2 darajada boshqa ko'nikma muhim bo'ladi: bir necha yaqin so'z ichidan aynan kerakligini tanlay bilish. Rus tilida "katta" tushunchasi uchun bitta emas, kamida to'rtta so'z bor: большо́й, огро́мный, грома́дный, колосса́льный. Ular hammasi "katta" degani, lekin bir-birining o'rniga har doim ham qo'yib bo'lmaydi. Огро́мное спаси́бо — tabiiy, колосса́льное спаси́бо — g'alati. Ana shu nozik farqni his qilish — chin ma'noda B2 darajasi.
Bugun siz ikkita hodisani chuqur o'rganasiz:
- Сино́нимы (sinonimlar) — ma'nosi yaqin, lekin odatda to'liq bir xil bo'lmagan so'zlar. Ular uslub (kitobiy / neytral / so'zlashuv), ma'no darajasi yoki emotsional bo'yoq bilan farqlanadi.
- Анто́нимы (antonimlar) — ma'nosi qarama-qarshi so'zlar: большо́й — ма́ленький, день — ночь, война́ — мир.
Bu darsning maqsadi — sizga sinonimik qator (сино́нимический ряд) tushunchasini berish, sinonimlar orasidagi uslubiy va ma'noviy farqni ko'rsatish, kontekstga qarab so'z tanlash ko'nikmasini shakllantirish va antonimlar yordamida fikringizni aniq va ta'sirli ifodalashni o'rgatish. Dars oxirida siz gapni takrorlardan xoli, boy va aniq qura olasiz.
Urg'u belgisi: ruscha so'zlarni urg'uli unli ustida ´ bilan beramiz — огро́мный, преле́стный, лик, ро́жа. Sinonimlar ko'pincha urg'usi va uslubi bilan farq qiladi, shuning uchun har so'zni urg'usi bilan yodlang.
2. Avvalgi darslardan takror
- Ko'chma ma'no va iboralar (B1 26-dars): siz bir so'z ikki ma'noda "yashashini" ko'rgansiz — о́стрый нож (to'g'ri) va о́стрый ум (ko'chma). Sinonimlar aynan shu ko'p ma'nolilik bilan bog'liq: о́стрый ум o'rniga живо́й ум, я́сный ум deyish mumkin — bular sinonim.
- Paronimlar (B2 27-dars): paronimlar — o'xshab ketadigan, lekin ma'nosi har xil so'zlar (одеть / наде́ть). Sinonimlar esa aksincha — har xil ko'rinadi, lekin ma'nosi yaqin (надева́ть / облача́ться). Bu ikkisini adashtirmang: paronim — shakl yaqin, sinonim — ma'no yaqin.
- So'z yasash (B2 23–24-dars): bir o'zakdan yasalgan so'zlar ko'pincha sinonim bo'lmaydi (дом дома́шний), lekin har xil o'zakli so'zlar sinonim bo'ladi (до́ктор — врач, языкозна́ние — лингви́стика).
- Uslub tushunchasi: siz rasmiy (официа́льный), neytral va so'zlashuv (разгово́рный) nutq borligini bilasiz. Sinonimlarning eng muhim farqi aynan shu — qaysi uslubga tegishliligi: есть (neytral) — ку́шать (yumshoq) — жрать (dag'al).
- Tez mashq: ovoz chiqarib ayting va farqni his qiling — большо́й — огро́мный — колосса́льный; лицо́ — лик — ро́жа; идти́ — шага́ть — плести́сь.
Muhim bog'lanish: sinonimlarni bilish — nutqni takrorlardan qutqaradi va aniq qiladi. Antonimlarni bilish esa — fikrni kontrast orqali kuchaytiradi. Ikkalasi birgalikda nutqingizni "kitobdek" jonli va boy qiladi.
3. Asosiy tushuntirish
3.1. Sinonim nima va nega ular "to'liq bir xil" emas
Сино́ним — ma'nosi bir-biriga yaqin so'z. Lekin diqqat qiling: aksariyat sinonimlar to'liq bir xil emas. Tilda ikkita mutlaqo bir xil so'z kamdan-kam bo'ladi (bunday holni абсолю́тные сино́нимы deydi: языкозна́ние = лингви́стика, бегемо́т = гиппопота́м). Qolgan hamma sinonimlar bir-biridan kamida bitta jihati bilan farqlanadi.
Sinonimlar uch xil farqlanadi:
a) Uslubiy farq (стилисти́ческое разли́чие) — so'z qaysi nutq uslubiga tegishli: kitobiy, neytral yoki so'zlashuv/dag'al.
b) Ma'no darajasidagi farq (отте́нок значе́ния) — bir tushunchaning kuchi yoki hajmi: боль (og'riq) < страда́ние (azob).
в) Emotsional bo'yoq (эмоциона́льная окра́ска) — so'z ijobiy, salbiy yoki neytral his uyg'otadi: ло́шадь (neytral ot) — ло́шадка (mehrli) — кля́ча (mensimay: qari, oriq ot).
Aynan shu farqlar tufayli sinonimni ko'r-ko'rona almashtirib bo'lmaydi. So'zni kontekstga va uslubga qarab tanlash kerak.
3.2. Sinonimik qator (сино́нимический ряд)
Sinonimik qator — bir ma'no atrofida to'plangan sinonimlar guruhi. Qatorning boshida odatda eng neytral, asosiy so'z turadi (уни доминанта deyiladi), keyin ma'no yoki uslub bo'yicha kuchayib boradigan so'zlar keladi.
QATOR 1 — "katta" (kattalik darajasi bo'yicha):
| So'z | Urg'u | Ma'no darajasi / uslub |
|---|---|---|
| большо́й | боль-шо́й | neytral, asosiy — "katta" |
| огро́мный | о-гро́м-ный | kuchli — "juda katta, ulkan" |
| грома́дный | гро-ма́д-ный | yanada kuchli, ko'proq so'zlashuv — "bahaybat" |
| колосса́льный | ко-лос-са́ль-ный | eng kuchli, kitobiy — "kolossal, dahshatli katta" |
большо́й дом — katta uy (oddiy holat)
огро́мный дом — ulkan uy (kuchaytirilgan)
колосса́льный успе́х — kolossal muvaffaqiyat (kitobiy, ta'sirli)QATOR 2 — "yurmoq" (yurish tarzi bo'yicha):
| So'z | Urg'u | Ma'no |
|---|---|---|
| идти́ | ид-ти́ | yurmoq (neytral) |
| шага́ть | ша-га́ть | dadil, keng qadam bilan yurmoq |
| брести́ | брес-ти́ | zo'rg'a, sekin, holsiz yurmoq |
| плести́сь | плес-ти́сь | judayam sekin, orqada, arang sudralib yurmoq |
Он идёт домо́й. — U uyga ketyapti. (neytral)
Он шага́ет уве́ренно. — U ishonch bilan qadam tashlaydi. (dadil)
Он бредёт уста́лый. — U charchagan holda zo'rg'a boradi. (holsiz)
Он плетётся в конце́. — U eng orqada arang sudralib boradi. (juda sekin)QATOR 3 — "gapirmoq" (uslub va tavsif bo'yicha):
| So'z | Urg'u | Uslub / ma'no |
|---|---|---|
| говори́ть | го-во-ри́ть | gapirmoq (neytral, asosiy) |
| бесе́довать | бе-се́-до-вать | suhbatlashmoq (kitobiyroq, xotirjam) |
| болта́ть | бол-та́ть | valdirashmoq, bekorga gapirmoq (so'zlashuv) |
| изрека́ть | из-ре-ка́ть | "hikmat sochmoq" (kitobiy, ko'pincha kesatiq bilan) |
Мы до́лго говори́ли. — Biz uzoq gaplashdik. (neytral)
Мы прия́тно бесе́довали. — Biz yoqimli suhbatlashdik. (kitobiy, xushmuomala)
Хва́тит болта́ть! — Valdirashni bas qil! (so'zlashuv)
Он ва́жно изрёк исти́ну. — U viqor bilan haqiqat "sochdi". (kesatiq)QATOR 4 — "chiroyli" (go'zallik darajasi bo'yicha):
| So'z | Urg'u | Ma'no darajasi / uslub |
|---|---|---|
| краси́вый | кра-си́-вый | chiroyli (neytral) |
| прекра́сный | пре-кра́с-ный | go'zal, ajoyib (kuchliroq, ijobiy) |
| великоле́пный | ве-ли-ко-ле́п-ный | muhtasham, zo'r (yuqori baho) |
| шика́рный | ши-ка́р-ный | dabdabali, hashamli (so'zlashuv, "shik") |
краси́вое пла́тье — chiroyli ko'ylak
прекра́сный ве́чер — go'zal oqshom
великоле́пный дворе́ц — muhtasham saroy
шика́рная маши́на — hashamli mashina (so'zlashuv)Asosiy g'oya: sinonimik qatorni darajasi bo'yicha yodlang — pastdan (neytral) yuqoriga (kuchli/kitobiy). Shunda gapirganda kerakli "kuchni" tanlaysiz: oddiy holatda большо́й, ta'sir uchun огро́мный, rasmiy matnda колосса́льный.
3.3. Eng muhim farq — uslubiy (стилисти́ческие сино́нимы)
B2 darajada eng ko'p xatoga sabab bo'ladigan narsa — uslubni sezmaslik. Bir tushunchaning neytral, kitobiy va so'zlashuv/dag'al varianti bo'ladi. Noto'g'ri uslub tanlash — nomunosib eshitiladi. Quyidagi jadval eng muhim uch qatorni ko'rsatadi:
| Kitobiy / yuqori | Neytral (asosiy) | So'zlashuv / dag'al |
|---|---|---|
| лик (yuz — kitobiy, muqaddas) | лицо́ (yuz) | ро́жа (bashara — dag'al) |
| почива́ть (uxlab yotmoq — yuksak) | спать (uxlamoq) | дры́хнуть (pinakka ketmoq — dag'al) |
| вкуша́ть (tanovul qilmoq — yuksak) | есть (yemoq) | жрать / ло́пать (yamlamoq — dag'al) |
| о́чи (ko'zlar — she'riy) | глаза́ (ko'zlar) | гляде́лки (ko'z — hazil/dag'al) |
| скончáться (vafot etmoq — rasmiy) | умере́ть (o'lmoq) | сдо́хнуть (qotmoq — juda dag'al) |
| супру́га (rafiqa — rasmiy) | жена́ (xotin) | ба́ба (xotin — dag'al) |
У ико́ны — свято́й лик. — Ikonada — muqaddas siymo. (kitobiy)
У него́ уста́лое лицо́. — Uning yuzi charchagan. (neytral)
Умо́й свою́ ро́жу! — Basharangni yuv! (dag'al, haqoratli)DIQQAT: kitobiy so'z (лик, о́чи, почива́ть) rasmiy/badiiy nutqqa; neytral so'z (лицо́, глаза́, спать) hamma joyga; dag'al so'z (ро́жа, дры́хнуть, жрать) faqat juda norasmiy yoki haqoratli nutqqa mos. Chet tili o'rganuvchiga eng xavfsizi — neytral variant. Dag'al so'zlarni tanish kerak (kitobda, filmda uchraydi), lekin o'zingiz ehtiyotkorlik bilan ishlating.
3.4. Ma'no darajasidagi sinonimlar
Ba'zi sinonimlar uslub bo'yicha emas, tushunchaning kuchi bo'yicha farqlanadi. Bu qatorda so'zni almashtirsangiz, ma'no kuchayadi yoki susayadi:
боль страда́ние (og'riq azob; страда́ние kuchliroq)
до́ждь ли́вень (yomg'ir jala; ли́вень kuchli)
хоро́ший отли́чный превосхо́дный (yaxshi a'lo mumtoz)
уста́лый изму́ченный (charchagan holdan toygan)
хоте́ть жа́ждать (xohlamoq chanqoq bo'lib intilmoq)
удивлённый потрясённый (hayron larzaga kelgan)Metodik maslahat: so'z tanlashda o'zingizga savol bering — "qanchalik kuchli?". Kichik og'riq — боль, chidab bo'lmas azob — страда́ние. Oddiy yomg'ir — до́ждь, chelaklab quygan — ли́вень. Ma'no kuchini to'g'ri tanlash — nutqni aniq qiladi.
3.5. Antonimlar (анто́нимы)
Анто́ним — ma'nosi qarama-qarshi so'z. Antonimlar tushunchani kontrast orqali aniq ko'rsatadi va nutqni ta'sirli qiladi.
Asosiy antonim juftlar:
| So'z | Antonim | Tarjima |
|---|---|---|
| большо́й | ма́ленький | katta — kichik |
| хоро́ший | плохо́й | yaxshi — yomon |
| люби́ть | ненави́деть | sevmoq — nafratlanmoq |
| день | ночь | kun — tun |
| война́ | мир | urush — tinchlik |
| нача́ло | коне́ц | boshlanish — oxir |
| ра́дость | го́ре | quvonch — qayg'u |
| друг | враг | do'st — dushman |
| бога́тый | бе́дный | boy — kambag'al |
| све́тлый | тёмный | yorug' — qorong'i |
Antonimlar ko'pincha prefiks bilan ham yasaladi:
прия́тный неприя́тный (yoqimli yoqimsiz) — не-
поря́док беспоря́док (tartib tartibsizlik) — без-/бес-
вход вы́ход (kirish chiqish) — в- / вы-
приходи́ть уходи́ть (kelmoq ketmoq) — при- / у-3.6. Kontekstual antonim va antonimli iboralar
Kontekstual antonim (контекстуа́льный анто́ним) — lug'atda antonim bo'lmagan, lekin muayyan matnda qarama-qarshi ma'no oladigan so'zlar. Masalan, umuman olganda волк (bo'ri) va ове́ц (qo'y) antonim emas, lekin matnda "kuchli — ojiz" ma'nosida qarshi qo'yiladi.
Они́ говори́ли на ра́зных языка́х. — Ular har xil "tilda" gaplashardi.
(til emas, "tushunmaslik" ma'nosida)
Он не друг, а так — знако́мый. — U do'st emas, shunchaki tanish.
(друг ⟷ знако́мый — kontekstual)Antonimli turg'un iboralar — antonimlar juftligiga asoslangan iboralar. Ular yaxlit yodlanadi:
| Ibora | Urg'u | Ma'no |
|---|---|---|
| ни жив ни мёртв | ни жив ни мёртв | qo'rquvdan qotib qolgan (na tirik, na o'lik) |
| ни то ни сё | ни то ни сё | na u, na bu (noaniq) |
| ни ры́ба ни мя́со | ни ры́-ба ни мя́-со | na baliq, na go'sht (befarq, ta'bsiz) |
| и стар и млад | и стар и млад | keksayu yosh (hamma) |
| с ног до головы́ | с ног до го-ло-вы́ | boshdan-oyoq |
| ра́но и́ли по́здно | ра́-но и́-ли по́зд-но | ertami-kechmi |
| день и ночь | день и ночь | kechayu kunduz (tinmay) |
Он стоя́л ни жив ни мёртв от стра́ха. — U qo'rquvdan qotib qoldi.
На пра́здник пришли́ и стар и млад. — Bayramga keksayu yosh keldi.
Она́ рабо́тает день и ночь. — U kechayu kunduz ishlaydi.3.7. So'z tanlash: takrordan qochish (matn boyligi)
Sinonimlarning eng amaliy foydasi — bir gapda yoki matnda bir so'zni takror-takror ishlatmaslik. Bu — yozma nutqning boylik belgisi. Solishtiring:
Zaif (takror):
Э́то хоро́шая кни́га. Áвтор — хоро́ший писа́тель. Он написа́л
хоро́ший рома́н, и э́то хоро́ший приме́р хоро́шей литерату́ры.Boy (sinonimlar bilan):
Э́то отли́чная кни́га. Áвтор — тала́нтливый писа́тель. Он написа́л
превосхо́дный рома́н, и э́то прекра́сный приме́р настоя́щей литерату́ры.Oltin qoida: bitta so'z bir xatboshida ikki martadan ko'p takrorlansa — uni sinonim bilan almashtiring. Lekin ehtiyot bo'ling: sinonim kontekstga va uslubga mos kelishi kerak. Хоро́ший o'rniga rasmiy matnda отли́чный mumkin, lekin шика́рный (so'zlashuv) mos kelmaydi.
4. Misollar (jonli gaplar)
Sinonimik qator — to'g'ri kuch tanlash:
Э́то была́ огро́мная оши́бка. — Bu ulkan xato edi.
Он доби́лся колосса́льного успе́ха. — U kolossal muvaffaqiyatga erishdi.
По́сле рабо́ты он бре́дет домо́й. — Ishdan keyin u zo'rg'a uyga boradi.
Де́ти шага́ли бо́дро и ве́село. — Bolalar tetik va quvnoq qadam tashlardi.Uslubiy sinonimlar — nutq registrini his qilish:
Прошу́ вас откуша́ть с на́ми. (kitobiy) — Biz bilan tanovul qiling.
Дава́й пое́дим! (neytral) — Kel, ovqatlanamiz!
Он весь день дры́хнет. (so'zlashuv) — U kun bo'yi pinakka ketgan.Ma'no darajasi bo'yicha:
Я про́сто уста́л. — Men shunchaki charchadim. (yengil)
Я соверше́нно изму́чен. — Men butunlay holdan toydim. (kuchli)Antonimlar — kontrast bilan ta'sir:
Он был бога́т, а стал бе́ден. — U boy edi, kambag'al bo'lib qoldi.
В любви́ и в не́нависти он кра́ен. — Sevgida ham, nafratda ham u haddan oshadi.
От нача́ла до конца́ — всё бы́ло че́стно. — Boshidan oxirigacha hammasi halol edi.Antonimli iboralar:
Услы́шав но́вость, она́ ста́ла ни жива́ ни мертва́.
— Xabarni eshitib, u qotib qoldi.
Он трудолюби́вый — рабо́тает день и ночь.
— U mehnatkash — kechayu kunduz ishlaydi.5. Talaffuz bo'limi
- огро́мный /a-GROM-niy/ — urg'usiz "о" "a": "agromniy"; urg'u гро da.
- колосса́льный /ka-la-SAL-niy/ — ikkita urg'usiz "о" "a"; qo'sh "сс" bir "s" kabi, urg'u са da.
- преле́стный /pri-LES-niy/ — DIQQAT: т talaffuz qilinmaydi ("стн" "sn"): "prilesniy".
- лик / ро́жа /lik / RO-zha/ — лик qisqa, kitobiy; ро́жа urg'u boshda, "о" aniq, dag'al.
- изрека́ть /iz-ri-KAT/ — urg'u oxirgi bo'g'inda; "е" "i" ga yaqin.
- великоле́пный /vi-li-ka-LEP-niy/ — uzun so'z, urg'u ле da; oldingi unlilar susayadi.
- ненави́деть /ni-na-VI-dit/ — urg'u ви da; boshidagi "не" urg'usiz, "ни" ga yaqin.
- ни жив ни мёртв /ni ZHYF ni MYORTF/ — жив oxirida "в" "f"; мёртв oxirida ham "тв" "tf".
Muhim qoida: kitobiy va dag'al sinonimlarning ohangi ham farq qiladi. Kitobiy so'zlar (почива́ть, вкуша́ть) sekin, tantanavor aytiladi; dag'al so'zlar (жрать, дры́хнуть) keskin, qisqa. So'zning uslubini ovoz ohangi bilan ham bering.
Topshiriq: har bir qatorni pastdan yuqoriga ovoz chiqarib ayting, "kuchayishni" his qiling: большо́й — огро́мный — грома́дный — колосса́льный; идти́ — шага́ть — брести́ — плести́сь.
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
Sinonimik qatorlar (kuchli/kitobiy variantlar):
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| огро́мный | о-гро́м-ный | ulkan, juda katta | огро́мный дом |
| грома́дный | гро-ма́д-ный | bahaybat | грома́дный за́мок |
| колосса́льный | ко-лос-са́ль-ный | kolossal, dahshatli katta | колосса́льный успе́х |
| шага́ть | ша-га́ть | dadil qadam tashlamoq | шага́ть уве́ренно |
| брести́ | брес-ти́ | zo'rg'a, holsiz yurmoq | брести́ уста́лым |
| плести́сь | плес-ти́сь | arang sudralib yurmoq | плести́сь в конце́ |
| бесе́довать | бе-се́-до-вать | suhbatlashmoq | прия́тно бесе́довать |
| болта́ть | бол-та́ть | valdirashmoq | хва́тит болта́ть |
| прекра́сный | пре-кра́с-ный | go'zal, ajoyib | прекра́сный ве́чер |
| великоле́пный | ве-ли-ко-ле́п-ный | muhtasham | великоле́пный дворе́ц |
Uslubiy sinonimlar (kitobiy / dag'al):
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol / uslub |
|---|---|---|---|
| лик | лик | siymo (kitobiy) | свято́й лик — kitobiy |
| ро́жа | ро́-жа | bashara (dag'al) | умо́й ро́жу — dag'al |
| почива́ть | по-чи-ва́ть | uxlab yotmoq (yuksak) | почива́ть — kitobiy |
| дры́хнуть | дры́х-нуть | pinakka ketmoq (dag'al) | дры́хнуть — dag'al |
| страда́ние | стра-да́-ние | azob | невыноси́мое страда́ние |
| ли́вень | ли́-вень | jala | си́льный ли́вень |
Antonimlar va antonimli iboralar:
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| ненави́деть | не-на-ви́-деть | nafratlanmoq | ненави́деть ложь |
| враг | враг | dushman | гла́вный враг |
| бе́дный | бе́д-ный | kambag'al | бе́дный челове́к |
| коне́ц | ко-не́ц | oxir | до конца́ |
| ни жив ни мёртв | ни жив ни мёртв | qo'rquvdan qotgan | стоя́ть ни жив ни мёртв |
| и стар и млад | и стар и млад | keksayu yosh | пришли́ и стар и млад |
| день и ночь | день и ночь | kechayu kunduz | рабо́тать день и ночь |
Yodlash qoidasi: sinonimni yakka emas, qator bilan yodlang (neytraldan kuchligacha), va har biriga uslub belgisini qo'shing: лик — kitobiy, лицо́ — neytral, ро́жа — dag'al. Antonimni esa juft bilan yodlang: друг — враг, война́ — мир.
7. Dialog
— Как тебе́ но́вый фильм? — Yangi film qanaqa ekan?
— Че́стно? Великоле́пный! Одна́ из — Rostini aytsammi? Ajoyib! Yilning eng
лу́чших карти́н го́да. zo'r kartinalaridan biri.
— Пра́вда? А мне сказа́ли, он так себе́, — Rostdanmi? Menga aytishdicha, u o'rtacha,
ни ры́ба ни мя́со. na baliq, na go'sht ekan.
— Кто э́то сказа́л?! Не слу́шай тех, кто — Kim aytdi buni?! Kun bo'yi pinakka ketib,
день и ночь дры́хнет и ничего́ не hech narsa ko'rmaydiganlarni
смо́трит. eshitma.
— Ла́дно, ла́дно. Опиши́ одни́м сло́вом. — Xo'p, xo'p. Bir so'z bilan ta'riflab ber.
— Одни́м? Тру́дно. «Хоро́ший» — сли́шком — Bir so'z bilanmi? Qiyin. "Yaxshi" — juda
сла́бо. Ска́жем так: потряса́ющий. kuchsiz. Aytaylik: larzaga soladigan.
— Ого́! От «хоро́ший» до «потряса́ющий» — — Vah! "Yaxshi"dan "larzaga soladigan"gacha —
больша́я ра́зница. katta farq.
— В том и де́ло. Ну́жно выбира́ть — Gap ham shunda. Kerakli so'zni tanlay
ну́жное сло́во. bilish kerak.
— Тогда́ пойдём — реши́м всё от нача́ла — Unda ketdik — hammasini boshidan
до конца́, свои́ми глаза́ми. oxirigacha o'z ko'zimiz bilan hal qilamiz.E'tibor bering: bu dialogda sinonimik farq ("хоро́ший" juda kuchsiz "потряса́ющий") va antonimli iboralar (ни ры́ба ни мя́со, день и ночь, от нача́ла до конца́) tabiiy ishlatilgan. Aynan shunday — so'z tanlash orqali — nutq aniq va jonli bo'ladi.
8. O'zbekcha-ruscha tipik xatolar
Uslubni sezmay dag'al so'z ishlatish: rasmiy suhbatda у него́ уста́лая ро́жа. у него́ уста́лое лицо́ — neytral лицо́ dan foydalaning. Sabab: ро́жа — dag'al, haqoratli so'z, faqat juda norasmiy nutqda.
Sinonimni kuchini o'ylamay almashtirish: колосса́льное спаси́бо. огро́мное спаси́бо yoki большо́е спаси́бо. Sabab: колосса́льный — kitobiy, "muvaffaqiyat, ish" kabi so'zlar bilan; minnatdorlik bilan огро́мный turg'un.
Kitobiy so'zni kundalik nutqda ishlatish: do'stga ты почива́л? deb so'rash. ты спал? (neytral). Sabab: почива́ть — yuksak, tantanavor uslub, kundalik suhbatga mos emas.
Antonimni prefiks bilan noto'g'ri yasash: неплохо́й o'rniga безплохо́й. неплохо́й (yomon emas). Sabab: inkor antonimi ko'pincha не- bilan yasaladi; без-/бес- boshqa ma'no ("-siz": беспоря́док).
Bir so'zni takror ishlatib, nutqni kambag'allashtirish: хоро́ший … хоро́ший … хоро́ший. Sinonimlar bilan almashtiring: хоро́ший отли́чный прекра́сный замеча́тельный. Sabab: takror — nutq boyligining yo'qligi belgisi.
Sinonimni kontekstga qaramay qo'yish: rasmiy xatda шика́рный результа́т. отли́чный / превосхо́дный результа́т. Sabab: шика́рный — so'zlashuv uslubi, rasmiy matnga mos emas.
Mini-mashq (uslubni aniqlang: kitobiy / neytral / dag'al):
1) лицо́ 2) лик 3) ро́жа
4) спать 5) почива́ть 6) дры́хнуть
7) есть 8) вкуша́ть 9) жрать9. Mashqlar
Mashq 1. Sinonimik qatorni kuchi/uslubi bo'yicha tartiblang (neytraldan kuchligacha):
1) колосса́льный / большо́й / огро́мный
2) плести́сь / идти́ / шага́ть
3) прекра́сный / краси́вый / великоле́пныйMashq 2. So'zning uslubini belgilang — kitobiy (К), neytral (Н) yoki dag'al (Д)?
1) глаза́ 2) о́чи 3) гляде́лки
4) умере́ть 5) сконча́ться 6) сдо́хнуть
7) жена́ 8) супру́гаMashq 3. Antonimini toping:
1) большо́й 2) люби́ть 3) день
4) война́ 5) нача́ло 6) бога́тый
7) друг 8) све́тлыйMashq 4. Antonimli iborani to'ldiring:
1) От стра́ха он стоя́л ни жив ни ___ .
2) На пра́здник пришли́ и ___ и млад.
3) Она́ рабо́тает ___ и ночь.
4) Ра́но и́ли ___ он вернётся.Mashq 5. Gapdagi takrorni sinonim bilan almashtirib qayta yozing:
Э́то хоро́ший план. Áвтор — хоро́ший специали́ст.
Он предложи́л хоро́шее реше́ние.Mashq 6. Kontekstga mos so'zni tanlang (большо́й / огро́мный / колосса́льный):
1) ___ спаси́бо за по́мощь!
2) Учёный сде́лал ___ откры́тие для нау́ки.
3) У нас ___ кварти́ра, три ко́мнаты.Mashq 7. O'zingiz haqingizda 3 ta gap tuzing, har birida sinonimik qatordan kuchli variant ishlating (огро́мный, великоле́пный, потряса́ющий, прекра́сный):
Namuna: Э́то был потряса́ющий день!10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
- Sinonimik qator qurish: Wisar AIga bitta neytral so'z bering (masalan большо́й yoki говори́ть) va uning butun sinonimik qatorini kuchi/uslubi bo'yicha tartiblab berishini so'rang. So'ng har biriga o'zbekcha ekvivalent toping.
- Uslub o'yini: AIga 6 ta so'z bering (лицо́, лик, ро́жа, спать, почива́ть, дры́хнуть) va har birini kitobiy / neytral / dag'al deb belgilashini tekshiring, sizga misol gap tuzib bersin.
- Takrorni tozalash: o'zingiz bir so'z ko'p takrorlangan qisqa matn yozing va AIdan uni sinonimlar bilan boyitib qayta yozishini so'rang, farqni solishtiring.
- Antonim juftlar: AIdan 10 ta antonim juftini so'rang, so'ng har juft bilan bitta kontrastli gap tuzing (Он был бога́т, а стал бе́ден). AI xatolaringizni to'g'rilasin.
- So'z tanlash: AIga bir gap bering va "bu kontekstga qaysi sinonim mos — nega?" deb so'rang (masalan ___ спаси́бо: большо́е / огро́мное / колосса́льное). Javobini uslub nuqtai nazaridan tushuntirsin.
11. Javoblar kaliti
Mashq 1: 1) большо́й огро́мный колосса́льный; 2) идти́ шага́ть плести́сь (плести́сь — eng "kuchli", ya'ni eng sekin/holsiz); 3) краси́вый прекра́сный великоле́пный.
Mashq 2: 1) Н (neytral); 2) К (kitobiy/she'riy); 3) Д (dag'al); 4) Н; 5) К (rasmiy/kitobiy); 6) Д; 7) Н; 8) К (rasmiy).
Mashq 3: 1) ма́ленький; 2) ненави́деть; 3) ночь; 4) мир; 5) коне́ц; 6) бе́дный; 7) враг; 8) тёмный.
Mashq 4: 1) мёртв; 2) стар; 3) день; 4) по́здно.
Mashq 5: namunaviy javob — Э́то отли́чный план. Áвтор — тала́нтливый специали́ст. Он предложи́л уда́чное реше́ние. (sinonimlar: отли́чный, тала́нтливый, уда́чное).
Mashq 6: 1) огро́мное (спаси́бо — turg'un birikma); 2) колосса́льное (kitobiy, "otkritie/nauka" bilan); 3) больша́я (oddiy neytral tavsif).
Mashq 7: namunaviy javoblar — Вчера́ был потряса́ющий конце́рт. Я уви́дел великоле́пный вид с горы́. Э́то была́ огро́мная ра́дость для меня́.
Mini-mashq (8-bo'lim): 1) лицо́ — neytral; 2) лик — kitobiy; 3) ро́жа — dag'al; 4) спать — neytral; 5) почива́ть — kitobiy; 6) дры́хнуть — dag'al; 7) есть — neytral; 8) вкуша́ть — kitobiy; 9) жрать — dag'al.
12. Xulosa va keyingi dars
- Сино́нимы (sinonimlar): ma'nosi yaqin, lekin odatda to'liq bir xil emas. Ular uch jihatdan farqlanadi — uslub (лик / лицо́ / ро́жа), ma'no darajasi (боль / страда́ние) va emotsional bo'yoq (ло́шадь / кля́ча).
- Сино́нимический ряд (sinonimik qator): neytral "dominant"dan (большо́й) kuchli/kitobiy variantgacha (колосса́льный) tizilgan guruh. Qatorni darajasi bilan yodlang.
- So'z tanlash: eng muhim ko'nikma — kontekst va uslubga mos so'zni tanlash. Neytral variant har doim xavfsiz; dag'al va kitobiyni ehtiyotkorlik bilan.
- Анто́нимы (antonimlar): qarama-qarshi so'zlar (война́ — мир, друг — враг). Prefiks bilan ham yasaladi (прия́тный неприя́тный). Kontekstual antonim va antonimli iboralar (ни жив ни мёртв, день и ночь) nutqni ta'sirli qiladi.
- Matn boyligi: takrorlardan qochish uchun sinonim ishlating — bu yozma nutqning boylik belgisi.
- Oltin qoida: so'zni tanlashda ikki savolni bering — "qaysi uslub?" (kitobiy/neytral/so'zlashuv) va "qanchalik kuchli?" (ma'no darajasi). To'g'ri javob — to'g'ri so'z.
Keyingi dars — B2 — 29-dars: Stilistika (nutq uslublari) — рассужде́ние, о́писание, официа́льно-делово́й и разгово́рный стиль. Unda siz sinonimlarni qaysi uslubga ajratganingizni butun matn darajasiga ko'tarasiz: rus tilining asosiy nutq uslublari (rasmiy-ish, ilmiy, publitsistik, badiiy, so'zlashuv) qanday farqlanishini, har birida qanday so'z va konstruksiya ishlatilishini va o'z matningizni to'g'ri uslubda qanday qurishni o'rganasiz.
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!