B2 — 3-dars: Aspekt juftliklari va istisnolar (ви́довые па́ры и исключе́ния)
B2 — YUQORI-O'RTA · 3-dars
1. Dars nomi va maqsad
Bu dars — aspekt (вид) mavzusining eng "qonun buzar" qismi. Shu paytgacha siz aspektni juft deb o'rgandingiz: har bir fe'lning НСВ va СВ jufti bor edi — чита́ть / прочита́ть, де́лать / сде́лать. Bu — 90% holat uchun to'g'ri. Ammo rus tilida juftlik qoidasini buzadigan butun bir toifa fe'llar bor, va aynan ular B2 darajasida sizni chalkashtiradi.
Bugun biz shu istisnolarni tizimga solamiz. To'rt asosiy toifani ko'ramiz:
- Ikki aspektli (биаспекту́альные) fe'llar — bitta shakl ikkala aspekt vazifasini bajaradi: испо́льзовать ham "foydalanaman" (НСВ), ham "foydalanib bo'laman" (СВ) bo'la oladi. Aspektni faqat kontekst hal qiladi.
- Faqat НСВ (imperfectiva tantum) — bu fe'llarning СВ jufti umuman yo'q: состоя́ть, зави́сеть, зна́чить. Ular holat/munosabatni bildiradi, holat esa tugamaydi.
- Faqat СВ (perfectiva tantum) — bu fe'llarning НСВ jufti yo'q: очну́ться, хлы́нуть, ри́нуться. Ular bir zumlik, kutilmagan harakatni bildiradi.
- Suppletiv (супплети́вные) juftliklar — juftlik butunlay boshqa o'zakdan yasaladi: говори́ть / сказа́ть, брать / взять. Bu yerda НСВ va СВ bir-biriga "o'xshamaydi".
Bularga qo'shimcha ikki nozik masalani ham hal qilamiz: (5) prefiks har doim ham juftlik yasamaydi — ba'zan u yangi fe'l tug'diradi (писа́ть переписа́ть = boshqa ma'no); (6) ikki suffiksli juftlik (реша́ть / реши́ть), bunda НСВ va СВ suffiks bilan farqlanadi.
Dars oxirida siz:
- biaspektual fe'lni ko'rganda "bu kontekstda НСВ mi, СВ mi?" degan savolni avtomatik berasiz;
- состоя́ть, зави́сеть kabi fe'llarga СВ jufti izlamaslikni bilasiz;
- suppletiv juftliklarni yod oladingiz va говори́ть сказа́ть ni chalkashtirmaysiz;
- prefiks qachon juftlik, qachon yangi fe'l yasashini farqlaysiz.
2. Avvalgi darslardan takror (aspekt juftligi)
Davom etishdan oldin aspekt juftligi g'oyasini yangilaymiz:
| Tushuncha | Ma'nosi |
|---|---|
| Ви́довая па́ра (aspekt jufti) | bir xil ma'noli НСВ + СВ fe'l jufti |
| НСВ (несоверше́нный вид) | jarayon, takror, davomiylik |
| СВ (соверше́нный вид) | natija, bir martalik, yakun |
Odatdagi juftlik uch usulda yasaladi:
- prefiks bilan: де́лать сде́лать, писа́ть написа́ть, чита́ть прочита́ть;
- suffiks bilan: реша́ть реши́ть, дава́ть дать, открыва́ть откры́ть;
- urg'u/o'zak o'zgarishi bilan: насыпа́ть насы́пать.
Muhim eslatma: yuqoridagi barcha misollarda bitta ma'no, ikki vid. Bugun esa biz shu sxemaga sig'maydigan fe'llarni o'rganamiz — juftligi yo'q, yoki jufti butunlay boshqa so'z, yoki bitta shakl ikkala vidga xizmat qiladi.
- Tez mashq: har juftlikni ayting — де́лать / сде́лать, реша́ть / реши́ть, открыва́ть / откры́ть.
3. Asosiy tushuntirish
Bu — darsning yuragi. Shoshmang; har toifani sekin, ro'yxati bilan o'zlashtiring.
3.1. Toifa 1 — Biaspektual fe'llar (bitta shakl, ikki vid)
Биаспекту́альный fe'l — bu shunday fe'lki, uning bitta shakli ham НСВ, ham СВ vazifasini bajaradi. Alohida "juft" yo'q — kontekst aspektni hal qiladi.
Eng muhim biaspektual fe'llar:
| Fe'l | Urg'u | O'zbekchasi |
|---|---|---|
| использовать | испо́льзовать | foydalanmoq |
| организовать | организова́ть | tashkil qilmoq |
| исследовать | иссле́довать | tadqiq qilmoq |
| обещать | обеща́ть | va'da bermoq |
| женить | жени́ть | uylantirmoq |
| ранить | ра́нить | yaralamoq |
| велеть | веле́ть | buyurmoq |
| казнить | казни́ть | qatl qilmoq |
Ko'pchilik -ова́ть/-ирова́ть bilan tugaydigan "ilmiy/rasmiy" fe'llar shu toifaga kiradi: атакова́ть, телеграфи́ровать, ликвиди́ровать, гаранти́ровать, информи́ровать.
Aspektni qanday aniqlaymiz? Kontekstga — ayniqsa zamon va payt so'zlariga qarab:
Я испо́льзую э́тот ме́тод ка́ждый день. НСВ (har doim, takror — hozirgi zamon)
За́втра я испо́льзую но́вый ме́тод. СВ (kelasi, bir martalik — yakuniy natija)
Учёные иссле́дуют э́ту пробле́му уже́ год. НСВ (jarayon davom etyapti)
Учёные иссле́дуют пробле́му и напи́шут отчёт. СВ (tugatib, keyin yozadi)Kalit: biaspektual fe'lda hozirgi zamon shakli (я испо́льзую) НСВ ma'noni beradi; kelasi zamon shakli (я испо́льзую = "foydalanib bo'laman") esa СВ ma'noni beradi — chunki shakli bir xil, faqat kontekst farqlaydi. Bu — o'zbek o'quvchisi uchun eng chalkash nuqta, shuning uchun payt so'zlariga (уже́, ка́ждый день vs за́втра, по́сле того́ как) alohida e'tibor bering.
Nozik holat — обещать / пообещать. Обеща́ть biaspektual, lekin so'zlashuvda uning СВ jufti пообеща́ть ham keng ishlatiladi. Ikkalasi ham to'g'ri: Я обеща́ю (НСВ/СВ, kontekstga qarab) va Я пообеща́л (aniq СВ). B2 da ikkalasini ham tanish yetarli.
3.2. Toifa 2 — Faqat НСВ fe'llar (jufti yo'q)
Bu fe'llarning СВ jufti umuman yo'q. Ular holat, munosabat, mavjudlikni bildiradi — holat esa "tugamaydi", shuning uchun natija (СВ) ma'nosi bo'lishi mumkin emas.
| Fe'l | Urg'u | O'zbekchasi |
|---|---|---|
| состоять | состоя́ть | iborat bo'lmoq; a'zo bo'lmoq |
| зависеть | зави́сеть | bog'liq bo'lmoq |
| отсутствовать | отсу́тствовать | yo'q bo'lmoq (hozir bo'lmaslik) |
| значить | зна́чить | anglatmoq, ma'no bermoq |
| стоить | сто́ить | turmoq (narx); arzimoq |
| находиться | находи́ться | joylashgan bo'lmoq |
| принадлежать | принадлежа́ть | tegishli bo'lmoq |
| нуждаться | нужда́ться | muhtoj bo'lmoq |
Qo'shimcha shu toifadagilar: облада́ть (ega bo'lmoq), содержа́ть (o'z ichiga olmoq), соотве́тствовать (mos kelmoq), уча́ствовать (ishtirok etmoq), прису́тствовать (hozir bo'lmoq), существова́ть (mavjud bo'lmoq).
Nima uchun jufti yo'q? Chunki bularning hammasi statik holat:
Кни́га состои́т из трёх часте́й. Kitob uch qismdan iborat. (doimiy holat)
Всё зави́сит от пого́ды. Hammasi ob-havoga bog'liq. (munosabat)
Э́то ничего́ не зна́чит. Bu hech narsani anglatmaydi. (ma'no)
Кни́га сто́ит две́сти рубле́й. Kitob ikki yuz rubl turadi. (narx-holat)
Музе́й нахо́дится в це́нтре. Muzey markazda joylashgan. (o'rin-holat)Bu gaplarni "tugatib bo'lish" mumkin emas — "iborat bo'lib bo'ldi", "bog'liq bo'lib bo'ldi" deyilmaydi. Shuning uchun СВ jufti yaralmaydi.
Amaliy xulosa: состоя́ть, зави́сеть, зна́чить kabi fe'lga СВ juftini qidirmang — u yo'q. Bu fe'llar faqat НСВ zamonlarida (hozirgi, o'tgan, tavsiflovchi kelasi бу́дет зави́сеть) ishlaydi.
3.3. Toifa 3 — Faqat СВ fe'llar (jufti yo'q)
Aksincha — bu fe'llarning НСВ jufti yo'q. Ular bir zumlik, kutilmagan, keskin harakatni bildiradi. Bunday harakatni "jarayon" (НСВ) sifatida tasavvur qilib bo'lmaydi.
| Fe'l | Urg'u | O'zbekchasi |
|---|---|---|
| очнуться | очну́ться | o'ziga kelmoq, hushiga kelmoq |
| очутиться | очути́ться | birdan (bir joyda) paydo bo'lmoq |
| хлынуть | хлы́нуть | quyilib ketmoq (birdan) |
| ринуться | ри́нуться | otilib ketmoq, tashlanmoq |
Qo'shimcha: гря́нуть (birdan gumburlamoq), опо́мниться (o'ziga kelmoq), понадо́биться (kerak bo'lib qolmoq), разрази́ться (portlab ketmoq — kulgu, bo'ron).
Nima uchun НСВ jufti yo'q? Chunki bular momentli hodisa — boshi bilan oxiri bir lahzada:
Он очну́лся в больни́це. U kasalxonada o'ziga keldi. (bir lahza)
Вдруг хлы́нул дождь. Birdan yomg'ir quyib ketdi. (keskin boshlanish)
Толпа́ ри́нулась к вы́ходу. Olomon chiqishga otildi. (bir zumlik harakat)
Я очути́лся в незнако́мом ме́сте. Notanish joyda paydo bo'lib qoldim.Bu harakatlarni "cho'zib", jarayon sifatida ("o'ziga kelayotgan edi", "otilayotgan edi") ifodalab bo'lmaydi — shuning uchun НСВ yaralmaydi.
Solishtiring:
- Faqat НСВ (holat, tugamaydi): зави́сеть, состоя́ть jarayon bor, natija yo'q.
- Faqat СВ (bir zum, tugagan): очну́ться, хлы́нуть natija bor, jarayon yo'q. Ikkalasi ham juftlik qoidasidan chetda, lekin qarama-qarshi sabab bilan.
3.4. Toifa 4 — Suppletiv juftliklar (boshqa o'zak)
Ba'zi juftliklarda НСВ va СВ butunlay boshqa o'zakdan yasaladi — ular bir-biriga umuman o'xshamaydi. Bu супплети́вные (suppletiv) juftliklar. Yuzaki qaraganda ikki alohida fe'ldek ko'rinadi, lekin ma'no jihatdan ular bitta juft.
| НСВ | СВ | O'zbekchasi |
|---|---|---|
| говори́ть | сказа́ть | gapirmoq / aytmoq |
| брать | взять | olmoq |
| класть | положи́ть | qo'ymoq (yotqizib) |
| лови́ть | пойма́ть | tutmoq |
| иска́ть | найти́ | izlamoq / topmoq |
| сади́ться | сесть | o'tirmoq |
| ложи́ться | лечь | yotmoq |
| станови́ться | стать | bo'lmoq, aylanmoq |
Nozik farq — говори́ть / сказа́ть:
Он до́лго говори́л о поли́тике. U uzoq siyosat haqida gapirdi. (jarayon НСВ)
Он сказа́л то́лько одно́ сло́во. U faqat bitta so'z aytdi. (natija СВ)говори́ть = gapirish jarayoni (suhbatlashmoq, so'zlamoq). сказа́ть = aytish nuqtasi (bir fikrni bayon qilmoq). Ular bir juft: НСВ jarayon, СВ natija — lekin o'zaklari boshqa.
Diqqat — eng ko'p yanglishtiradigan juft: класть (НСВ) / положи́ть (СВ). O'zbek o'quvchilari ko'pincha "ложи́ть" deb xato fe'l yasaydi — bunday fe'l adabiy tilda yo'q! To'g'ri НСВ — класть (Я кладу́ кни́гу на стол), СВ — положи́ть (Я положи́л кни́гу на стол). Buni alohida yodlang.
Yana bir juft — брать / взять. Бра́ть НСВ (Я беру́ кни́гу ка́ждый день), взять СВ (Я взял кни́гу и ушёл). O'zak butunlay boshqa (бр- / вз-), lekin bir juft.
3.5. Prefiks har doim juftlik yasamaydi (yangi ma'no)
Siz bilasiz: писа́ть написа́ть — bu odatiy aspekt jufti (bir ma'no, ikki vid). Ammo hamma prefiks shunday ishlamaydi. Ko'pincha prefiks yangi ma'noli fe'l yasaydi — bu esa alohida fe'l, avvalgisining jufti emas.
писа́ть (НСВ) написа́ть (СВ) = "yozmoq" (aynan bir ma'no) JUFT
писа́ть (НСВ) переписа́ть (СВ) = "qayta yozmoq / ko'chirmoq" YANGI MA'NO juft emas
писа́ть (НСВ) подписа́ть (СВ) = "imzolamoq" YANGI MA'NO
писа́ть (НСВ) записа́ть (СВ) = "yozib olmoq / qayd etmoq" YANGI MA'NOнаписа́ть — bu sof aspekt jufti (prefiks faqat vidni tugatgan, ma'noni o'zgartirmagan). Ammo переписа́ть, подписа́ть, записа́ть — bu yangi fe'llar, va ularning o'z НСВ jufti bor:
| Yangi СВ fe'l | Uning НСВ jufti | Ma'nosi |
|---|---|---|
| переписа́ть | перепи́сывать | qayta yozmoq |
| подписа́ть | подпи́сывать | imzolamoq |
| записа́ть | запи́сывать | yozib olmoq |
Qoida: agar prefiks faqat "tugatish" ma'nosini qo'shsa (ma'no o'zgarmasa) — bu aspekt jufti (писа́ть написа́ть). Agar prefiks yangi ma'no qo'shsa — bu yangi fe'l, va u o'z НСВ juftini suffiks bilan yasaydi (переписа́ть перепи́сывать). Buni 4-darsda harakat fe'llari misolida chuqur ko'ramiz.
3.6. Ikki suffiksli juftlik (НСВ СВ suffiks bilan)
Juftlikning ko'p qismi suffiks farqi bilan yasaladi — prefiks umuman ishtirok etmaydi. Bunda НСВ odatda -а́ть/-я́ть/-ыва-/-ива- suffiksli, СВ esa -и́ть/-ну- suffiksli bo'ladi.
| НСВ (uzun suffiks) | СВ (qisqa suffiks) | O'zbekchasi |
|---|---|---|
| реша́ть | реши́ть | hal qilmoq |
| встреча́ть | встре́тить | uchratmoq |
| изуча́ть | изучи́ть | o'rganmoq |
| отвеча́ть | отве́тить | javob bermoq |
| получа́ть | получи́ть | olmoq (qabul qilmoq) |
| броса́ть | бро́сить | tashlamoq |
| отвеча́ть | отве́тить | javob bermoq |
Я реша́ю зада́чу уже́ час. Masalani bir soatdan beri yechyapman. (jarayon НСВ)
Я реши́л зада́чу за пять мину́т. Masalani besh daqiqada yechdim. (natija СВ)Naqsh: НСВ — cho'ziq suffiks (реша́-ть, встреча́-ть), СВ — qisqa suffiks (реши́-ть, встре́т-ить). Bu — prefikssiz, "ichki" juftlik. Uni suppletiv 3.4-bob bilan chalkashtirmang: bu yerda o'zak bir xil (реш-), faqat suffiks farq qiladi.
3.7. Umumlashtiruvchi xarita
┌──────────────────────────────────────────────────────────────┐
│ ODATIY JUFT (90%) │
│ де́лать / сде́лать · реша́ть / реши́ть · открыва́ть / откры́ть │
├──────────────────────────────────────────────────────────────┤
│ ISTISNOLAR: │
│ │
│ 1) BIASPEKTUAL — bitta shakl, ikki vid │
│ испо́льзовать · организова́ть · иссле́довать · ра́нить │
│ aspektni KONTEKST hal qiladi │
│ │
│ 2) FAQAT НСВ — jufti yo'q (holat/munosabat) │
│ состоя́ть · зави́сеть · зна́чить · сто́ить · находи́ться │
│ jarayon bor, natija YO'Q │
│ │
│ 3) FAQAT СВ — jufti yo'q (bir zumlik harakat) │
│ очну́ться · хлы́нуть · ри́нуться · очути́ться │
│ natija bor, jarayon YO'Q │
│ │
│ 4) SUPPLETIV — jufti boshqa o'zakdan │
│ говори́ть/сказа́ть · брать/взять · класть/положи́ть │
│ иска́ть/найти́ · лови́ть/пойма́ть │
└──────────────────────────────────────────────────────────────┘Amaliy maslahat: yangi fe'l uchraganda o'zingizga savol bering: "Bu fe'lning odatiy jufti bormi?" Yo'q bo'lsa — u qaysi istisnoga tushadi? Holatmi (faqat НСВ), bir zumlik hodisami (faqat СВ), ilmiy/rasmiy -овать fe'limi (biaspektual)? Bu savol sizni to'g'ri javobga olib boradi.
4. Ko'p misollar
Biaspektual — kontekst НСВ:
Мы ка́ждый день испо́льзуем э́ту програ́мму. Bu dasturdan har kuni foydalanamiz.
Институ́т иссле́дует кли́мат уже́ де́сять лет. Institut iqlimni o'n yildan beri tadqiq qilyapti.
Он ча́сто обеща́ет и не де́лает. U tez-tez va'da beradi-yu, qilmaydi.Biaspektual — kontekst СВ:
За́втра мы испо́льзуем но́вый подхо́д. Ertaga yangi yondashuvdan foydalanamiz.
Учёные иссле́дуют образе́ц и да́дут отве́т. Olimlar namunani tekshirib, javob berishadi.
Я организу́ю встре́чу к пя́тнице. Uchrashuvni jumagacha tashkil qilaman.Faqat НСВ (holat — СВ yo'q):
Кома́нда состои́т из пяти́ челове́к. Jamoa besh kishidan iborat.
Успе́х зави́сит от подгото́вки. Muvaffaqiyat tayyorgarlikka bog'liq.
Дире́ктор сего́дня отсу́тствует. Direktor bugun yo'q (kelmagan).
Э́тот дом принадлежи́т госуда́рству. Bu uy davlatga tegishli.
Больно́й нужда́ется в помо́щи. Bemor yordamga muhtoj.Faqat СВ (bir zumlik — НСВ yo'q):
По́сле уда́ра он до́лго не мог очну́ться. Zarbadan keyin u uzoq o'ziga kelolmadi.
Вдруг хлы́нул ли́вень, и все промо́кли. Birdan jala quydi va hamma ho'l bo'ldi.
Соба́ка ри́нулась за мячо́м. It to'p ortidan otildi.
Я просну́лся и очути́лся в по́езде. Uyg'onib, o'zimni poyezdda ko'rdim.Suppletiv juftliklar:
Она́ до́лго говори́ла, но ничего́ не сказа́ла. U uzoq gapirdi, lekin hech narsa aytmadi.
Ка́ждое у́тро я беру́ ко́фе. Сего́дня взял чай. Har tong kofe olaman. Bugun choy oldim.
Не ложи́сь по́здно! — Хорошо́, ля́гу ра́но. Kech yotma! — Yaxshi, erta yotaman.
Я до́лго иска́л ключи́ и наконе́ц нашёл. Uzoq kalit izladim va nihoyat topdim.
Кот лови́л мышь и пойма́л. Mushuk sichqonni tutdi va tutib oldi.класть / положи́ть (xato "ложи́ть" o'rniga):
Я всегда́ кладу́ телефо́н на стол. (НСВ) Telefonni doim stolga qo'yaman.
Я положи́л телефо́н на стол. (СВ) Telefonni stolga qo'ydim.Prefiks — yangi ma'no (juft emas):
Я написа́л письмо́. (писа́ть jufti) Xat yozdim.
Я переписа́л письмо́. (yangi fe'l) Xatni qayta yozdim.
Я подписа́л догово́р. (yangi fe'l) Shartnomani imzoladim.E'tibor bering: har misolda fe'lning toifasi uning xatti-harakatini belgilaydi. Состои́т, зави́сит — hech qachon СВ bo'lmaydi. Очну́лся, хлы́нул — hech qachon НСВ bo'lmaydi. Испо́льзуем — kontekstga qarab ikkovi ham.
5. Talaffuz bo'limi
- испо́льзовать /is-POL-zə-vət/ — urg'u -по́ль- da; oxirgi bo'g'inlar susaygan. Barcha shakllarda urg'u shu yerda qoladi: испо́льзую, испо́льзовал.
- организова́ть /ər-ga-ni-za-VAT/ — urg'u eng oxirda (-ва́ть); to'rt urg'usiz bo'g'in susayadi.
- иссле́довать /is-SLYE-də-vət/ — urg'u -сле́- da; qo'sh "с" cho'ziq aytiladi.
- состоя́ть /sə-sta-YAT/ — urg'u oxirda; состои́т /sə-sta-IT/ — hozirgi zamonda ham oxirda.
- зави́сеть /za-VI-sit/ — urg'u -ви́- da; зави́сит — shu yerda qoladi (oxirga ko'chmaydi!).
- очну́ться /ach-NUT-sə/ — urg'u -ну́- da; -ться = "-tsa".
- хлы́нуть /KHLY-nut/ — urg'u boshda; "х" — bo'g'iz tovushi, "ы" — o'zbekchada yo'q, "i" va "u" orasida.
- сказа́ть /ska-ZAT/ — urg'u oxirda; взять /vzyat/ — bir bo'g'in, "вз" qo'sh undosh birga.
- положи́ть /pə-la-ZHYT/ — urg'u oxirda (-жи́ть); класть /klast/ — bir bo'g'in.
Muhim: зави́сеть зави́сит — urg'u o'zgarmaydi, doim -ви́- da. Ko'p o'quvchilar xato "зависи́т" deb aytadi — bu noto'g'ri. Urg'uni o'zakda ushlab turing.
Topshiriq: ovoz chiqarib ayting: испо́льзую — иссле́дуем — состои́т — зави́сит — очну́лся — хлы́нул — сказа́л — взял — положи́л.
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| использовать | испо́льзовать | foydalanmoq (biaspektual) | Мы испо́льзуем э́тот ме́тод. |
| организовать | организова́ть | tashkil qilmoq (biaspektual) | Я организу́ю встре́чу. |
| исследовать | иссле́довать | tadqiq qilmoq (biaspektual) | Учёные иссле́дуют пробле́му. |
| обещать | обеща́ть | va'da bermoq (biaspektual) | Он ча́сто обеща́ет. |
| ранить | ра́нить | yaralamoq (biaspektual) | Солда́та ра́нили в бою́. |
| состоять | состоя́ть | iborat bo'lmoq (faqat НСВ) | Кома́нда состои́т из пяти́. |
| зависеть | зави́сеть | bog'liq bo'lmoq (faqat НСВ) | Всё зави́сит от пого́ды. |
| значить | зна́чить | anglatmoq (faqat НСВ) | Э́то ничего́ не зна́чит. |
| стоить | сто́ить | turmoq/arzimoq (faqat НСВ) | Кни́га сто́ит сто рубле́й. |
| находиться | находи́ться | joylashmoq (faqat НСВ) | Музе́й нахо́дится в це́нтре. |
| нуждаться | нужда́ться | muhtoj bo'lmoq (faqat НСВ) | Он нужда́ется в по́мощи. |
| очнуться | очну́ться | o'ziga kelmoq (faqat СВ) | Он очну́лся в больни́це. |
| хлынуть | хлы́нуть | quyilib ketmoq (faqat СВ) | Вдруг хлы́нул дождь. |
| ринуться | ри́нуться | otilmoq (faqat СВ) | Толпа́ ри́нулась к вы́ходу. |
| сказать | сказа́ть | aytmoq (говори́ть jufti, СВ) | Он сказа́л пра́вду. |
| взять | взять | olmoq (брать jufti, СВ) | Я взял кни́гу. |
| положить | положи́ть | qo'ymoq (класть jufti, СВ) | Я положи́л кни́гу на стол. |
| найти | найти́ | topmoq (иска́ть jufti, СВ) | Я нашёл ключи́. |
| поймать | пойма́ть | tutmoq (лови́ть jufti, СВ) | Он пойма́л мяч. |
Yodlash qoidasi: biaspektual fe'lni ikki misol bilan yodlang (bittasi НСВ, bittasi СВ konteksti). Faqat НСВ / faqat СВ fe'lini esa "jufti yo'q" degan yorliq bilan yodlang — shunda uni behuda o'zgartirishga urinmaysiz. Suppletiv juftni har doim juft holida (говори́ть — сказа́ть) yodlang.
7. Dialog
— Как продвига́ется ваш прое́кт? — Loyihangiz qanday ketyapti?
— Хорошо́. Мы уже́ два ме́сяца — Yaxshi. Biz ikki oydan beri yangi
иссле́дуем ры́нок. bozorni tadqiq qilyapmiz.
(иссле́дуем — НСВ konteksti: уже́ два ме́сяца)
— А когда́ бу́дут результа́ты? — Natijalar qachon bo'ladi?
— На сле́дующей неде́ле мы иссле́дуем — Keyingi hafta oxirgi namunani
после́дний образе́ц и напи́шем отчёт. tekshirib, hisobot yozamiz.
(иссле́дуем — СВ konteksti: keyin напи́шем)
— Всё зави́сит от фина́нсов? — Hammasi moliyaga bog'liqmi?
— Да, бюдже́т зави́сит от инве́сторов. — Ha, byudjet investorlarga bog'liq.
(зави́сит — faqat НСВ, holat)
— Кста́ти, где сейча́с ваш о́фис? — Aytgancha, ofisingiz hozir qayerda?
— Он нахо́дится в це́нтре, у метро́. — U markazda, metro yonida joylashgan.
(нахо́дится — faqat НСВ, o'rin-holat)
— Отли́чно. Я вчера́ иска́л ваш а́дрес — Zo'r. Kecha manzilingizni uzoq
до́лго и наконе́ц нашёл на са́йте. izladim va nihoyat saytda topdim.
(иска́л/нашёл — suppletiv juft НСВСВ)
— Прости́те, я забы́л вам его́ сказа́ть. — Kechirasiz, uni sizga aytishni unutibman.
(сказа́ть — суплетив: говори́ть jufti)E'tibor bering: иссле́дуем bir dialogda ikki marta — bir joyda НСВ (уже́ два ме́сяца), bir joyda СВ (после́дний образе́ц + напи́шем). Shakl bir xil, aspekt boshqa! Зави́сит, нахо́дится — doim НСВ. Иска́л нашёл — suppletiv juft ishga tushdi.
8. Tipik xatolar + mini-mashq
состоя́ть, зави́сеть ga СВ juft yasashga urinish: Всё зави́село и завершило́сь. / "состоя́ться" ni "iborat bo'lib bo'ldi" ma'nosida ishlatish. Всё зави́сит / зави́село от пого́ды. Sabab: зави́сеть — holat fe'li, СВ jufti yo'q. (Diqqat: состоя́ться alohida fe'l — "bo'lib o'tmoq", состоя́ть ning jufti emas!)
"ложи́ть" deb fe'l yasash: Я ложу́ кни́гу на стол. Я кладу́ кни́гу на стол (НСВ) / Я положи́л кни́гу (СВ). Sabab: adabiy tilda "ложи́ть" yo'q; НСВ — класть, СВ — положи́ть (suppletiv juft).
говори́ть / сказа́ть ni almashtirib qo'yish: Он сказа́л два часа́. Он говори́л два часа́ (jarayon НСВ) / Он сказа́л одно́ сло́во (natija СВ). Sabab: сказа́ть — bir zumlik natija, davomiylik bilan kelmaydi.
очну́ться, хлы́нуть ga НСВ yasash: Он очнива́лся / Дождь хлы́нывал. Он очну́лся / Дождь хлы́нул. Sabab: bular faqat СВ; НСВ jufti yo'q (bir zumlik harakat).
Biaspektual fe'lga keraksiz prefiks qo'shish: Я сиспо́льзовал (СВ demoqchi bo'lib). Я испо́льзовал — kontekst СВ ni ko'rsatadi (вчера́ я испо́льзовал = ishlatdim). Sabab: использовать biaspektual; aspekt uchun prefiks shart emas, kontekst yetadi.
Mini-mashq: har fe'l qaysi toifa? (biaspektual / faqat НСВ / faqat СВ / suppletiv jufti bor):
1. зави́сеть = ___
2. испо́льзовать = ___
3. очну́ться = ___
4. взять ( ?) = ___(Javoblar 11-bo'limda.)
9. Mashqlar
Mashq 1. Har fe'lni to'g'ri toifaga joylang (biaspektual / faqat НСВ / faqat СВ / suppletiv):
использовать, состоять, очнуться, сказать, зависеть, организовать, хлынуть, взять, значить, ринуться
Mashq 2. Biaspektual fe'l — gapda НСВ mi, СВ mi? Payt so'ziga qarab aniqlang:
1. Мы ка́ждый день испо́льзуем э́ту систе́му. ___
2. За́втра я испо́льзую друго́й ме́тод. ___
3. Институ́т уже́ год иссле́дует ви́рус. ___
4. Учёные иссле́дуют образе́ц и сде́лают вы́вод. ___Mashq 3. СВ jufti bormi? "Bor" bo'lsa yozing, "yo'q" bo'lsa "—" qo'ying:
состоя́ть ___ , реша́ть ___ , зави́сеть ___ ,
встреча́ть ___ , зна́чить ___ , получа́ть ___Mashq 4. Suppletiv juftni to'ldiring (НСВ СВ):
говори́ть ___ , ___ взять , класть ___ ,
иска́ть ___ , ___ пойма́ть , сади́ться ___Mashq 5. To'g'ri fe'lni tanlang (класть / положи́ть / "ложи́ть"):
1. Я ка́ждый ве́чер ______ ключи́ в я́щик.
2. Вчера́ я ______ докуме́нты на стол.
3. Не ______ но́ги на стул! (odat, НСВ)Mashq 6. Faqat СВ fe'l — o'tgan zamonda gap tuzing:
1. очну́ться (кто? где?)
2. хлы́нуть (что?)
3. ри́нуться (кто? куда́?)Mashq 7. Prefiksli fe'l — bu писа́ть ning aspekt jufti mi yoki yangi ma'noli fe'lmi?
1. написа́ть = ___
2. переписа́ть = ___
3. подписа́ть = ___
4. записа́ть = ___Mashq 8. Xatoni toping va to'g'rilang:
1. Всё зави́село от него́ и зако́нчилось. (СВ juft izlanmoqda)
2. Я ложу́ кни́гу на по́лку.
3. Он сказа́л о поли́тике це́лый час.
4. Дождь начал хлы́нывать.10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
- Toifa o'yini: Wisar AIdan 15 ta fe'l aytishini so'rang (aralash toifalardan). Siz har birini to'rt toifadan biriga joylang: biaspektual / faqat НСВ / faqat СВ / suppletiv. AI xatolaringizni sabab bilan (holatmi? bir zumlik hodisami?) tushuntirsin.
- Biaspektual mashq: AIdan использовать, организовать, исследовать bilan 6 ta gap tuzishini so'rang — 3 tasi НСВ, 3 tasi СВ konteksti. Siz har birida qaysi payt so'zi aspektni ko'rsatayotganini toping.
- класть / положи́ть mashg'uloti: AIdan sizga 8 ta gap berishini so'rang — infinitiv tushirib qoldirilgan. Siz класть (НСВ) yoki положи́ть (СВ) ni to'g'ri qo'ying va "ложи́ть" ni hech qachon ishlatmang.
- O'z hikoyangiz: bir kuningiz haqida 6 ta gap yozing; ularda kamida bitta suppletiv juft (взять, сказа́ть, найти́) va bitta faqat НСВ fe'l (зави́сеть, находи́ться) ishlating. AI toifa tanlovingizni baholasin.
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim): 1. faqat НСВ (holat); 2. biaspektual; 3. faqat СВ (bir zumlik); 4. suppletiv (jufti — брать).
Mashq 1:
- Biaspektual: использовать, организовать.
- Faqat НСВ: состоять, зависеть, значить.
- Faqat СВ: очнуться, хлынуть, ринуться.
- Suppletiv (СВ jufti): сказать ( говори́ть), взять ( брать).
Mashq 2: 1. НСВ (ка́ждый день — takror); 2. СВ (за́втра — bir martalik kelasi); 3. НСВ (уже́ год — davom etyapti); 4. СВ (сде́лают вы́вод — tugatib, keyin).
Mashq 3: состоя́ть — (yo'q); реша́ть реши́ть; зави́сеть — (yo'q); встреча́ть встре́тить; зна́чить — (yo'q); получа́ть получи́ть.
Mashq 4: говори́ть сказа́ть; брать взять; класть положи́ть; иска́ть найти́; лови́ть пойма́ть; сади́ться сесть.
Mashq 5: 1. кладу́ (ка́ждый ве́чер — odat, НСВ); 2. положи́л (вчера́ — bir martalik, СВ); 3. клади́ (buyruq, НСВ — "ложи́ть" yo'q!).
Mashq 6: namunalar — 1. Он очну́лся в больни́це; 2. Внеза́пно хлы́нул ли́вень; 3. Де́ти ри́нулись во двор. (Sizniki boshqacha bo'lishi mumkin — asosiysi fe'l faqat СВ, o'tgan zamonda.)
Mashq 7: 1. aspekt jufti (ma'no o'zgarmadi — "yozmoq"); 2. yangi ma'no ("qayta yozmoq", jufti — перепи́сывать); 3. yangi ma'no ("imzolamoq", jufti — подпи́сывать); 4. yangi ma'no ("yozib olmoq", jufti — запи́сывать).
Mashq 8: 1. Всё зави́село от него́ — "зако́нчилось" ni olib tashlang yoki alohida gap qiling; зави́сеть ning СВ jufti yo'q. 2. Я кладу́ кни́гу на по́лку ("ложу́" — xato). 3. Он говори́л о поли́тике це́лый час (davomiylik НСВ). 4. Дождь хлы́нул ("хлы́нывать" — yo'q, faqat СВ).
12. Xulosa va keyingi dars
- Aspekt juftligi — 90% holat uchun ishlaydigan qoida, lekin istisnolari B2 darajasining muhim qismi.
- Biaspektual (испо́льзовать, организова́ть, иссле́довать, ра́нить): bitta shakl ikkala vidga xizmat qiladi; aspektni kontekst va payt so'zlari hal qiladi (ка́ждый день НСВ, за́втра СВ).
- Faqat НСВ (состоя́ть, зави́сеть, зна́чить, сто́ить, находи́ться, принадлежа́ть, нужда́ться): holat/munosabat fe'llari, СВ jufti yo'q — jarayon bor, natija yo'q.
- Faqat СВ (очну́ться, очути́ться, хлы́нуть, ри́нуться): bir zumlik harakatlar, НСВ jufti yo'q — natija bor, jarayon yo'q.
- Suppletiv juftliklar (говори́ть/сказа́ть, брать/взять, класть/положи́ть, лови́ть/пойма́ть, иска́ть/найти́): jufti boshqa o'zakdan; "ложи́ть" kabi soxta fe'llardan saqlaning.
- Prefiks har doim juftlik emas: писа́ть написа́ть (juft), lekin писа́ть переписа́ть/подписа́ть/записа́ть (yangi fe'llar, o'z НСВ jufti bilan).
Keyingi dars — B2 — 4-dars: Harakat fe'llari — barcha prefikslar tizimi + ko'chma ma'no. Bugun siz prefiks "yangi ma'noli fe'l" yasashini ko'rdingiz (писа́ть переписа́ть). Keyingi darsda aynan shu mexanizm harakat fe'llarida to'liq ochiladi: идти́/ходи́ть asosiga qo'yilgan har bir prefiks (при- kelmoq, у- ketmoq, в- kirmoq, вы- chiqmoq, пере- o'tmoq, об- aylanib o'tmoq) qanday yangi ma'no va yangi aspekt jufti tug'dirishini tizimli o'rganamiz — hamda ularning ko'chma ma'nolarini (дойти́ до це́ли, найти́ вы́ход) ham ko'ramiz.
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!