WisarWisar
Rus tili kursi/B2 Yuqori Orta25 daqiqa

B2 — 4-dars: Harakat fe'llari — barcha prefikslar tizimli takror + ko'chma ma'no

B2 — YUQORI-O'RTA · 4-dars


1. Dars nomi va maqsad

B1 darajasida siz harakat fe'llari prefikslarini bo'lak-bo'lak o'rgangan edingiz: avval при-/у- (kelish/ketish), so'ng в-/вы-, под-/от- (kirish/chiqish, yaqinlashish/uzoqlashish), keyin по-/до-/за-/про-/пере- (boshlanish, yetib borish, kirib o'tish, yonidan o'tish, kesib o'tish). Har biri alohida darsda, o'z predlogi va o'z "harakat surati" bilan berildi.

Bu dars — o'sha barcha prefikslarni bitta tizimga jamlash va uni kengaytirish. B2 darajasining farqi shundaki, endi siz prefikslarni yakka-yakka emas, butun tizim sifatida ko'rasiz: bitta o'zak (-йти́) atrofida o'n oltita prefiks bir xil mantiq bilan aylanadi. Bundan tashqari uchta yangi qatlam qo'shamiz:

  • Yangi prefikslar: об-/обо- (aylanib o'tish), раз-/разо- + -ся (tarqalish), с-/со- + -ся (yig'ilish) va с- (pastga tushish), вз-/вс- (tepaga ko'tarilish). Bular B1 da berilmagan, lekin tizimni yopadi.
  • Ko'chma (переносное) ma'nolar: пройти́ экза́мен (imtihondan o'tmoq), подойти́ (to'g'ri kelmoq), найти́ (topmoq), произойти́ (sodir bo'lmoq), сойти́ с ума́ (aqldan ozmoq). Harakat fe'llari fazoviy ma'nodan chiqib, mavhum ma'noga o'tadi.
  • Parallel — prefiks + noharkat fe'l: aynan shu prefikslar писа́ть, писа́ть, смотре́ть kabi oddiy fe'llarga ham qo'shiladi va o'sha ma'noni beradi (написа́ть, переписа́ть, подписа́ть). Prefiks — butun rus so'z yasashning kaliti.

Dars oxirida siz uch narsani qila olasiz:

  1. -йти́ o'zagi bilan o'n oltita prefiksni to'liq jadval sifatida tizimlaysiz — har biriga piyoda + transport shakli, predlogi va ma'nosi bilan.
  2. Prefiksli harakat fe'llarining ko'chma ma'nolarini taniysiz va ishlatasiz (Э́то тебе́ подойдёт. Что произошло́? Он прошёл собесе́дование.).
  3. Prefiks ma'nosini noharkat fe'llarga o'tkazasiz va bir o'zakdan butun oila yasay olasiz (писа́ть написа́ть, переписа́ть, записа́ть, подписа́ть, вы́писать, списа́ть...).

Bu — harakat fe'llari mavzusining cho'qqisi va yakuni: mukammal jadval, to'liq tizim, ko'chma ma'nolar. Keyingi 5-dars esa bu tizimni frazeologiyaga olib chiqadi.


2. B1 dan takror — prefikslar mantig'i

Yangi tizimni qurishdan oldin, poydevorni — B1 dagi prefikslar mantig'ini — tez va aniq eslaymiz.

2.1. Prefiksning ikki vazifasi

Harakat fe'liga qo'shilgan prefiks bir vaqtning o'zida ikki ish qiladi:

text
1-vazifa — YO'NALISH beradi:  идти́ (yurmoq)  прийти́ (kelmoq), уйти́ (ketmoq)
2-vazifa — ASPEKT hosil qiladi:
   prefiks + BIR YO'NALISHLI (идти́, е́хать)    СОВ  (bir marta):  прийти́, прие́хать
   prefiks + KO'P YO'NALISHLI (ходи́ть, е́здить)  НЕСОВ (takror):    приходи́ть, приезжа́ть

Ya'ni prijtí (СОВ) — bir martalik, natijaga yetgan; приходи́ть (НЕСОВ) — takror, odat, jarayon. Bu qoida barcha o'n oltita prefiksga bir xil ishlaydi (bitta istisno — по-, u boshlanishni bildiradi va o'z НЕСОВ jufti yo'q).

2.2. B1 dagi to'qqiz prefiks — qisqacha

Prefiks Ma'no Piyoda СОВ Misol
при- kelish (natija: keldi, shu yerda) прийти́ Он пришёл домо́й.
у- ketish (natija: yo'q, boshqa joyda) уйти́ Он ушёл.
в- (во-) ichkariga kirish войти́ Я вошёл в ко́мнату.
вы- ichkaridan chiqish вы́йти Он вы́шел из до́ма.
под- (подо-) yaqinlashish подойти́ Он подошёл к окну́.
от- (ото-) uzoqlashish, chetga отойти́ Он отошёл от окна́.
по- boshlanish (jo'namoq) пойти́ Он пошёл домо́й.
до- yetib borish (до + Р.) дойти́ Дошёл до угла́.
за- kirib o'tish / ort tomonga зайти́ Зашёл к дру́гу.
про- yonidan / oralab o'tish пройти́ Прошёл ми́мо.
пере- kesib o'tish / ko'chib o'tish перейти́ Перешёл у́лицу.
text
Prefiks + идти́ (piyoda)     СОВ:    прийти́, уйти́, войти́, вы́йти, подойти́...
Prefiks + ходи́ть (piyoda)    НЕСОВ:  приходи́ть, уходи́ть, входи́ть...
Prefiks + е́хать (transport)  СОВ:    прие́хать, уе́хать, въе́хать...
Prefiks + езжа́ть (transport) НЕСОВ:  приезжа́ть, уезжа́ть, въезжа́ть...

Muhim bog'lanish: B1 da siz bu prefikslarni yo'nalish (fazo) ma'nosida ko'rgansiz. Bugun ularni bir jadvalga yig'ib, ustiga ko'chma ma'no qatlamini qo'yamiz. Poydevor o'sha-o'sha, faqat bino balandroq bo'ladi.

Tez mashq — aytib ko'ring: Я пришёл. Он ушёл. Она́ вошла́. Мы вы́шли. Он подошёл. Она́ отошла́. Мы дошли́ до угла́. Он перешёл у́лицу.


3. Asosiy tushuntirish

3.1. Bitta o'zak, o'n oltita prefiks — TO'LIQ TIZIM

Bu darsning yuragi — quyidagi to'liq jadval. Barcha prefikslar -йти́ o'zagi (piyoda СОВ, ya'ni идти́ dan) atrofida jamlangan. Har biriga transport jufti (-е́хать), asosiy predlogi va fazoviy ma'nosi berilgan. Bu — rus tilidagi eng tizimli grammatik qatorlardan biri.

Prefiks Piyoda (СОВ) Transport (СОВ) Predlog Fazoviy ma'no
при- прийти́ прие́хать к + Д. / в, на + В. kelish, yetib kelish
у- уйти́ уе́хать от + Р. / из, с + Р. ketish, tark etish
в- (во-) войти́ въе́хать в, на + В. ichkariga kirish
вы- вы́йти вы́ехать из, с + Р. ichkaridan chiqish
под- (подо-) подойти́ подъе́хать к + Д. yaqinlashish
от- (ото-) отойти́ отъе́хать от + Р. uzoqlashish, chetga
по- пойти́ пое́хать в, на, к + В./Д. boshlanish (jo'namoq)
до- дойти́ дое́хать до + Р. yetib borish (gacha)
за- зайти́ зае́хать к + Д. / за + В. kirib o'tish / ort tomon
про- пройти́ прое́хать ми́мо + Р. / че́рез + В. yonidan / oralab o'tish
пере- перейти́ перее́хать че́рез + В. / в, на + В. kesib o'tish / ko'chish
об- (обо-) обойти́ объе́хать вокру́г + Р. / В. (obyekt) aylanib o'tish
раз-…-ся разойти́сь разъе́хаться — (ko'plik ega) tarqalish, ajralish
с-…-ся сойти́сь съе́хаться — (ko'plik ega) bir joyga yig'ilish
с- (со-) сойти́ съе́хать с + Р. pastga tushish
вз- (взо-) взойти́ на + В. tepaga ko'tarilish

Tizimning go'zalligi: o'zak (-йти́) o'zgarmaydi — faqat prefiks almashadi va butun ma'no o'zgaradi. Войти́ (kirmoq) вы́йти (chiqmoq) подойти́ (yaqinlashmoq) отойти́ (uzoqlashmoq) обойти́ (aylanib o'tmoq). Bir o'zak — o'n oltita fe'l. Buni fazoviy karta sifatida yodda saqlang.

Endi yangi to'rtta blokni (об-, раз-…-ся, с-…-ся / с-, вз-) alohida ochamiz — B1 da bular berilmagan.

3.2. ОБ- (обо-) — aylanib o'tish

об- ning ma'nosi — biror to'siq yoki obyektni chetlab, aylanib o'tmoq. Ikki xil quriladi:

text
обойти́ дом            uyni aylanib o'tmoq (to'g'ri obyekt — В.)
обойти́ вокру́г до́ма   uy atrofidan aylanmoq (вокру́г + Р.)
объе́хать про́бку       tirbandlikni aylanib o'tmoq (transport)

обойти́ tuslanishi: обойду́, обойдёшь, обойдёт, обойдём, обойдёте, обойду́т. O'tgan zamon: обошёл / обошла́ / обошли́.

text
Я обошёл лу́жу стороно́й.            Ko'lmakni chetlab aylanib o'tdim.
Води́тель объе́хал я́му на доро́ге.  Haydovchi yo'ldagi chuqurni aylanib o'tdi.
Тури́сты обошли́ весь музе́й.        Sayyohlar butun muzeyni aylanib chiqdi.

об- ning ko'chma ma'nosi ham bor (quyida 3.6): обойти́ зако́н — qonunni chetlab o'tmoq (aylantirib yubormoq); обойти́ конкуре́нтов — raqiblarni ortda qoldirmoq; обойти́сь без чего́ — biror narsasiz eplab ketmoq.

3.3. РАЗ-…-СЯ va С-…-СЯ — tarqalish va yig'ilish

Bu ikki prefiks -ся bilan qo'shilib ishlaydi va ko'plik ega talab qiladi (bir necha odam bir vaqtda). Ular bir-biriga qarama-qarshi:

раз- (разо-) + -ся = har tomonga tarqalish, ajralish:

text
разойти́сь    tarqalib ketmoq (har kim o'z yo'liga)
разъе́хаться  har tomonga tarqab ketmoq (transportda)

разойти́сь tuslanishi: разойду́сь, разойдёшься, разойдётся, разойдёмся, разойдётесь, разойду́тся. O'tgan zamon: разошёлся / разошла́сь / разошли́сь.

text
По́сле конце́рта все разошли́сь по дома́м.   Konsertdan keyin hamma uy-uyiga tarqaldi.
Го́сти разошли́сь по́здно но́чью.            Mehmonlar kechasi kech tarqaldi.
Ту́чи разошли́сь, вы́шло со́лнце.            Bulutlar tarqaldi, quyosh chiqdi.

с- (со-) + -ся = bir joyga yig'ilish, to'planish:

text
сойти́сь     bir joyga to'planmoq, uchrashmoq
съе́хаться   har tomondan yig'ilmoq (transportda)

сойти́сь tuslanishi: сойду́сь, сойдёшься, сойдётся, сойдёмся, сойдётесь, сойду́тся. O'tgan zamon: сошёлся / сошла́сь / сошли́сь.

text
Го́сти съе́хались со всех концо́в страны́.   Mehmonlar mamlakatning har burchagidan yig'ildi.
На́ши пути́ сно́ва сошли́сь.                 Yo'llarimiz yana tutashdi.

Ko'chma ma'no: разойти́сь — er-xotin ajrashmoq (Они́ разошли́сь по́сле пяти́ лет бра́ка — besh yillik nikohdan so'ng ajrashdi); сойти́сь — kelishmoq, fikr birlashmoq (Мы сошли́сь во мне́ниях — fikrimiz bir joydan chiqdi) yoki turmush qurmoq.

3.4. С- (со-) — pastga tushish; ВЗ- (взо-) — tepaga ko'tarilish

Bu ikki prefiks vertikal yo'nalishni bildiradi va bir-biriga qarama-qarshi.

с- (со-) = pastga tushish (с + Р. — nimadan tushish):

text
сойти́ с по́езда      poyezddan tushmoq
сойти́ с ле́стницы    zinapoyadan tushmoq
съе́хать с горы́      tog'dan pastga tushmoq (transport/chana)

сойти́ tuslanishi: сойду́, сойдёшь, сойдёт, сойдём, сойдёте, сойду́т. O'tgan zamon: сошёл / сошла́ / сошли́.

вз- (взо-, вс-) = tepaga ko'tarilish (на + В. — nimaga chiqish):

text
взойти́ на го́ру      tog'ga chiqmoq
взойти́ на верши́ну   cho'qqiga ko'tarilmoq

взойти́ tuslanishi: взойду́, взойдёшь, взойдёт... O'tgan zamon: взошёл / взошла́ / взошли́.

text
Мы взошли́ на верши́ну к рассве́ту.   Cho'qqiga tong otguncha ko'tarildik.
Альпини́сты взошли́ на пик.           Alpinistlar cho'qqiga chiqdi.
Пассажи́ры сошли́ на ста́нции.        Yo'lovchilar bekatda tushdi.

Eng mashhur ko'chma ma'no — quyosh/oy: Со́лнце взошло́ — quyosh chiqdi (ko'tarildi); Луна́ взошла́ — oy chiqdi. Aksincha со́лнце зашло́ (за-) — quyosh botdi. Yana: сойти́ с ума́ — aqldan ozmoq (so'zma-so'z "aqldan tushmoq") — juda ko'p ishlatiladigan ibora.

3.5. НА- — найти́ (topmoq): tizimning ko'chma cho'qqisi

на- prefiksi harakat fe'liga qo'shilib, deyarli faqat ko'chma ma'no beradi — найти́ (topmoq). Bu — kundalik hayotning eng ko'p ishlatiladigan fe'llaridan biri:

найти́ tuslanishi: найду́, найдёшь, найдёт, найдём, найдёте, найду́т. O'tgan zamon: нашёл / нашла́ / нашли́. Aspekt jufti: находи́ть / найти́ (НЕСОВ / СОВ).

text
Я нашёл свои́ ключи́.                Kalitlarimni topdim.
Ты нашла́ рабо́ту?                   Ish topdingmi?
Мы никак не найдём вы́ход.           Chiqib ketolmayapmiz (chiqishni topolmayapmiz).
Учёные нашли́ реше́ние.              Olimlar yechim topdi.

Diqqat — находи́ться (НЕСОВ + -ся) = joylashmoq: Где нахо́дится вокза́л? (Vokzal qayerda joylashgan?). Bu находи́ть dan farqli — -ся qo'shilishi bilan "topmoq" emas, "joylashmoq" ma'nosini beradi.

3.6. KO'CHMA MA'NOLAR — harakat fe'llari fazodan chiqadi

B2 darajasining asosiy sakrashi: prefiksli harakat fe'llari fazoviy (jismoniy yurish) ma'nodan chiqib, mavhum ma'noga o'tadi. Quyida eng muhim ko'chma ma'nolar — bularsiz jonli rus tili tasavvur qilib bo'lmaydi:

пройти́ — o'tmoq (jarayon, imtihon, vaqt):

text
пройти́ экза́мен / собесе́дование    imtihondan / suhbatdan o'tmoq
пройти́ курс лече́ния                davolanish kursidan o'tmoq
Вре́мя прошло́ бы́стро.              Vaqt tez o'tdi.
Боль прошла́.                       Og'riq o'tdi (yo'qoldi).
Всё прошло́ хорошо́.                Hammasi yaxshi o'tdi.

подойти́ — to'g'ri kelmoq, mos kelmoq:

text
Э́та руба́шка тебе́ подойдёт.        Bu ko'ylak senga to'g'ri keladi (mos).
Э́тот вариа́нт нам не подхо́дит.     Bu variant bizga to'g'ri kelmaydi. (НЕСОВ)
Ключ подошёл к замку́.              Kalit qulfga to'g'ri keldi.

произойти́ — sodir bo'lmoq, ro'y bermoq (про- + из- dan; hozirgisi происходи́ть):

text
Что произошло́?                     Nima sodir bo'ldi?
Ава́рия произошла́ у́тром.           Avariya ertalab yuz berdi.
Э́то происхо́дит ка́ждый день.      Bu har kuni sodir bo'ladi. (НЕСОВ)

выйти — chiqmoq (natija, nashr, turmush):

text
Кни́га вы́шла в про́шлом году́.      Kitob o'tgan yili chiqdi (nashr bo'ldi).
У меня́ ничего́ не вы́шло.           Menda hech narsa chiqmadi (uddasidan chiqmadim).
Она́ вы́шла за́муж.                  U turmushga chiqdi.
Из э́того ничего́ не вы́йдет.        Bundan hech narsa chiqmaydi.

Boshqa muhim ko'chma iboralar:

Ibora Ma'no
войти́ в исто́рию tarixga kirmoq
войти́ в дове́рие ishonchga kirmoq
сойти́ с ума́ aqldan ozmoq
обойти́сь без (Р.) biror narsasiz eplab ketmoq
обойти́ зако́н qonunni aylantirib o'tmoq
перейти́ к де́лу asosiy masalaga o'tmoq
перейти́ на «ты» "sen"lashuvga o'tmoq
разойти́сь (о па́ре) ajrashmoq (er-xotin)
дойти́ до (Р.) (biror holatga) yetib bormoq
найти́ о́бщий язы́к til topishmoq
text
Дава́йте перейдём к де́лу.          Keling, asosiy masalaga o'taylik.
Он вошёл в исто́рию как рефо́рматор. U tarixga islohotchi sifatida kirdi.
Без интерне́та мы не обойдёмся.     Internetsiz eplab ketolmaymiz.
Они́ бы́стро нашли́ о́бщий язы́к.    Ular tez til topishdi.

B2 darajaning kaliti: bitta fe'l — ikki qatlam. Пройти́ jismonan "yonidan o'tmoq" (прошёл ми́мо) va mavhum "imtihondan o'tmoq" (прошёл экза́мен). Подойти́ "yaqinlashmoq" (подошёл к окну́) va "mos kelmoq" (руба́шка подойдёт). Kontekst qaysi ma'noni tanlashini aytadi. Ko'chma ma'nolarni alohida so'z sifatida yodlang.

3.7. Parallel — SHU prefikslar noharkat fe'llarda ham ishlaydi

Eng muhim B2 tushunchasi: harakat fe'llaridagi prefikslar butun rus so'z yasashning bir qismi. Aynan shu prefikslar oddiy (noharkat) fe'llarga qo'shilib, o'sha ma'noni beradi. Buni писа́ть (yozmoq) misolida ko'ring — bitta o'zakdan butun oila:

Fe'l Prefiks ma'nosi O'zbekcha
написа́ть на- (natija) yozib bo'lmoq (СОВ jufti)
переписа́ть пере- (qayta / ko'chirib) qayta yozmoq, ko'chirmoq
записа́ть за- (ichkariga qayd) yozib qo'ymoq, qayd etmoq
подписа́ть под- (ost tomonga) imzolamoq (ostiga yozmoq)
описа́ть об- (atrofini) ta'riflamoq (aylanib yozmoq)
дописа́ть до- (oxirigacha) oxirigacha yozmoq
вписа́ть в- (ichkariga) ichiga yozmoq, kiritmoq
вы́писать вы- (tashqariga) ko'chirib yozmoq, chaqirtirmoq
приписа́ть при- (qo'shib) qo'shib yozmoq, nisbat bermoq
списа́ть с- (ko'chirib olish) ko'chirmoq (chalg'itish)
расписа́ться раз- + -ся imzo qo'ymoq / ro'yxatdan o'tmoq (ЗАГС)

Solishtiring — bir xil prefiks, bir xil ma'no:

  • пере-: перейти́ (kesib o'tmoq) — переписа́ть (qayta yozmoq) — перечита́ть (qayta o'qimoq). Har uchtada "qayta / o'tkazib".
  • под-: подойти́ (yaqinlashmoq) — подписа́ть (ostiga yozmoq) — подчеркну́ть (tag chizmoq). Har uchtada "ost / yaqin".
  • вы-: вы́йти (chiqmoq) — вы́писать (ko'chirib chiqmoq) — вы́учить (o'rganib chiqmoq). Har uchtada "tashqariga / oxirigacha".

Xuddi shu tarzda смотре́ть (qaramoq) посмотре́ть, пересмотре́ть, рассмотре́ть, осмотре́ть, просмотре́ть; читать прочита́ть, перечита́ть, дочита́ть, вчита́ться. Prefiks ma'nosini bir marta o'zlashtirsangiz, minglab fe'lni oldindan tushunasiz. Harakat fe'llari — bu tizimni o'rganishning eng qulay eshigidir.


4. Misollar

Yangi prefikslar (об-, раз-…-ся, с-…-ся, с-, вз-):

Ruscha O'zbekcha
Я обошёл дом со все́х сторо́н. Uyni har tomondan aylanib chiqdim.
Води́тель объе́хал про́бку по объездно́й. Haydovchi tirbandlikni aylanma yo'ldan o'tdi.
По́сле пра́здника все разошли́сь по дома́м. Bayramdan keyin hamma uy-uyiga tarqaldi.
Ту́чи разошли́сь, и вы́шло со́лнце. Bulutlar tarqaldi, quyosh chiqdi.
Го́сти съе́хались со всей страны́. Mehmonlar butun mamlakatdan yig'ildi.
Пассажи́р сошёл с по́езда на ста́нции. Yo'lovchi bekatda poyezddan tushdi.
Со́лнце взошло́ над гора́ми. Quyosh tog'lar uzra ko'tarildi.

Ko'chma ma'nolar:

Ruscha O'zbekcha
Она́ прошла́ собесе́дование успе́шно. U suhbatdan muvaffaqiyatli o'tdi.
Э́тот цвет тебе́ о́чень подхо́дит. Bu rang senga juda mos.
Что у вас произошло́? Sizda nima sodir bo'ldi?
Кни́га вы́йдет в сле́дующем ме́сяце. Kitob keyingi oyda chiqadi.
Я потеря́л и не могу́ найти́ телефо́н. Yo'qotdim, telefonni topolmayapman.
Дава́йте перейдём к сле́дующему вопро́су. Keling, keyingi masalaga o'taylik.
Без по́мощи мы не обойдёмся. Yordamsiz eplab ketolmaymiz.
Они́ разошли́сь по́сле деся́ти лет. Ular o'n yildan keyin ajrashdi.

Prefiks + noharkat fe'l (parallel):

Ruscha O'zbekcha
Подпиши́те догово́р внизу́. Shartnomani pastda imzolang.
Перепиши́те э́то предложе́ние. Bu gapni qayta yozing.
Запиши́ мой но́мер телефо́на. Telefon raqamimni yozib ol.
Я вы́писал слова́ из те́кста. So'zlarni matndan ko'chirib oldim.
Опиши́те свой родно́й го́род. Tug'ilgan shahringizni ta'riflang.

Butun tizim bir matnda:

text
Я вы́шел из до́ма, дошёл до остано́вки, но авто́бус уже́ ушёл.
Uydan chiqdim, bekatgacha bordim, lekin avtobus allaqachon ketgan edi.

Тогда́ я пошёл пешко́м: перешёл у́лицу, обошёл стро́йку,
Shunda piyoda ketdim: ko'chani kesib o'tdim, qurilishni aylanib o'tdim,

прошёл ми́мо па́рка и наконе́ц дошёл до рабо́ты во́время.
park yonidan o'tdim va nihoyat ishga o'z vaqtida yetib bordim.

5. Talaffuz bo'limi

  • обойти́ /a-bay-TI/ — "обой" ("о""a"), urg'u oxirda: "a-bay-"; обошёл /a-ba-SHOL/ — "a-ba-shól".
  • разойти́сь /ra-zay-TIS/ — "разой" ("о""a"), urg'u oxirda, "-сь" yumshoq: "ra-zay-tís"; разошли́сь /ra-zash-LIS/ — "ra-zash-lís".
  • сойти́сь /say-TIS/ — "сой" bir bo'g'in, urg'u oxirda: "say-tís"; сошли́сь /sash-LIS/ — "sash-lís".
  • сойти́ /say-TI/ — "say-"; сошёл /sa-SHOL/ — "sa-shól".
  • взойти́ /vzay-TI/ — "взой" ("вз" qattiq, keyin "ой"), urg'u oxirda: "vzay-"; взошёл /vza-SHOL/ — "vza-shól".
  • найти́ /nay-TI/ — "най" bir bo'g'in, urg'u oxirda: "nay-"; нашёл /na-SHOL/ — "na-shól"; нашла́ /nash-LA/ — "nash-".
  • произойти́ /pra-i-zay-TI/ — to'rt bo'g'in, urg'u eng oxirda: "pra-i-zay-"; произошло́ /pra-i-za-SHLO/ — "pra-i-za-shló".
  • подойти́ /pa-day-TI/ — urg'u oxirda: "pa-day-"; подошёл /pa-da-SHOL/ — "pa-da-shól".
  • вы́йти /VIY-ti/ — urg'u boshda (вы-)! "víy-ti"; вы́шел /VI-shel/ — "-shel". Diqqat: вы- СОВ shaklda doim urg'uli.

Muhim qoida — ikki naqsh: (1) -йти́ bilan tugagan barcha fe'llarda (обойти́, разойти́сь, сойти́, взойти́, найти́, подойти́) urg'u doim oxirda — "-". (2) O'tgan zamon -шёл da urg'u "ё"ga tushib "о" bo'lib eshitiladi (обошёл, сошёл, взошёл, нашёл — /-shól/), lekin ayol/ko'plikda qo'shimchaga ko'chadi (обошла́, нашла́, разошли́сь). YAGONA istisno — вы-: u СОВ da doim urg'uli (вы́йти, вы́шел, вы́писать).

Topshiriq: ovoz chiqarib ayting, "-тí" va "ё" urg'usiga e'tibor bering: обойти́ – обойду́ – обошёл – обошла́ · разойти́сь – разошёлся – разошли́сь · сойти́сь – сошли́сь · взойти́ – взошёл – взошла́ · найти́ – найду́ – нашёл – нашла́ · произойти́ – произошло́. Keyin вы́йти – вы́шел (urg'u boshda!).


6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)

Ruscha Urg'u O'zbekcha Misol
обойти́ о-бой-ти́ aylanib o'tmoq Я обошёл лу́жу.
объе́хать объ-е́-хать aylanib o'tmoq (transport) Объе́хал про́бку.
обойти́сь о-бой-ти́сь eplab ketmoq (без + Р.) Обойдёмся без по́мощи.
разойти́сь ра-зой-ти́сь tarqalmoq; ajrashmoq Все разошли́сь.
разъе́хаться разъ-е́-хать-ся har tomonga tarqamoq Го́сти разъе́хались.
сойти́сь сой-ти́сь yig'ilmoq; kelishmoq Мы сошли́сь во мне́ниях.
съе́хаться съе́-хать-ся har tomondan yig'ilmoq Съе́хались со всей страны́.
сойти́ сой-ти́ pastga tushmoq (с + Р.) Сошёл с по́езда.
сойти́ с ума́ сой-ти́ с у-ма́ aqldan ozmoq Ты с ума́ сошёл?
взойти́ взой-ти́ tepaga ko'tarilmoq (на + В.) Взошли́ на го́ру.
со́лнце взошло́ со́лн-це взош-ло́ quyosh chiqdi У́тром со́лнце взошло́.
найти́ най-ти́ topmoq — СОВ Я нашёл ключи́.
находи́ть на-хо-ди́ть topmoq — НЕСОВ Он всегда́ нахо́дит вы́ход.
находи́ться на-хо-ди́ть-ся joylashmoq Где нахо́дится банк?
нашёл / нашла́ на-шёл / наш-ла́ topdi (m/f) Она́ нашла́ рабо́ту.
произойти́ про-и-зой-ти́ sodir bo'lmoq — СОВ Что произошло́?
происходи́ть про-ис-хо-ди́ть sodir bo'lmoq — НЕСОВ Э́то происхо́дит ча́сто.
подойти́ по-дой-ти́ to'g'ri/mos kelmoq Э́то тебе́ подойдёт.
подходи́ть под-хо-ди́ть mos kelmoq — НЕСОВ Цвет не подхо́дит.
пройти́ (экза́мен) прой-ти́ (imtihondan) o'tmoq Прошёл собесе́дование.
вы́йти (за́муж) вы́й-ти за́-муж turmushga chiqmoq Она́ вы́шла за́муж.
перейти́ (к де́лу) пе-рей-ти́ (masalaga) o'tmoq Перейдём к де́лу.
подписа́ть под-пи-са́ть imzolamoq Подпиши́ догово́р.
переписа́ть пе-ре-пи-са́ть qayta yozmoq Перепиши́ текст.
записа́ть за-пи-са́ть yozib qo'ymoq Запиши́ но́мер.

Yodlash qoidasi: har fe'lni uch qatlamda yodlang — (1) fazoviy ma'no (подойти́ к окну́ — deraza oldiga kelmoq), (2) ko'chma ma'no (подойти́ — mos kelmoq), (3) parallel noharkat fe'l (под- = подписа́ть, подчеркну́ть). Shu uch qatlam prefiksni butun tizim sifatida mustahkamlaydi.


7. Dialog

text
— Приве́т! Ты слы́шал, что у нас произошло́?    — Salom! Bizda nima bo'lganini eshitdingmi?
— Нет, а что случи́лось?                        — Yo'q, nima bo'ldi?
— По́мнишь Анто́на и Ле́ну? Они́ разошли́сь.     — Anton va Lenani eslaysanmi? Ular ajrashdi.
— Да ты что! Они́ же так подходи́ли друг дру́гу. — Nahotki! Ular bir-biriga shunday mos edi-ku.
— Ви́димо, не сошли́сь хара́ктерами.             — Ko'rinishidan, fe'l-atvorlari kelishmagan.
   Кста́ти, а как твои́ дела́?                     Aytgancha, sening ishlaring qalay?
— Отли́чно! Я прошла́ собесе́дование             — Zo'r! Yangi kompaniyada suhbatdan
   в но́вой компа́нии.                             o'tdim.
— Поздравля́ю! Зна́чит, ты перехо́дишь           — Tabriklayman! Demak, boshqa ishga
   на другу́ю рабо́ту?                             o'tayapsanmi?
— Да, уже́ подписа́ла догово́р.                   — Ha, shartnomani allaqachon imzoladim.
   За́втра пойду́ оформля́ться.                     Ertaga rasmiylashtirgani boraman.
— Здо́рово! Как ты добира́ешься туда́?            — Ajoyib! U yerga qanday yetib borasan?
— Дойду́ до метро́, а пото́м три остано́вки.       — Metrogacha boraman, keyin uch bekat.
   Гла́вное — не прое́хать свою́!                    Asosiysi — o'zimnikini o'tkazib yubormaslik!
— Ха-ха! Ну, без ка́рты ты не обойдёшься.         — Ha-ha! Xo'sh, xaritasiz eplab ketolmaysan.
   Дава́й я тебе́ всё запишу́.                       Qani, hammasini yozib beray.

E'tibor bering: bir dialogda tizimning barcha qatlamlari — произошло́ (sodir bo'ldi, ko'chma), разошли́сь (ajrashdi, ko'chma), подходи́ли / сошли́сь хара́ктерами (mos edi / kelishmadi, ko'chma), прошла́ собесе́дование (suhbatdan o'tdi), перехо́дишь на рабо́ту (ishga o'tmoq), подписа́ла догово́р / запишу́ (parallel noharkat fe'l), дойду́ до метро́ / не прое́хать / не обойдёшься (fazoviy + ko'chma). Butun dars — bitta suhbatda.


8. O'zbekcha-ruscha tipik xatolar

  • разойти́сь / сойти́сь / съе́хаться ni birlik ega bilan: Он разошёлся домо́й. Все разошли́сь по дома́м. Sabab: bu fe'llar (раз-…-ся, с-…-ся) "tarqalish / yig'ilish" — bir necha odam kerak, ko'plik ega talab qiladi. Bitta odam ушёл, разошли́сь emas.

  • взойти́ / сойти́ ni transportda yoki noto'g'ri predlog bilan: Я взошёл в авто́бус. Я сел в авто́бус (transportga "chiqmoq" — сесть/сади́ться); Я взошёл на го́ру (tepaga). Sabab: взойти́ faqat "tepaga ko'tarilmoq" (на го́ру, на верши́ну), transportga o'tirish uchun сесть ishlatiladi.

  • найти́ va находи́ться ni chalkashtirish: Где нахо́дит банк? Где нахо́дится банк? Sabab: "joylashmoq" — находи́ться (-ся bilan). Находи́ть (-ся siz) = "topmoq": Я нахожу́ ключи́. Predmet joylashsa — doim -ся.

  • Ko'chma подойти́ ni o'zbekcha mantiqda "kelmoq" deb: Э́та руба́шка тебе́ прихо́дит. Э́та руба́шка тебе́ подхо́дит. Sabab: "mos kelmoq / to'g'ri kelmoq" — подходи́ть (под-). Приходи́ть faqat jismonan "kelmoq" (odam). Kiyim, rang, variant — подходи́ть.

  • произойти́ o'rniga прийти́ yoki сде́лать: Что пришло́? / Что сде́лалось? Что произошло́? / Что случи́лось? Sabab: "sodir bo'lmoq, ro'y bermoq" — произойти́ / случи́ться. Прийти́ — odam kelishi, hodisaga ishlatilmaydi.

  • Parallel fe'lda prefiks-predlog mosligini unutish: Подпиши́ на догово́р. Подпиши́ догово́р (to'g'ri obyekt) yoki Подпиши́сь на газе́ту (obuna). Sabab: подписа́ть (imzolamoq) — to'g'ri obyekt; подписа́ться на (obuna bo'lmoq) — -ся + на + В. Ikki xil ma'no, ikki xil qurilma.

Mini-mashq (xatolarni to'g'rilang)

text
1. Он разошёлся с рабо́ты в шесть.
2. Я взошёл в авто́бус на остано́вке.
3. Где нахо́дит ближа́йшая апте́ка?
4. Э́тот цвет тебе́ не прихо́дит.
5. Что с тобо́й пришло́? Ты бле́дный.

(Javoblar 11-bo'limda.)


9. Mashqlar

Mashq 1. To'g'ri prefiksni tanlang (об-/раз-/с-/вз-/на-):

1. Тури́сты ___шли́ на верши́ну горы́.          (tepaga ko'tarildi)
2. По́сле конце́рта все ___шли́сь по дома́м.      (tarqaldi)
3. Я ___шёл дом и вошёл с друго́й стороны́.       (aylanib o'tdim)
4. Наконе́ц-то я ___шёл свои́ очки́!             (topdim)
5. Го́сти ___е́хались со всех концо́в страны́.    (yig'ildi)

Mashq 2. Fazoviy yoki ko'chma ma'no — o'zbekchaga o'giring:

1. Он подошёл к окну́.        /  2. Э́то пла́тье тебе́ подойдёт.
3. Она́ прошла́ ми́мо.        /  4. Она́ прошла́ собесе́дование.
5. Со́лнце взошло́.           /  6. Он сошёл с ума́ от ра́дости.

Mashq 3. найти́ (СОВ) yoki находи́ться — to'g'risini tanlang:

1. Где ___ вокза́л?
2. Я не могу́ ___ свои́ ключи́.
3. Музе́й ___ в це́нтре го́рода.
4. Учёные ___ но́вое лека́рство.

Mashq 4. писа́ть o'zagiga to'g'ri prefiks qo'ying (под-/пере-/за-/вы-/до-):

1. ___пиши́ догово́р внизу́.               (imzola)
2. ___пиши́ э́тот текст на́чисто.          (qayta yoz)
3. ___пиши́ мой но́мер телефо́на.          (yozib ol)
4. Я ___писал слова́ из словаря́.          (ko'chirib oldim)
5. Он не успе́л ___писа́ть письмо́.        (oxirigacha yozib bo'lolmadi)

Mashq 5. Fe'lni to'g'ri shaklda qo'ying (o'tgan zamon, rodga e'tibor):

1. Они́ (разойти́сь) ___ по́сле пяти́ лет бра́ка. (ko'plik)
2. Со́лнце (взойти́) ___ над мо́рем. (o'rta)
3. Она́ (найти́) ___ хоро́шую рабо́ту. (ayol)
4. Что у вас (произойти́) ___? (o'rta)
5. Пассажи́ры (сойти́) ___ на ста́нции. (ko'plik)

Mashq 6. To'g'ri predlogni qo'ying (без / до / на / с / вокру́г):

1. Мы не обойдёмся ___ ва́шей по́мощи.
2. Альпини́сты взошли́ ___ верши́ну.
3. Пассажи́р сошёл ___ по́езда.
4. Я обошёл ___ до́ма и нашёл вход.
5. Дойди́те ___ угла́ и поверни́те.

Mashq 7. O'zbekchadan ruschaga o'giring:

1. Nima sodir bo'ldi?
2. Bu ko'ylak senga to'g'ri keladi.
3. Ular o'n yildan keyin ajrashdi.
4. Kalitlarimni topolmayapman.
5. Keling, asosiy masalaga o'taylik.
6. Yordamsiz eplab ketolmaymiz.

Mashq 8. Xatoni toping va to'g'rilang:

1. Он разошёлся домо́й по́сле рабо́ты.
2. Где нахо́дит библиоте́ка?
3. Э́тот вариа́нт нам не прихо́дит.
4. Я взошёл в маши́ну и пое́хал.

Mashq 9. Kichik matn tuzing (kamida 6 gap): bugungi kuningizni yozing va kamida to'rtta prefiksli harakat fe'lidan foydalaning — bittasi ko'chma ma'noda bo'lsin (masalan пройти́ собесе́дование, что-то произошло́, найти́ реше́ние, перейти́ к де́лу). Fazoviy va ko'chma ma'noni aralashtiring.


10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)

  1. Tizim jadvalini tiklang: Wisar AIdan -йти́ o'zagi bilan bo'sh jadval berishni so'rang (faqat prefikslar ustunda). Siz har qatorga piyoda + transport shakli, predlogi va ma'nosini to'ldiring; AI xatolaringizni izohlasin. Maqsad — o'n oltita prefiksni yoddan tiklash.
  2. Fazoviy vs ko'chma: AIdan 12 ta gap berishni so'rang, har birida bitta prefiksli harakat fe'li bo'lsin. Siz har birini "fazoviy" yoki "ko'chma" deb belgilang va ma'nosini ayting (подошёл к окну́ — fazoviy; руба́шка подойдёт — ko'chma). AI tekshirsin.
  3. Bir o'zakdan oila: AIga bitta noharkat o'zak bering (-писа́ть, -смотре́ть, -читать, -ходи́ть). AIdan shu o'zakdan 6–8 ta prefiksli fe'l va har biriga misol so'rang. So'ng har fe'lning prefiks ma'nosini harakat fe'lidagi bir xil prefiks bilan solishtiring (под-писа́ть подойти́).
  4. Ko'chma iboralar dialogi: AI bilan suhbat quring, unda quyidagi iboralarni majburiy ishlating: что произошло́, разойти́сь, подойти́ (mos), пройти́ собесе́дование, перейти́ к де́лу, обойти́сь без, найти́ о́бщий язы́к. AI tabiiy ishlatilganini baholasin.

11. Javoblar kaliti

Mini-mashq (8-bo'lim):

  1. Он ушёл с рабо́ты в шесть (bitta odam ушёл, разошёлся emas). 2. Я сел в авто́бус (transportga сесть; взойти́ faqat tepaga). 3. Где нахо́дится ближа́йшая апте́ка? (joylashmoq -ся). 4. Э́тот цвет тебе́ не подхо́дит (mos kelmoq под-). 5. Что с тобо́й случи́лось / произошло́? (hodisa случи́ться/произойти́).

Mashq 1: 1. вз(ошли́); 2. раз(ошли́сь); 3. об(ошёл); 4. на(шёл); 5. съ(е́хались). Mashq 2: 1. U deraza oldiga keldi (fazoviy). 2. Bu ko'ylak senga to'g'ri keladi (ko'chma). 3. U yonidan o'tib ketdi (fazoviy). 4. U suhbatdan o'tdi (ko'chma). 5. Quyosh chiqdi (ko'chma — quyosh). 6. U quvonchdan aqldan ozdi (ko'chma). Mashq 3: 1. нахо́дится; 2. найти́; 3. нахо́дится; 4. нашли́. Mashq 4: 1. Подпиши́; 2. Перепиши́; 3. Запиши́; 4. вы́писал; 5. дописа́ть. Mashq 5: 1. разошли́сь; 2. взошло́; 3. нашла́; 4. произошло́; 5. сошли́. Mashq 6: 1. без ва́шей по́мощи; 2. на верши́ну; 3. с по́езда; 4. вокру́г до́ма; 5. до угла́. Mashq 7: 1. Что произошло́? / Что случи́лось? 2. Э́та руба́шка (пла́тье) тебе́ подойдёт. 3. Они́ разошли́сь че́рез де́сять лет. 4. Я не могу́ найти́ свои́ ключи́. 5. Дава́йте перейдём к де́лу. 6. Без по́мощи мы не обойдёмся. Mashq 8: 1. Он пошёл / ушёл домо́й (bitta odam). 2. Где нахо́дится библиоте́ка? (-ся). 3. Э́тот вариа́нт нам не подхо́дит (под-). 4. Я сел в маши́ну (transportga сесть). Mashq 9: namuna — У́тром я вы́шел из до́ма ра́но. Дошёл до о́фиса и узна́л, что произошло́ ЧП. Мы до́лго не могли́ найти́ реше́ние. По́сле обе́да я прошёл ва́жное собесе́дование. Ве́чером мы перешли́ к обсужде́нию но́вого прое́кта. Домо́й я верну́лся по́здно и сра́зу лёг спать.


12. Xulosa va keyingi dars

  • Tizim — bitta o'zak, o'n oltita prefiks: -йти́ atrofida при-, у-, в-, вы-, под-, от-, по-, до-, за-, про-, пере-, об-, раз-…-ся, с-…-ся, с-, вз-. Har biriga piyoda (-йти́) va transport (-е́хать) jufti, o'z predlogi va ma'nosi.
  • Yangi prefikslar: об- (aylanib o'tish: обойти́), раз-…-ся (tarqalish/ajrashish: разойти́сь), с-…-ся (yig'ilish/kelishish: сойти́сь), с- (pastga: сойти́), вз- (tepaga: взойти́). раз-/с-…-ся — doim ko'plik ega.
  • Ko'chma ma'nolar — B2 sakrashi: пройти́ экза́мен (imtihondan o'tmoq), подойти́ (mos kelmoq), найти́ (topmoq), произойти́ (sodir bo'lmoq), сойти́ с ума́ (aqldan ozmoq), вы́йти за́муж (turmushga chiqmoq), перейти́ к де́лу (masalaga o'tmoq), обойти́сь без (eplab ketmoq).
  • Parallel — prefiks noharkat fe'llarda ham: aynan shu prefikslar писа́ть написа́ть, переписа́ть, подписа́ть, записа́ть, вы́писать kabi butun oila yasaydi. Prefiks — barcha rus so'z yasashning kaliti.
  • Urg'u: -йти́ — doim oxirda (обойти́, взойти́); -шёл — "ё"da (нашёл, взошёл), ayolda ko'chadi (нашла́, разошли́сь). Istisno — вы-: СОВ da doim urg'uli (вы́йти, вы́шел).
  • Farqlash: найти́ (topmoq) ≠ находи́ться (joylashmoq, -ся); подойти́ (mos) ≠ прийти́ (kelmoq); разойти́сь (ko'plik) ≠ уйти́ (birlik); взойти́ (tepaga) ≠ сесть (transportga).
  • Oltin qoida: har fe'lni uch qatlamda yodlang — fazoviy ma'no, ko'chma ma'no, parallel noharkat fe'l. Shunda prefiks yakka so'z emas, butun tizim bo'lib qoladi.

Keyingi dars — B2 — 5-dars: Harakat fe'llari — frazeologik va ko'chma ishlatilish. Bugun ko'chma ma'noning birinchi qatlamini ochdik (подойти́ = mos, пройти́ = o'tmoq, найти́ = topmoq). Keyingi darsda esa harakat fe'llari to'liq frazeologiyaga aylanadi: вы́йти из себя́ (o'zini yo'qotmoq, jahli chiqmoq), войти́ в положе́ние (ahvolga tushunmoq), дойти́ до ру́чки (oxirgi nuqtaga yetmoq), приходи́ть в себя́ (o'ziga kelmoq), переходи́ть все грани́цы (barcha chegaradan o'tmoq). Bugungi prefiks tizimi mustahkam bo'lsa, o'sha barqaror iboralar — ochiq kitob bo'ladi. Harakat fe'llarining eng jonli, eng "ruscha" qatlamiga o'tamiz.

Izohlar (0)

Izoh yozish uchun kiring.

  • Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!
B2 — 4-dars: Harakat fe'llari — barcha prefikslar tizimli takror + ko'chma ma'no — Wisar