WisarWisar
Rus tili kursi/B2 Yuqori Orta23 daqiqa

B2 — 32-dars: Ilmiy uslub (нау́чный стиль) — ilmiy matn, atamalar, mantiqiy bog'lovchilar, obyektivlik

B2 — YUQORI-O'RTA · 32-dars


1. Dars nomi va maqsad

O'tgan darslarda (29–31) siz funksional uslublar tizimini ochdingiz: nutq qaysi sohada ishlatilsa — o'sha sohaning o'z "kiyimi" (leksikasi, sintaksisi, ohangi) bo'lishini ko'rdingiz. Rasmiy-ish uslubi (официа́льно-делово́й стиль) da siz aniqlik, shablon va shaxssizlikni o'rgandingiz — ariza, shartnoma, buyruq tili. Bugun biz ilmiy uslub (нау́чный стиль) ni — ilmiy maqola, darslik, dissertatsiya va ma'ruza tilini — chuqur ochamiz.

Nega bu muhim? Chunki bu — oliy ta'lim va fanning tili. Agar siz rus tilida referat, kurs ishi, maqola yozmoqchi bo'lsangiz, ilmiy adabiyot o'qisangiz yoki konferensiyada ma'ruza qilsangiz — aynan shu uslub kerak. Ilmiy uslub hissiyotsiz, obyektiv, mantiqan aniq bo'ladi. Uning uch ustuni bor:

text
ИЛМИЙ УСЛУБ — уч устун:
   1. ТЕРМИНОЛОГИЯ   — aniq, bir ma'noli atamalar   (ги́потеза, фа́ктор, ана́лиз)
   2. ОБЪЕКТИВНОСТЬ  — muallif "yashiringan", shaxssiz (бы́ло устано́влено, сле́дует отме́тить)
   3. ЛО́ГИКА        — fikrlar mantiqiy bog'langan     (сле́довательно, таки́м о́бразом)

Rasmiy uslub buyuradi va tartibga soladi, ilmiy uslub esa isbotlaydi va tushuntiradi. Rasmiyda "kim, kimga, qachon" muhim; ilmiyda "nima sababdan, qanday natijada, demak nima" muhim.

Dars oxirida siz quyidagilarni erkin qila olasiz:

  • ilmiy atama (те́рмин) ni oddiy so'zdan farqlash va to'g'ri ishlatish;
  • obyektivlikni uch usulda ifodalash: muallif ko'pligi (рассмо́трим, отме́тим), passiv (бы́ло устано́влено, дока́зано), shaxssiz konstruksiya (сле́дует отме́тить, необходи́мо подчеркну́ть);
  • mantiqiy bog'lovchilar bilan fikrni bosqichma-bosqich qurish (во-пе́рвых… сле́довательно… таки́м о́бразом);
  • abstrakt leksika va mavhum otlar (-ение, -ость, -изм) ni tanish va yasash;
  • ilmiy iqtibos/havola klishelarini ishlatish (по мне́нию а́втора, как пока́зывают иссле́дования, согла́сно да́нным);
  • ilmiy matnning tuzilishini (аннота́ция введе́ние ме́тод результа́т вы́вод) tanib, unga muvofiq yozish.

Urg'u belgisi: ruscha so'zlarni urg'usi bilan beramiz — иссле́дование, сле́довательно, таки́м о́бразом. Ilmiy leksikada uzun so'zlar ko'p (закономе́рность, эффекти́вность), shuning uchun urg'uni har so'zda alohida yodlang.


2. Avvalgi darajadan takror (funksional uslublar)

Chuqur qismga o'tishdan oldin uslublar tizimini tiklaymiz. 29-darsda siz rus tilining beshta funksional uslubini ko'rdingiz:

text
   разгово́рный    — so'zlashuv (kundalik, erkin)        Приве́т! Как дела́?
   официа́льно-делово́й — rasmiy-ish (hujjat, qonun)      Настоя́щим уведомля́ем…
   публицисти́ческий — publitsistik (matbuot, nutq)      Мы обя́заны заду́маться…
   нау́чный        — ilmiy (fan, darslik)  ◀── BUGUN      Сле́дует отме́тить, что…
   худо́жественный — badiiy (adabiyot, obraz)             Ти́хо шепта́ли берёзы…

Asosiy printsip bir edi: uslub — vaziyatga qarab tanlanadi. Bir xil fikrni turli uslubda aytish mumkin, lekin har uslubning o'z leksikasi va sintaksisi bor. Solishtiring — bitta fikr, uch uslub:

text
So'zlashuv:  Вода́ кипи́т, когда́ о́чень горячо́.
Ilmiy:       Вода́ закипа́ет при температу́ре 100 °C в усло́виях норма́льного давле́ния.
Rasmiy:      Кипе́ние воды́ наступа́ет по достиже́нии температу́ры 100 гра́дусов.

Ilmiy variantda aniq atama (температу́ра, давле́ние), shart (при усло́вии), obyektivlik (kim aytayotgani muhim emas) bor. Xuddi shu farqni bugun chuqurlashtiramiz.

Muhim bog'lanish: 31-darsdagi rasmiy uslub bilan ilmiy uslub bir nechta xususiyatni baham ko'radi: ikkovi ham shaxssiz, neytral, murakkab sintaksisli. Lekin farq bor — rasmiy uslub shablon (клише́) ga, ilmiy uslub mantiq va isbotga tayanadi. Rasmiyda "прошу́, обя́зан, настоя́щим"; ilmiyda "сле́довательно, докажем, рассмо́трим".

O'zbek tilida ham ilmiy uslub bor — solishtiring:

text
o'zbekcha: "Tadqiqot natijasida aniqlandiki…"   = В результа́те иссле́дования бы́ло устано́влено, что…
o'zbekcha: "Shuni ta'kidlash lozimki…"           = Сле́дует отме́тить, что…
o'zbekcha: "Demak, xulosa qilish mumkin…"        = Сле́довательно, мо́жно сде́лать вы́вод…

Tez mashq: Сле́дует отме́тить, что… iborasi qaysi uslubga tegishli va nega shaxssiz shaklda? (Javob: ilmiy uslub; muallifni "yashirib", fikrni obyektiv, shaxsdan holi ko'rsatish uchun shaxssiz — "ta'kidlash lozim".)


3. Asosiy tushuntirish

Ilmiy uslubning oltita asosiy xususiyatini ketma-ket ochamiz: (1) terminologiya, (2) obyektivlik, (3) mantiqiy bog'lovchilar, (4) abstrakt leksika, (5) murakkab sintaksis, (6) neytrallik va havola.

3.1. TERMINOLOGIYA — atamalar (те́рмины)

Atama (те́рмин) — bu aniq, bir ma'noli so'z bo'lib, muayyan fan sohasida qat'iy tushunchani bildiradi. Oddiy so'zdan farqi: atama ko'chma ma'noga ega emas, hissiyot bermaydi, kontekstdan qat'i nazar bir xil ma'noni saqlaydi.

text
Oddiy so'z (ko'p ma'noli)        Atama (bir ma'noli)
   ядро́ (yong'oq ichi, markaz)    ядро́ (fizika: atom yadrosi)
   ко́рень (daraxt ildizi)         ко́рень (matematika: kvadrat ildiz; tilshunoslik: so'z o'zagi)
   реа́кция (javob, munosabat)     реа́кция (kimyo: kimyoviy reaksiya)

Ilmiy matnda ko'p uchraydigan umumilmiy atamalar (har sohada ishlatiladi):

text
ги́потеза      — gipoteza, faraz
ана́лиз        — tahlil
си́нтез        — sintez
ме́тод         — metod, usul
фа́ктор        — omil, faktor
крите́рий      — mezon, kriteriy
парадигма     — paradigma
закономе́рность — qonuniyat
явле́ние       — hodisa
свойство      — xususiyat, xossa

Muhim qoida: ilmiy atamani sinonim bilan almashtirmang. So'zlashuvda bir narsani har xil aytish mumkin, ilmiy matnda esa bitta tushuncha — bitta atama. Agar matnda ги́потеза deb boshlagansiz, oxirigacha ги́потеза deng, "faraz-taxmin-o'ylash" deb almashtirmang. Bu — aniqlikning kafolati.

3.2. OBYEKTIVLIK — shaxssizlik (объекти́вность)

Ilmiy matnda muallif o'zini oldinga chiqarmaydi. "Men o'yladim", "menimcha" o'rniga fikr obyektiv haqiqat sifatida beriladi. Buni uch usulda qilishadi:

A) Muallif ko'pligi (авторское «мы») — "мы" shaxs olmoshi. Muallif "men" o'rniga "biz" deydi (kamtarlik va o'quvchini birga olib borish):

text
рассмо́трим     — ko'rib chiqamiz    (Рассмо́трим сле́дующий приме́р.)
отме́тим        — qayd etamiz        (Отме́тим, что да́нные согласу́ются.)
обрати́м внима́ние — e'tibor qaratamiz (Обрати́м внима́ние на табли́цу 1.)
предполо́жим    — faraz qilaylik     (Предполо́жим, что усло́вие вы́полнено.)
перейдём       — o'tamiz            (Перейдём к ана́лизу результа́тов.)

B) Passiv (страда́тельный зало́г) — ish-harakat "kim tomonidan" ko'rsatilmaydi. Diqqat harakatga, natijaga qaratiladi, bajaruvchiga emas:

text
бы́ло устано́влено   — aniqlandi          (Бы́ло устано́влено, что фа́ктор влия́ет…)
бы́ло дока́зано      — isbotlandi         (Бы́ло дока́зано, что ги́потеза верна́.)
бы́ло вы́явлено      — aniqlandi/oshkor bo'ldi (Бы́ло вы́явлено разли́чие.)
рассма́тривается    — ko'rib chiqilmoqda  (В статье́ рассма́тривается пробле́ма…)
испо́льзуется       — ishlatiladi         (Испо́льзуется ме́тод анализа.)
провёден ана́лиз    — tahlil o'tkazildi   (Был проведён ана́лиз да́нных.)

C) Shaxssiz konstruksiya (безли́чные констру́кции) — umuman ega yo'q. Fikr "kimdir" emas, "shunday qilish kerak/mumkin" tarzida:

text
сле́дует отме́тить    — qayd etish lozim
необходи́мо подчеркну́ть — ta'kidlash zarur
мо́жно сде́лать вы́вод — xulosa qilish mumkin
целесообра́зно рассмотре́ть — ko'rib chiqish maqsadga muvofiq
важно учи́тывать     — hisobga olish muhim
представля́ется возмо́жным — imkoni bordek ko'rinadi

Nega shaxssiz? Ilmiy fikr shaxsga bog'liq bo'lmasligi kerak: haqiqat "men" aytganim uchun emas, isbotlangani uchun haqiqat. Shuning uchun «я счита́ю» (menimcha) o'rniga «сле́дует отме́тить» (qayd etish lozim) yoki «бы́ло устано́влено» (aniqlandi) ishlatiladi. Muallif — ko'rinmas.

3.3. MANTIQIY BOG'LOVCHILAR — logik ko'priklar (ло́гика те́кста)

Ilmiy matnning "skeleti" — mantiqiy bog'lovchilar. Ular fikrlar orasidagi munosabatni (sabab, natija, ketma-ketlik, qarama-qarshilik) ko'rsatib, o'quvchini qadamba-qadam yetaklaydi. Ularni ma'nosiga ko'ra guruhlaymiz:

A) Ketma-ketlik / sanash (после́довательность):

text
во-пе́рвых, во-вторы́х, в-тре́тьих  — birinchidan, ikkinchidan, uchinchidan
пре́жде всего́                     — eng avvalo
зате́м, да́лее                     — so'ngra, keyin
наконе́ц                          — nihoyat

B) Sabab / natija (причи́на и сле́дствие) — eng muhim guruh:

text
сле́довательно     — demak, binobarin      (natija)
таки́м о́бразом     — shu tariqa, shunday qilib (umumlashma natija)
поэ́тому           — shuning uchun
всле́дствие э́того  — buning oqibatida
в результа́те      — natijada
поско́льку / так как — chunki, ...ligi sababli (sabab)
всле́дствие / из-за — ...tufayli, ...sababli
в связи́ с э́тим    — shu munosabat bilan

C) Qo'shimcha / to'ldirish (дополне́ние):

text
кро́ме того́       — bundan tashqari
бо́лее того́       — bundan-da ortiq, hatto
та́кже            — shuningdek
в ча́стности      — jumladan, xususan
при э́том         — shu bilan birga

D) Qarama-qarshilik / cheklov (противопоставле́ние):

text
одна́ко           — ammo, biroq
тем не ме́нее     — shunga qaramay
напро́тив         — aksincha
с друго́й стороны́ — boshqa tomondan
несмотря́ на то что — ...ga qaramasdan

E) Xulosa / umumlashtirish (обобще́ние):

text
ита́к             — xullas, demak
таки́м о́бразом    — shunday qilib
в заключе́ние     — xulosa o'rnida
подводя́ ито́г     — yakun yasab

Bog'lovchilar — matnning "yo'l belgilari": o'quvchi сле́довательно ni ko'rsa — "endi natija keladi" deb biladi; одна́ко ni ko'rsa — "endi qarama-qarshi fikr" deb tayyorlanadi. Ilmiy matnni aynan shu bog'lovchilar o'qishga oson qiladi. Ularsiz matn "faktlar uyumi" bo'lib qoladi.

3.4. ABSTRAKT LEKSIKA va MAVHUM OTLAR (абстра́ктная ле́ксика)

Ilmiy uslub mavhum tushunchalar bilan ishlaydi (aniq predmetlar emas — jarayonlar, xususiyatlar, munosabatlar). Shuning uchun mavhum otlar juda ko'p. Ular ma'lum suffikslar bilan yasaladi (23-darsni eslang):

text
-ение / -ание  jarayon, harakat natijasi:
   изуча́ть  изуче́ние        — o'rganish, tadqiq
   иссле́довать  иссле́дование — tadqiqot
   разви́ть  разви́тие         — rivojlanish

-ость  mavhum belgi, xususiyat:
   эффекти́вный  эффекти́вность — samaradorlik
   зако́нный  закономе́рность   — qonuniyat
   ве́рный  достове́рность       — ishonchlilik

-изм  ta'limot, oqim, tamoyil:
   гума́нный  гуман́изм         — gumanizm
   реали́стичный  реали́зм      — realizm
   механи́ческий  механи́зм     — mexanizm

Solishtiring — so'zlashuvda fe'l, ilmiyda mavhum ot ustunlik qiladi (buni "nominallik" deyiladi):

text
So'zlashuv (fe'l):  Когда́ температу́ра поднима́ется, металл расширя́ется.
Ilmiy (mavhum ot):  Повыше́ние температу́ры приво́дит к расшире́нию мета́лла.

Ikkinchi variantda повыше́ние (ko'tarilish), расшире́ние (kengayish) — mavhum otlar. Bu — ilmiy uslubning tipik belgisi.

3.5. MURAKKAB SINTAKSIS (сло́жный си́нтаксис)

Ilmiy fikr murakkab bo'lgani uchun gaplar ham murakkab: sifatdosh/ravishdosh oborotlar (6–8-darslar), ergash gaplar (17–18-darslar), kirish so'zlar (19-dars) ko'p ishlatiladi.

text
Sifatdosh oborot:
   Фа́кторы, влия́ющие на результа́т, бы́ли учтены́.
   — Natijaga ta'sir qiluvchi omillar hisobga olindi.

Ravishdosh oborot:
   Проанализи́ровав да́нные, авторы сде́лали вы́вод.
   — Ma'lumotlarni tahlil qilib, mualliflar xulosa chiqardilar.

Ergash gap (sabab/shart):
   Поско́льку усло́вия бы́ли соблюдены́, результа́т счита́ется досто́верным.
   — Shartlar bajarilgani sababli, natija ishonchli hisoblanadi.

Muhim: ilmiy gap uzun, lekin tartibli bo'ladi — har bo'lak o'z o'rnida. Uzunlikdan qo'rqmang, lekin fikrni yo'qotmang: bosh gap + ergash gap(lar) + oborot(lar). Kirish so'zlar (очеви́дно, по-ви́димому, вероя́тно) baho beradi, bog'lovchilar (сле́довательно) mantiqni ko'rsatadi.

3.6. NEYTRALLIK va HAVOLA/IQTIBOS (нейтра́льность и ссы́лки)

Ilmiy matn hissiyotsiz (нейтра́льный): undov, ritorik savol, baho beruvchi hissiy so'zlar (замеча́тельный, ужа́сный, потряса́ющий) yo'q. Baho faqat mantiqiy bo'ladi: ва́жный, суще́ственный, значи́мый (muhim, jiddiy, ahamiyatli).

Va ilmiy matn manbaga tayanadi — boshqa tadqiqotchilarga havola qiladi. Iqtibos/havola klishelari:

text
по мне́нию а́втора        — muallif fikricha
согла́сно да́нным         — ma'lumotlarga ko'ra
как пока́зывают иссле́дования — tadqiqotlar ko'rsatishicha
как отмеча́ет [Ивано́в]   — [Ivanov] qayd etganidek
в соотве́тствии с тео́рией — nazariyaga muvofiq
исходя́ из результа́тов   — natijalardan kelib chiqib
на осно́ве ана́лиза       — tahlil asosida
ссыла́ясь на исто́чник    — manbaga tayanib

3.7. Ilmiy matn tuzilishi (структу́ра нау́чного те́кста)

Ilmiy maqola/ish qat'iy tuzilishga ega. Har qism — o'z vazifasi va o'z klishesi bilan:

Qism (ruscha) O'zbekcha Vazifasi Tipik klishe
Аннота́ция Annotatsiya qisqa mazmun В статье́ рассма́тривается…
Введе́ние Kirish muammo, maqsad Це́лью рабо́ты явля́ется…
Ме́тод(ы) Metod(lar) qanday tadqiq qilindi Испо́льзовался ме́тод…
Результа́ты Natijalar nima aniqlandi Бы́ло устано́влено, что…
Обсужде́ние Muhokama natija tahlili Полу́ченные да́нные свиде́тельствуют…
Вы́вод(ы) Xulosa(lar) umumlashma Таки́м о́бразом, мо́жно сде́лать вы́вод…

Yodda tuting: ilmiy ish — bu mantiqiy yo'l: muammo maqsad usul natija xulosa. Har qadamda o'z klishesini ishlating. Bu shablon o'quvchiga ham, mualliflarga ham fikrni "adashmay" olib borishga yordam beradi. Xalqaro standart (IMRAD) ham aynan shu tuzilishga tayanadi.

3.8. Yig'ma xarita — xususiyat vosita

Bu jadval — darsning ish quroli. Ilmiy matn yozayotganda har xususiyatning "quroli"ni shu yerdan toping:

Xususiyat Vosita Namuna
Terminologiya aniq atama ги́потеза, фа́ктор, ана́лиз
Obyektivlik: muallif ko'pligi «мы» рассмо́трим, отме́тим
Obyektivlik: passiv страда́тельный зало́г бы́ло устано́влено, дока́зано
Obyektivlik: shaxssiz безли́чные сле́дует отме́тить, необходи́мо подчеркну́ть
Mantiq: natija bog'lovchi сле́довательно, таки́м о́бразом
Mantiq: sabab bog'lovchi поско́льку, всле́дствие, так как
Mantiq: qo'shimcha bog'lovchi кро́ме того́, бо́лее того́
Abstrakt leksika mavhum ot -ение, -ость, -изм
Havola iqtibos klishesi по мне́нию а́втора, согла́сно да́нным
Neytrallik hissiysiz baho ва́жный, суще́ственный (замеча́тельный emas)

4. Namuna ilmiy matn + tahlil

Quyida — haqiqiy ilmiy uslubdagi parcha (ilmiy maqoladan). O'qing, keyin uni qismlarga ajratib tahlil qilamiz.

text
                    ВЛИЯ́НИЕ СНА НА ПА́МЯТЬ ЧЕЛОВЕ́КА

Аннота́ция. В статье́ рассма́тривается влия́ние продолжи́тельности сна
на эффекти́вность запомина́ния. Це́лью иссле́дования явля́ется вы́явление
зако́номерности ме́жду ка́чеством сна и объёмом сохраня́емой информа́ции.

Введе́ние. Пробле́ма па́мяти явля́ется одно́й из ключевы́х в совреме́нной
психоло́гии. Как пока́зывают иссле́дования после́дних лет, недоста́ток сна
отрица́тельно влия́ет на когнити́вные фу́нкции. Одна́ко механи́зм э́того
влия́ния изу́чен недоста́точно.

Ме́тод. В иссле́довании при́няли уча́стие 60 испыту́емых. Испо́льзовался
ме́тод сравни́тельного ана́лиза. Уча́стники бы́ли разделены́ на две гру́ппы.

Результа́ты. Бы́ло устано́влено, что уча́стники, спа́вшие не ме́нее восьми́
часо́в, запомина́ли в среднем на 25 % бо́льше информа́ции. Сле́довательно,
продолжи́тельность сна явля́ется существенным фа́ктором.

Вы́вод. Таки́м о́бразом, полу́ченные да́нные свиде́тельствуют о наличии
прямо́й свя́зи ме́жду сном и па́мятью. Необходи́мо подчеркну́ть, что да́нный
вопро́с тре́бует дальне́йшего изуче́ния.

Tahlil — har element qanday ishlagan:

Parcha Element Xususiyat
рассма́тривается влия́ние passiv + mavhum ot obyektivlik, nominallik
Це́лью иссле́дования явля́ется… kirish klishesi tuzilish (введе́ние)
ги́потеза, фа́ктор, механи́зм, когнити́вные atamalar terminologiya
Как пока́зывают иссле́дования havola klishesi manbaga tayanish
Одна́ко механи́зм изу́чен недоста́точно qarama-qarshilik mantiqiy bog'lovchi
Бы́ло устано́влено, что… passiv obyektivlik (natija)
Сле́довательно… явля́ется фа́ктором natija bog'lovchisi mantiq
Таки́м о́бразом… свиде́тельствуют xulosa klishesi umumlashtirish
Необходи́мо подчеркну́ть, что… shaxssiz obyektivlik

Diqqat: matnda birorta "я" yo'q. Muallif butunlay ko'rinmas: рассма́тривается, бы́ло устано́влено, необходи́мо подчеркну́ть. Har abzas o'z klishesi bilan boshlanadi (Аннота́ция Введе́ние Ме́тод Результа́ты Вы́вод), har fikr bog'lovchi bilan ulangan (одна́ко, сле́довательно, таки́м о́бразом). Bu — namunaviy ilmiy tuzilma.


5. Talaffuz bo'limi

  • иссле́дование /is-SLÉ-da-va-ni-ye/ — urg'u -сле́- da; ikkilangan "сс" bir kuchli "s", oxiri "-ние" = "ni-ye": "isslédavaniye". Uzun so'z — bo'g'inlab mashq qiling.
  • сле́довательно /SLÉ-da-va-til'-na/ — urg'u boshda (сле́-) da; urg'usiz "о/е" "a/i": "slédavatil'na". Eng ko'p ishlatiladigan bog'lovchi.
  • таки́м о́бразом /ta-KÍM ÓB-ra-zam/ — ikki so'z, har birida o'z urg'usi: таки́м (oxirda) + о́бразом (boshda). "-им óбразам" — bir ohangda aytiladi.
  • необходи́мо /ni-ab-kha-DÍ-ma/ — urg'u -ди́- da; boshdagi "нео" "ni-a": "niabkhadíma". Shaxssiz konstruksiyaning tayanchi.
  • закономе́рность /za-ka-na-MÉR-nast'/ — urg'u -ме́р- da; to'rtta bo'g'in urg'usiz, faqat -ме́р- kuchli: "zakanamérnast'". Mavhum ot, -ость bilan.
  • эффекти́вность /ef-fik-TÍV-nast'/ — urg'u -ти́в- da; "эфф" = ikkilangan "f", oxiri "-ность" = "nast'": "effiktívnast'".
  • устано́влено /us-ta-NÓV-li-na/ — urg'u -но́в- da; passivning kalit so'zi (бы́ло устано́влено): "ustanóvlina".

Ikki oltin talaffuz qoidasi bugun: (1) Uzun ilmiy so'zda faqat bitta urg'u bor, qolgan hamma bo'g'in kuchsizlanadi — urg'usiz "о" "a", "е" "i". закономе́рность = "zakanamérnast'", to'rtta urg'usiz bo'g'in "yeb yuboriladi". (2) Ikki so'zli bog'lovchilar (таки́м о́бразом, в результа́те, кро́ме того́) bir ohangda, pauzasiz aytiladi — ular bitta "mantiqiy blok".


6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)

Ruscha Urg'u O'zbekcha Misol
иссле́дование ис-сле́-до-ва-ние tadqiqot Прове́сти иссле́дование. — Tadqiqot o'tkazmoq.
ги́потеза ги-по́-те-за gipoteza, faraz Вы́двинуть ги́потезу. — Gipoteza ilgari surmoq.
ана́лиз а-на́-лиз tahlil Провести́ ана́лиз да́нных. — Ma'lumotlar tahlilini o'tkazmoq.
фа́ктор фа́к-тор omil, faktor Ва́жный фа́ктор. — Muhim omil.
крите́рий кри-те́-рий mezon, kriteriy По э́тому крите́рию. — Shu mezon bo'yicha.
закономе́рность за-ко-но-ме́р-ность qonuniyat Вы́явить закономе́рность. — Qonuniyatni aniqlamoq.
эффекти́вность эф-фек-ти́в-ность samaradorlik Оцени́ть эффекти́вность. — Samaradorlikni baholamoq.
явле́ние яв-ле́-ние hodisa Приро́дное явле́ние. — Tabiiy hodisa.
сле́довательно сле́-до-ва-тель-но demak, binobarin ..., сле́довательно, ве́рно. — ..., demak, to'g'ri.
таки́м о́бразом та-ки́м о́б-ра-зом shu tariqa, shunday qilib Таки́м о́бразом, вы́вод я́сен. — Shu tariqa, xulosa aniq.
поско́льку по-ско́ль-ку chunki, ...ligi sababli Поско́льку да́нные то́чны… — Ma'lumotlar aniq bo'lgani sababli…
всле́дствие всле́д-ствие ...tufayli, oqibatida Всле́дствие оши́бки… — Xato tufayli…
кро́ме того́ кро́-ме то-го́ bundan tashqari Кро́ме того́, ва́жно учи́тывать… — Bundan tashqari, hisobga olish muhim…
одна́ко од-на́-ко ammo, biroq Одна́ко резу́льтат ины́м. — Biroq natija boshqacha.
устано́влено ус-та-но́в-ле-но aniqlandi Бы́ло устано́влено… — Aniqlandi…
дока́зано до-ка́-за-но isbotlandi Бы́ло дока́зано… — Isbotlandi…
сле́дует отме́тить сле́-ду-ет от-ме́-тить qayd etish lozim Сле́дует отме́тить, что… — Qayd etish lozimki…
необходи́мо не-об-хо-ди́-мо zarur, lozim Необходи́мо подчеркну́ть… — Ta'kidlash zarur…
подчеркну́ть под-черк-ну́ть ta'kidlamoq Ва́жно подчеркну́ть. — Ta'kidlash muhim.
вы́вод вы́-вод xulosa Сде́лать вы́вод. — Xulosa chiqarmoq.
введе́ние вве-де́-ние kirish Во введе́нии опи́сана цель. — Kirishda maqsad tavsiflangan.
результа́т ре-зуль-та́т natija Получи́ть результа́т. — Natija olmoq.
по мне́нию по мне́-ни-ю fikricha По мне́нию а́втора… — Muallif fikricha…
согла́сно да́нным со-гла́с-но да́н-ным ma'lumotlarga ko'ra Согла́сно да́нным… — Ma'lumotlarga ko'ra…
суще́ственный су-ще́ст-вен-ный jiddiy, ahamiyatli Суще́ственное разли́чие. — Jiddiy farq.
рассмотре́ть рас-смо-тре́ть ko'rib chiqmoq Рассмо́трим приме́р. — Misolni ko'rib chiqamiz.
свиде́тельствовать сви-де́-тель-ство-вать dalolat bermoq Да́нные свиде́тельствуют… — Ma'lumotlar dalolat beradi…

Yodlash qoidasi: ilmiy so'zni klishesi bilan yodlang, yolg'iz emas. устано́влено ni "бы́ло устано́влено, что…" bloki sifatida, сле́довательно ni gap ichida (..., сле́довательно, ...) oling. Anki kartochkasi orqasiga butun klishe iborani yozing — shunda so'zni "ishlaydigan" holatda egallaysiz.


7. Matn (ilmiy uslubdagi ma'ruza parchasi)

Quyida — universitet ma'ruzasidan (ле́кция) parcha. Ilmiy uslub og'zaki nutqda ham shunday ishlaydi:

text
Ува́жаемые студе́нты, сего́дня мы рассмо́трим одну́ из     — Hurmatli talabalar, bugun biz zamonaviy
центра́льных пробле́м совреме́нной эконо́мики —            iqtisodning markaziy muammolaridan birini —
пробле́му инфля́ции.                                       inflatsiya muammosini ko'rib chiqamiz.

Пре́жде всего́ необходи́мо определи́ть поня́тие.           — Eng avvalo, tushunchani aniqlash zarur.
Инфля́ция — э́то устойчивое повыше́ние о́бщего у́ровня      Inflatsiya — bu narxlarning umumiy darajasining
цен. Сле́дует отме́тить, что инфля́ция явля́ется          barqaror ko'tarilishidir. Qayd etish lozimki,
сло́жным экономи́ческим явле́нием.                         inflatsiya murakkab iqtisodiy hodisadir.

Как пока́зывают иссле́дования, существует не́сколько       — Tadqiqotlar ko'rsatishicha, inflatsiyaning
причи́н инфля́ции. Во-пе́рвых, э́то рост де́нежной          bir necha sababi mavjud. Birinchidan, bu
ма́ссы. Во-вторы́х, увеличе́ние спро́са. Таки́м о́бразом,   pul massasining o'sishi. Ikkinchidan, talab
причи́ны но́сят ко́мплексный хара́ктер.                     ortishi. Shu tariqa, sabablar kompleks tabiatga ega.

Одна́ко необходи́мо учи́тывать, что уме́ренная            — Biroq shuni hisobga olish zarurki, mo'tadil
инфля́ция мо́жет име́ть и положи́тельный эффе́кт.           inflatsiya ijobiy samaraga ham ega bo'lishi mumkin.
Всле́дствие э́того эконо́мисты не всегда́ рассма́тривают    Buning oqibatida iqtisodchilar uni har doim ham
её как отрица́тельное явле́ние.                            salbiy hodisa deb qaramaydilar.

Подводя́ ито́г, мо́жно сде́лать вы́вод, что инфля́ция      — Yakun yasab, xulosa qilish mumkinki, inflatsiya
тре́бует постоя́нного контро́ля со стороны́ госуда́рства.   davlat tomonidan doimiy nazoratni talab qiladi.

E'tibor bering: ma'ruzada butun tizim bor — atamalar (инфля́ция, де́нежная ма́сса, спрос), obyektivlik (необходи́мо определи́ть, сле́дует отме́тить, мо́жно сде́лать вы́вод), mantiqiy bog'lovchilar (пре́жде всего́, во-пе́рвых, во-вторы́х, таки́м о́бразом, одна́ко, всле́дствие э́того, подводя́ ито́г), havola (как пока́зывают иссле́дования). Muallif "мы" bilan boshlaydi (рассмо́трим), keyin butunlay shaxssizlikka o'tadi.


8. Tipik xatolar + mini-mashq

  • Ilmiy matnda "я" (men) ishlatish: Я ду́маю, что э́тот фа́ктор ва́жный. Сле́дует отме́тить, что да́нный фа́ктор явля́ется суще́ственным. Sabab: ilmiy uslub obyektiv — muallif "yashiringan". «я ду́маю» o'rniga shaxssiz (сле́дует отме́тить) yoki passiv (бы́ло устано́влено) ishlating. "мен" — so'zlashuv/badiiy uslub belgisi.

  • Hissiy, baho beruvchi so'zlar: Э́то потряса́ющий и замеча́тельный результа́т! Полу́ченный результа́т явля́ется значи́мым. Sabab: ilmiy uslub neytral — hissiyot yo'q. потряса́ющий, замеча́тельный, ужа́сный — badiiy/so'zlashuv. Ilmiyda baho faqat mantiqiy: значи́мый, суще́ственный, ва́жный. Undov belgisi ham ishlatilmaydi.

  • Atamani sinonim bilan almashtirish: matnda goh ги́потеза, goh дога́дка, goh предположе́ние deb bir tushunchani turlicha atash. Bir tushuncha — bir atama: boshdan-oxir ги́потеза. Sabab: ilmiy uslubda aniqlik ustuvor. So'zlashuvda "chiroyli" bo'lsin deb sinonim almashtiriladi, ilmiyda esa bu chalkashlik tug'diradi. Terminni takrorlashdan qo'rqmang.

  • Bog'lovchisiz "faktlar uyumi": Сон влия́ет на па́мять. Уча́стники спа́ли ма́ло. Па́мять ху́же. Сон влия́ет на па́мять. Поско́льку уча́стники спа́ли ма́ло, их па́мять оказа́лась ху́же. Сле́довательно, существует прямая связь. Sabab: ilmiy matn — mantiqiy zanjir, bog'lovchilar (поско́льку, сле́довательно) sabab-natijani ko'rsatadi. Ularsiz matn "uzuq-yuluq".

  • So'zlashuv qisqartma va so'zlar: В общем, эта штука влияет на память как-то. Да́нный фа́ктор ока́зывает влия́ние на па́мять. Sabab: шту́ка, как-то, в общем-то — so'zlashuv. Ilmiy uslubda aniq atama (фа́ктор), to'liq shakl (ока́зывает влия́ние), noaniqlik yo'q.

  • Fe'lni mavhum ot o'rnida ishlatib "og'zaki" ohang: Когда́ температу́ра поднима́ется, металл стано́вится бо́льше. Повыше́ние температу́ры приво́дит к расшире́нию мета́лла. Sabab: ilmiy uslub nominal — jarayonlar mavhum ot bilan beriladi (повыше́ние, расшире́ние). Bu matnni ixcham va "ilmiy" qiladi.

Mini-mashq (og'zaki): har so'zlashuv gapini ilmiy uslubga o'giring (obyektivlik + atama + bog'lovchi qo'shing):

1. Я думаю, что спорт полезен.             ________
2. Мало спишь — плохо помнишь.             ________
3. Это классный результат!                 ________

(Javoblar 11-bo'limda.)


9. Mashqlar

Mashq 1. Har so'zni atama (те́рмин) mi yoki oddiy so'z mi ekanini aniqlang va ilmiy ma'nosini yozing:

ги́потеза     ________
шту́ка        ________
закономе́рность  ________
классный     ________
крите́рий     ________

Mashq 2. So'zlashuv "я"-gapini obyektiv (shaxssiz yoki passiv) shaklga o'giring:

Я установил, что фактор важен.    Бы́ло ________, что фа́ктор ва́жен.
Я думаю, надо это отметить.       ________ отме́тить.
Мы посмотрим на пример.           ________ приме́р. (muallif ko'pligi)
Я доказал гипотезу.               Ги́потеза была́ ________.

Mashq 3. Bo'sh joyga mos mantiqiy bog'lovchi qo'ying (сле́довательно / поско́льку / одна́ко / таки́м о́бразом / кро́ме того́):

Да́нные то́чны, ________, вы́вод ве́рен.                 (natija)
________ усло́вия соблюдены́, результа́т достове́рен.    (sabab, gap boshida)
Результа́т положи́тельный. ________, есть исключе́ния.   (qarama-qarshilik)
________, полу́ченные да́нные подтвержда́ют ги́потезу.   (xulosa, gap boshida)
Ме́тод эффекти́вен. ________, он про́ст в примене́нии.   (qo'shimcha)

Mashq 4. Fe'lni mavhum otga (nominal shakl) o'giring va suffiksini ayting:

изуча́ть  ________       (-ение)
эффекти́вный  ________   (-ость)
разви́ть  ________       (-тие)
иссле́довать  ________   (-ание)
ве́рный  ________        (-ость, "ishonchlilik")

Mashq 5. Ilmiy matn tuzilishining har qismiga mos klisheni ulang:

Введе́ние       а) Таки́м о́бразом, мо́жно сде́лать вы́вод…
Ме́тод          б) Це́лью иссле́дования явля́ется…
Результа́ты     в) Испо́льзовался ме́тод сравни́тельного ана́лиза.
Вы́вод          г) Бы́ло устано́влено, что…

Mashq 6. Quyidagi so'zlashuv matnini ilmiy uslubga to'liq o'giring (atama + obyektivlik + bog'lovchi + mavhum ot ishlating):

So'zlashuv:
"Мы посмотрели, как люди спят. Кто спит мало, тот плохо помнит.
Значит, сон важен для памяти. Но надо ещё изучать это."

Ilmiy variant: ________

Mashq 7. Xatoni toping va to'g'rilang (ilmiy uslubga zid elementni oling):

1. Я считаю, что этот результат просто потрясающий!
2. Эта штука влияет на память как-то по-разному.
3. Сон влияет на память. Люди спали мало. Память хуже. (bog'lovchi yo'q)
4. В начале работы я хочу рассказать про мою гипотезу.

Mashq 8. Berilgan iqtibos/havola klishesini gapga qo'shing:

(muallif fikricha) ________ да́нный фа́ктор явля́ется реша́ющим.
(tadqiqotlar ko'rsatishicha) ________ сон влия́ет на па́мять.
(ma'lumotlarga ko'ra) ________ показа́тель вы́рос на 25 %.
(nazariyaga muvofiq) ________ проце́сс до́лжен замедли́ться.

10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)

  1. So'zlashuv ilmiy tarjimon: Wisar AIdan 6 ta oddiy so'zlashuv gapini bersin («Я думаю, спорт полезен», «Мало ешь — худеешь» kabi). Har birini ilmiy uslubga o'giring: obyektivlik (passiv/shaxssiz), atama, mantiqiy bog'lovchi va mavhum ot qo'shing. AI har o'zgarishni izohlab bersin — qaysi element qanday "ilmiylashtirdi".

  2. Bog'lovchi drill: AI sizga bir-biriga bog'lanmagan 5 juft fikr bersin (masalan: "Да́нные то́чны" + "Вы́вод ве́рен"). Siz ular orasiga to'g'ri mantiqiy bog'lovchi qo'ying (сле́довательно, поско́льку, всле́дствие э́того...) va munosabat turini (sabab/natija/qarshilik) ayting. AI to'g'riligini tekshirsin.

  3. Ilmiy tuzilma yozish: AIdan bitta oddiy mavzu bersin («Влияние музыки на настроение», «Польза чтения»). Siz shu mavzuda beshbosqichli mini-maqola yozing: Аннота́ция Введе́ние Ме́тод Результа́ты Вы́вод. Har qismni o'z klishesi bilan boshlang. AI tuzilma va klishelarni baholab bersin.

  4. Obyektivlik ovi: AI sizga aralash (so'zlashuv + ilmiy) matn bersin. Siz undan shaxssiz/obyektiv iboralarni (сле́дует отме́тить, бы́ло устано́влено) va shaxsiy/hissiy iboralarni (я ду́маю, потряса́юще) ajrating. Hissiy iboralarni ilmiy variant bilan almashtiring. AI qaysi biri qaysi uslubga tegishli ekanini tasdiqlasin.


11. Javoblar kaliti

Mini-mashq (8-bo'lim): 1. Как пока́зывают иссле́дования, спорт ока́зывает положи́тельное влия́ние на здоро́вье. 2. Бы́ло устано́влено, что недоста́ток сна отрица́тельно влия́ет на па́мять. 3. Полу́ченный результа́т явля́ется значи́мым. (Har biri: "я/hissiyot" olib tashlandi, atama + obyektivlik qo'shildi.)

Mashq 1: ги́потеза — atama (faraz, ilmiy taxmin); шту́ка — oddiy so'z (so'zlashuv, ilmiyda ishlatilmaydi); закономе́рность — atama (qonuniyat); кла́ссный — oddiy so'z (so'zlashuv, hissiy); крите́рий — atama (mezon).

Mashq 2: Бы́ло устано́влено, что фа́ктор ва́жен; Сле́дует отме́тить; Рассмо́трим приме́р; Ги́потеза была́ дока́зана.

Mashq 3: Да́нные то́чны, сле́довательно, вы́вод ве́рен; Поско́льку усло́вия соблюдены́, результа́т достове́рен; Результа́т положи́тельный. Одна́ко, есть исключе́ния; Таки́м о́бразом, полу́ченные да́нные подтвержда́ют ги́потезу; Ме́тод эффекти́вен. Кро́ме того́, он прост в примене́нии.

Mashq 4: изуча́ть изуче́ние; эффекти́вный эффекти́вность; разви́ть разви́тие; иссле́довать иссле́дование; ве́рный достове́рность (ishonchlilik).

Mashq 5: Введе́ние б (Це́лью иссле́дования явля́ется…); Ме́тод в (Испо́льзовался ме́тод…); Результа́ты г (Бы́ло устано́влено…); Вы́вод а (Таки́м о́бразом, мо́жно сде́лать вы́вод…).

Mashq 6 (namunaviy javob): В хо́де иссле́дования бы́ло изуче́но влия́ние сна на па́мять. Бы́ло устано́влено, что уча́стники с недоста́точной продолжи́тельностью сна запомина́ют информа́цию ху́же. Сле́довательно, сон явля́ется суще́ственным фа́ктором для па́мяти. Одна́ко да́нный вопро́с тре́бует дальне́йшего изуче́ния. (Elementlar: passiv бы́ло изуче́но/устано́влено, atama фа́ктор, bog'lovchi сле́довательно/одна́ко, mavhum ot продолжи́тельность, изуче́ние.)

Mashq 7: 1. Полу́ченный результа́т явля́ется значи́мым (hissiy "потрясающий" + "я" olib tashlandi). 2. Да́нный фа́ктор ока́зывает влия́ние на па́мять ("штука/как-то" o'rniga atama). 3. Сон влия́ет на па́мять. Поско́льку уча́стники спа́ли ма́ло, их па́мять оказа́лась ху́же. Сле́довательно, существует связь (bog'lovchilar qo'shildi). 4. Во введе́нии рассма́тривается ги́потеза иссле́дования ("я хочу рассказать про мою" shaxssiz/passiv).

Mashq 8: По мне́нию а́втора, да́нный фа́ктор явля́ется реша́ющим; Как пока́зывают иссле́дования, сон влия́ет на па́мять; Согла́сно да́нным, показа́тель вы́рос на 25 %; В соотве́тствии с тео́рией, проце́сс до́лжен замедли́ться.


12. Xulosa va keyingi dars

  • Ilmiy uslub (нау́чный стиль) — fan, darslik, dissertatsiya va ma'ruza tili. Uch ustuni: terminologiya (aniq atamalar), obyektivlik (shaxssizlik), mantiq (bog'lovchilar).
  • Obyektivlikni uch usulda ifodalang: muallif ko'pligi (рассмо́трим, отме́тим), passiv (бы́ло устано́влено, дока́зано), shaxssiz konstruksiya (сле́дует отме́тить, необходи́мо подчеркну́ть). "я/menimcha" — ilmiy uslubga zid.
  • Mantiqiy bog'lovchilar — matnning skeleti: natija (сле́довательно, таки́м о́бразом), sabab (поско́льку, всле́дствие), qo'shimcha (кро́ме того́), qarama-qarshilik (одна́ко), xulosa (ита́к, подводя́ ито́г).
  • Abstrakt leksika va mavhum otlar (-ение, -ость, -изм) ustunlik qiladi; matn nominal bo'ladi (повыше́ние приво́дит к расшире́нию). Sintaksis murakkab, lekin tartibli.
  • Neytrallik: hissiyot, undov, "chiroyli" so'zlar yo'q — baho faqat mantiqiy (суще́ственный, значи́мый). Havola klishelari manbaga tayanadi (по мне́нию а́втора, согла́сно да́нным, как пока́зывают иссле́дования).
  • Ilmiy matn tuzilishi: Аннота́ция Введе́ние Ме́тод Результа́ты Обсужде́ние Вы́вод. Har qism o'z klishesi bilan.
  • Asosiy ko'nikma: fikrni obyektivlashtir (я shaxssiz/passiv), atama bilan aniqlashtir, bog'lovchi bilan mantiqan ula, mavhum ot bilan ixchamlashtir. To'rt qadam — har qanday fikr ilmiy uslubga aylanadi.

Keyingi dars — B2 — 33-dars: Publitsistik uslub (публицисти́ческий стиль) — matbuot, notiqlik, ta'sir va baho tili. Bugun siz hissiyotsiz, obyektiv ilmiy uslubni ochdingiz — muallif "ko'rinmas", faqat mantiq gapiradi. Keyingi darsda esa teskari qutbni ko'ramiz: publitsistik uslub — gazeta, teleko'rsatuv, ijtimoiy nutq tili, bu yerda muallif o'quvchiga ta'sir qilishga, hissiyot uyg'otishga, fikrga chorlashga intiladi. Ilmiyda «сле́довательно, дока́зано»; publitsistikada esa «Неуже́ли мы мо́жем молча́ть? Мы обя́заны заду́маться!» — ritorik savol, undov, chaqiriq, obrazli ifoda. Ilmiy uslub isbotlaydi, publitsistik uslub ishontiradi va harakatga chorlaydi. Ikki uslubni yonma-yon ko'rib, siz nutqingizni maqsadga qarab boshqarishni o'rganasiz. Уда́чи! (Omad!)

Izohlar (0)

Izoh yozish uchun kiring.

  • Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!
B2 — 32-dars: Ilmiy uslub (нау́чный стиль) — ilmiy matn, atamalar, mantiqiy bog'lovchilar, obyektivlik — Wisar