B2 — 14-dars: свой vs его́/её/их — "o'z" nuansi (egalik olmoshining eng nozik farqi)
B2 — YUQORI-O'RTA · 14-dars
1. Dars nomi va maqsad
A1 darajasida (8-dars) siz egalik olmoshlarini — мой, твой, наш, ваш, его́, её, их — o'rgangan edingiz. O'shanda bitta olmosh e'tibordan chetda qolgan edi, chunki uni tushunish uchun til his-tuyg'usi kerak edi. Bu — свой.
свой — bu rus tilidagi eng "ayyor" olmoshlardan biri. Uning ma'nosi bitta o'zbekcha so'z bilan aniq beriladi: o'z (o'zimning, o'zingning, o'zining — kontekstga qarab). Va aynan shu yerda sizda — o'zbek o'quvchisida — katta ustunlik bor: ingliz, nemis yoki ko'p boshqa tillarda "o'z" degan alohida so'z yo'q, shuning uchun ularga свой juda qiyin. Sizda esa u ona tilingizda mavjud. Bu darsning butun mantig'i shu bitta ko'prikka quriladi: свой = o'z.
Nega bu shunchalik muhim? Chunki bitta harf farqi ma'noni butunlay o'zgartiradi:
Он лю́бит свою́ жену́. U o'z xotinini sevadi. (Он ning o'z xotini)
Он лю́бит его́ жену́. U uning xotinini sevadi. (BOSHQA erkakning xotini!)Ikkinchi gapda его́ boshqa bir erkakni ko'rsatadi — ya'ni bu odam begonaning xotinini sevmoqda. Rus quloqiga bu ikki gap butunlay boshqa voqeani aytadi. O'zbekchada ham aynan shunday: "U o'z xotinini sevadi" va "U uning xotinini sevadi" — ikki xil ma'no. Demak, sizga bu nuansni his qilish oson; qiyini — uni avtomatik ravishda to'g'ri qo'yish.
Bu darsni tugatganingizdan so'ng siz:
- свой = "o'z" ekanini ichki his bilan tushunasiz va uni o'zbekcha "o'z" orqali tekshirasiz;
- свой har doim GAP EGASIGA qaytishini (kim gap egasi bo'lsa, o'shanga tegishlilikni bildirishini) bilasiz;
- 3-shaxsda свой его́/её/их farqini ("o'zining" "begonaning") avtomatik qo'yasiz;
- свой olmoshini barcha to'rt rod va kelishikda to'g'ri turlantirasiz (свой/своя́/своё/свои́ своего́, свои́м...);
- uchta muhim cheklovni bilasiz: (a) 1–2 shaxsda ko'pincha ixtiyoriy; (b) свой EGA bo'la olmaydi; (c) turg'un iboralarda (в своё вре́мя, свои́ми слова́ми).
Urg'u belgisi: ruscha so'zlarda urg'uli unlini ´ bilan ko'rsatamiz — своя́, свои́, своего́. Yozuvda bu belgi qo'yilmaydi; u faqat to'g'ri talaffuz uchun. Diqqat: свой va своё bir bo'g'inli, ularda belgi yo'q (ё esa doim urg'uli).
2. Avvalgi darslardan takror (egalik olmoshlari)
свой olmoshini tushunish uchun avval oddiy egalik olmoshlari mustahkam turishi kerak. Tez tiklab olamiz.
2.1. O'zgaruvchan va o'zgarmas guruh
Egalik olmoshlari ikki guruhga bo'linadi:
| Guruh | Olmoshlar | Xususiyati |
|---|---|---|
| O'zgaruvchan | мой, твой, наш, ваш | ega bo'lgan otning rodi/soni/kelishigiga moslashadi |
| O'zgarmas | его́, её, их | rod/songa qarab hech qachon o'zgarmaydi |
мой дом · моя́ кни́га · моё окно́ · мои́ кни́ги o'zgaradi (rod bilan)
его́ дом · его́ кни́га · его́ окно́ · его́ кни́ги doim "его́" (o'zgarmaydi)2.2. его́ / её / их — kimning egasi ekanini bildiradi
Eslang: bu uchta olmosh egasining kimligini ko'rsatadi, ega bo'lgan narsaning rodini emas:
- его́ = uning (egasi — erkak): его́ маши́на — u (erkak)ning mashinasi;
- её = uning (egasi — ayol): её маши́на — u (ayol)ning mashinasi;
- их = ularning: их маши́на — ularning mashinasi.
Bugungi dars uchun asosiy nuqta: его́, её, их doim BOSHQA (uchinchi) shaxsni ko'rsatadi — gap egasidan tashqaridagi kishini. Aynan shu yerda свой bilan farq tug'iladi: agar egalik gap egasining o'ziga tegishli bo'lsa, rus tili его́/её/их emas, свой olmoshini talab qiladi. Bu darsning butun jangi shu chegarada boradi.
3. Asosiy tushuntirish
3.1. Bosh g'oya: свой = "o'z" va u EGAGA qaytadi
Rus tilida свой — bu qaytim egalik olmoshi (возвра́тно-притяжа́тельное местоиме́ние). Uning bitta oltin qoidasi bor:
свой har doim GAP EGASIGA (подлежа́щее) qaytadi. Ya'ni "ega bo'lgan narsa gapning egasiga tegishli" degani. Kim harakatni bajarayotgan bo'lsa (ega), narsa ham o'shaniki.
Buni o'zbekcha "o'z" bilan solishtiring — mexanizm aynan bir xil:
Ru: Он взял свою́ кни́гу.
Uz: U o'z kitobini oldi. kitob = U ning o'ziniki
Ru: Она́ забы́ла свой телефо́н.
Uz: U o'z telefonini unutdi. telefon = U ning o'zinikiO'zbekchada "o'z" kim haqida gap ketayotgan bo'lsa (gap egasi), o'shanga qaytadi. свой ham xuddi shunday. Sizda bu his bor — undan foydalaning.
3.2. Eng muhim kontrast: свой его́/её/их
Endi darsning yuragiga keldik. 3-shaxsda свой va его́/её/их ikki butunlay boshqa ma'no beradi:
┌─────────────────────────────────────────────┐
│ Он взял ... кни́гу. (U ... kitobni oldi) │
└─────────────────────────────────────────────┘
│ │
свою́ кни́гу его́ кни́гу
= O'Z kitobini = UNING (boshqa erkakning) kitobini
(Он ning o'ziniki) (begonaniki!)| Ruscha | O'zbekcha | Kimning? |
|---|---|---|
| Он лю́бит свою́ жену́. | U o'z xotinini sevadi. | Он ning o'z xotini |
| Он лю́бит его́ жену́. | U uning xotinini sevadi. | boshqa erkakning xotini! |
| Она́ взяла́ свою́ су́мку. | U o'z sumkasini oldi. | Она́ ning o'z sumkasi |
| Она́ взяла́ её су́мку. | U uning sumkasini oldi. | boshqa ayolning sumkasi! |
| Ди́ректор похвали́л свои́х сотру́дников. | Direktor o'z xodimlarini maqtadi. | shu direktorning xodimlari |
| Ди́ректор похвали́л его́ сотру́дников. | Direktor uning xodimlarini maqtadi. | boshqa rahbarning xodimlari |
Oltin tekshiruv: gapni o'zbekchaga o'giring. Agar "o'z" desangiz свой. Agar "uning / ularning" (begona odam) desangiz его́/её/их. Bu — sizning eng ishonchli qurolingiz. "U o'z kitobini oldi" ≠ "U uning kitobini oldi".
3.3. свой barcha shaxsda ishlatiladi
Diqqat: свой faqat 3-shaxs uchun emas! U har qanday shaxsdagi ega uchun ishlaydi — ega kim bo'lsa, свой o'shanga qaytadi:
| Ega | Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|---|
| я | Я беру́ свою́ кни́гу. | Men o'z kitobimni olaman. |
| ты | Ты берёшь свою́ кни́гу. | Sen o'z kitobingni olasan. |
| он/она́ | Он берёт свою́ кни́гу. | U o'z kitobini oladi. |
| мы | Мы берём свои́ кни́ги. | Biz o'z kitoblarimizni olamiz. |
| вы | Вы берёте свои́ кни́ги. | Siz o'z kitoblaringizni olasiz. |
| они́ | Они́ беру́т свои́ кни́ги. | Ular o'z kitoblarini olishadi. |
Ko'ryapsizmi — свой bitta so'z bilan barcha shaxsni qamraydi. Bu — o'zbekcha "o'z"ning aynan o'zi: o'z kitobim, o'z kitobing, o'z kitobi — o'zak bitta.
3.4. свой to'liq turlanadi (rod, son, kelishik)
свой — o'zgaruvchan olmosh (мой naqshi bo'yicha). U ega bo'lgan otning rodi, soni va kelishigiga moslashadi:
Bosh kelishik (kim? nima?):
| Rod / son | Shakl | Misol |
|---|---|---|
| erkak rod | свой | свой дом |
| ayol rod | своя́ | своя́ маши́на |
| o'rta rod | своё | своё мне́ние |
| ko'plik | свои́ | свои́ друзья́ |
To'liq kelishik jadvali (мой bilan bir xil naqsh):
| Kelishik | Erkak / o'rta | Ayol | Ko'plik |
|---|---|---|---|
| Именительный (kim/nima?) | свой / своё | своя́ | свои́ |
| Роди́тельный (kimning?) | своего́ | свое́й | свои́х |
| Да́тельный (kimga?) | своему́ | свое́й | свои́м |
| Вини́тельный (kimni?) | свой/своего́ · своё | свою́ | свои́ / свои́х |
| Твори́тельный (kim bilan?) | свои́м | свое́й | свои́ми |
| Предло́жный (kim haqida?) | о своём | о свое́й | о свои́х |
Он горди́тся свои́м успе́хом. — U o'z muvaffaqiyati bilan faxrlanadi. (Твор.)
Она́ забо́тится о свои́х де́тях. — U o'z bolalari haqida g'amxo'rlik qiladi. (Предл.)
Он помога́ет свои́м роди́телям. — U o'z ota-onasiga yordam beradi. (Дат.)
Мы дости́гли свое́й це́ли. — Biz o'z maqsadimizga erishdik. (Род.)3.5. QOIDA 1 — 3-shaxsda MAJBURIY, 1–2 shaxsda ko'pincha ixtiyoriy
Bu — eng nozik amaliy qoida.
3-shaxsda (он, она́, они́) — свой va его́/её/их farqi MAJBURIY: bu yerda tanlov ma'noni o'zgartiradi, shuning uchun to'g'ri qo'yish shart.
Он потеря́л свой па́спорт. — U o'z pasportini yo'qotdi. (o'ziniki)
Он потеря́л его́ па́спорт. — U uning pasportini yo'qotdi. (begonaniki!)1–2 shaxsda (я, ты, мы, вы) — свой va мой/твой ko'pincha IXTIYORIY: bu yerda chalkashlik yo'q, chunki "я" doim "men"ni bildiradi. Shuning uchun ikkalasi ham to'g'ri, garchi свой tabiiyroq hisoblanadi:
Я взял свою́ кни́гу. (tabiiyroq, tavsiya etiladi)
Я взял мою́ кни́гу. (ham to'g'ri, chalkashlik yo'q)
Ты нашёл свой биле́т? (tabiiyroq)
Ты нашёл твой биле́т? (ham mumkin)Amaliy strategiya: har doim свой variantini tanlang — u barcha shaxsda ham to'g'ri, ham tabiiy. Shunda 3-shaxsdagi xatoni ham avtomatik chetlab o'tasiz. "Har doim свой" — bu xavfsiz odat.
3.6. QOIDA 2 — свой EGA bo'la OLMAYDI
Bu — eng ko'p buziladigan qoida. свой gap egasiga qaytadi, demak u o'zi ega bo'la olmaydi — qaytishga hali ega yo'q!
Свой брат живёт в Москве́. (xato — свой ega bo'la olmaydi)
Мой брат живёт в Москве́. — Mening akam Moskvada yashaydi.
Его́ брат живёт в Москве́. — Uning akasi Moskvada yashaydi.Sabab: gapda "kim yashaydi?" — brat (aka). U ega. свой esa "egaga qaytishi" kerak, lekin gap egasi aynan shu so'zning o'zi — qaytadigan boshqa ega yo'q. Shuning uchun bu yerda мой / его́ ishlatiladi.
Taqqoslang — свой qachon to'g'ri bo'ladi? Faqat u obyekt (yoki obyektning bir qismi) bo'lganda, ya'ni gapda alohida ega bo'lganda:
Ива́н лю́бит своего́ бра́та. — Ivan o'z akasini sevadi.
(ega = Ива́н; своего́ бра́та = obyekt свой to'g'ri)
Своего́ бра́та лю́бит Ива́на. (chalkash — bunday tuzilmang)Sodda tekshiruv: gap egasini свой bilan bezay olmaysiz. "Свой + [ega]" — deyarli har doim xato. свой faqat gapning qolgan qismida (obyekt, to'ldiruvchi) yashaydi.
3.7. QOIDA 3 — turg'un iboralar (свой muzlagan holda)
Bir qancha iboralarda свой shaxsdan qat'i nazar doim turadi — bu turg'un birikmalar, ularni yaxlit yodlang:
| Ibora | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|
| в своё вре́мя | o'z vaqtida / bir vaqtlar | В своё вре́мя он был изве́стен. |
| свои́ми слова́ми | o'z so'zlari bilan | Расскажи́те свои́ми слова́ми. |
| свой челове́к | o'ziniki, ishonchli odam | Он здесь свой челове́к. |
| называ́ть ве́щи свои́ми имена́ми | narsalarni o'z nomi bilan atash | Дава́йте называ́ть ве́щи свои́ми имена́ми. |
| жить свои́м умо́м | o'z aqli bilan yashamoq | Он живёт свои́м умо́м. |
| не в своём уме́ | aqldan ozgan | Ты не в своём уме́? |
| в свою́ о́чередь | o'z navbatida | Я, в свою́ о́чередь, согла́сен. |
| стоя́ть на своём | o'z aytganida turib olmoq | Он упря́мо стои́т на своём. |
Diqqat: bu iboralarda свой olmoshini his-tuyg'u bilan tahlil qilmang — ular yaxlit "muzlagan" birikma. в своё вре́мя har doim shunday, hech qachon в его́ вре́мя emas.
3.8. Umumiy qaror daraxti
Qaysi olmoshni qo'yishni bir qarashda hal qiladigan sxema:
Egalik GAP EGASIGA tegishlimi (o'ziga)?
│
├─ HA, "o'z" ma'nosi (o'zbekcha "o'z" deysiz)
│ │
│ ├─ Bu so'z gapning EGASImi? YO'Q: свой ишлатолмайсиз мой/его́...
│ └─ Bu so'z OBYEKT/to'ldiruvchimi? HA: свой (rod/kelishikka mos)
│
└─ YO'Q, egalik BOSHQA shaxsga tegishli ("uning/ularning" — begona)
его́ / её / ихVa ustidan yana bitta oltin filtr: o'zbekchaga o'girib ayting — "o'z" bo'lsa свой, "uning (begona)" bo'lsa его́/её/их.
4. Ko'p misollar
4.1. свой его́/её/их — yonma-yon kontrast
| свой (= o'z) | его́/её/их (= begona) |
|---|---|
| Он рассказа́л о свои́х пла́нах. — U o'z rejalari haqida gapirdi. | Он рассказа́л о его́ пла́нах. — U uning (boshqaning) rejalari haqida gapirdi. |
| Она́ пригласи́ла свои́х друзе́й. — U o'z do'stlarini taklif qildi. | Она́ пригласи́ла её друзе́й. — U uning (boshqa ayolning) do'stlarini taklif qildi. |
| Ма́ша ждёт свою́ сестру́. — Masha o'z opasini kutmoqda. | Ма́ша ждёт её сестру́. — Masha uning (boshqa qizning) opasini kutmoqda. |
| Роди́тели лю́бят свои́х дете́й. — Ota-onalar o'z bolalarini sevadi. | Роди́тели лю́бят их дете́й. — Ota-onalar ularning (boshqalarning) bolalarini sevadi. |
| Дире́ктор уво́лил своего́ замести́теля. — Direktor o'z o'rinbosarini ishdan bo'shatdi. | Дире́ктор уво́лил его́ замести́теля. — Direktor uning o'rinbosarini ishdan bo'shatdi. |
4.2. свой har xil shaxs va kelishikda
- Я всегда́ выполня́ю свои́ обеща́ния. — Men doim o'z va'dalarimni bajaraman.
- Ты уве́рен в свои́х си́лах? — O'z kuchingga ishonasanmi?
- Он призна́л свою́ оши́бку. — U o'z xatosini tan oldi.
- Она́ горди́тся свое́й рабо́той. — U o'z ishi bilan faxrlanadi.
- Мы защища́ем свою́ страну́. — Biz o'z mamlakatimizni himoya qilamiz.
- Вы взя́ли свои́ докуме́нты? — O'z hujjatlaringizni oldingizmi?
- Они́ забо́тятся о свои́х роди́телях. — Ular o'z ota-onalari haqida g'amxo'rlik qilishadi.
- Ка́ждый ду́мает о свои́х пробле́мах. — Har kim o'z muammolari haqida o'ylaydi.
4.3. свой EGA bo'la olmaydi (to'g'ri variant)
| Xato (свой ega) | To'g'ri |
|---|---|
| Мой оте́ц рабо́тает врачо́м. / Его́ оте́ц... | |
| Моя́ маши́на стои́т во дворе́. / Его́ маши́на... | |
| Мои́ друзья́ прие́хали. / Их друзья́... |
4.4. Turg'un iboralar
- Всё в своё вре́мя. — Hammasi o'z vaqtida.
- Объясни́те пра́вило свои́ми слова́ми. — Qoidani o'z so'zlaringiz bilan tushuntiring.
- Он челове́к, кото́рый всегда́ стои́т на своём. — U doim o'z aytganida turadigan odam.
- Дава́йте называ́ть ве́щи свои́ми имена́ми. — Keling, narsalarni o'z nomi bilan ataylik.
5. Talaffuz bo'limi
свой oilasi bir bo'g'inli shakllardan boshlanadi, keyin urg'u oxirga ko'chadi. Diqqat qiling:
| So'z | Qanday o'qiladi | Izoh |
|---|---|---|
| свой | /svoy/ | bir bo'g'in, "sh" yo'q — sof "sv" |
| своя́ | /sva-YÁ/ | urg'usiz "о" "a": "svayá" |
| своё | /sva-YÓ/ | ё doim urg'uli: "svayó" |
| свои́ | /sva-Í/ | urg'u oxirgi "i" da: "svaí" |
| своего́ | /sva-i-VÓ/ | -его́ "-ivó": "svaivó" (г v!) |
| своему́ | /sva-i-MÚ/ | "svaimú" |
| свои́м | /sva-ÍM/ | "svaím" |
| свои́х | /sva-ÍKH/ | oxirida qattiq "x": "svaíkh" |
| свое́й | /sva-YÉY/ | "svayéy" |
Ikki oltin talaffuz qoidasi: (1) своего́ so'zidagi -его́ aynan его́ kabi "-ivó" o'qiladi — "г" bu yerda "v" tovushi. "svayegó" demang, "svaivó" deng. (2) Urg'usiz birinchi "о" (сво-) doim "a" ga tushadi: своя́ "svayá", свои́ "svaí". Urg'u har doim ikkinchi qismda.
Topshiriq: ovoz chiqarib 5 marta ayting: свою́ кни́гу — "svayú knígu" · своего́ бра́та — "svaivó bráta" · свои́ми слова́ми — "svaími slavámi" · о своём мне́нии — "a svayóm mnénii".
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| свой | свой | o'z (erkak rod / umumiy) | свой дом — o'z uyi |
| своя́ | сво-я́ | o'z (ayol rod) | своя́ маши́на — o'z mashinasi |
| своё | сво-ё | o'z (o'rta rod) | своё мне́ние — o'z fikri |
| свои́ | сво-и́ | o'z (ko'plik) | свои́ друзья́ — o'z do'stlari |
| своего́ | сво-е-го́ | o'zining (Род./Вин.) | своего́ бра́та — o'z akasini |
| свои́м | сво-и́м | o'z bilan (Твор.) | свои́м трудо́м — o'z mehnati bilan |
| со́бственный | со́б-ствен-ный | shaxsiy, o'zining | со́бственный дом — shaxsiy uy |
| мне́ние | мне́-ние | fikr, qarash | своё мне́ние — o'z fikri |
| оши́бка | о-ши́б-ка | xato | призна́ть свою́ оши́бку — o'z xatosini tan olmoq |
| обеща́ние | о-бе-ща́-ние | va'da | вы́полнить свои́ обеща́ния — o'z va'dalarini bajarmoq |
| горди́ться | гор-ди́ть-ся | faxrlanmoq (+Твор.) | горди́ться свое́й страно́й |
| забо́титься | за-бо́-тить-ся | g'amxo'rlik qilmoq (о +Предл.) | забо́титься о свои́х де́тях |
| защища́ть | за-щи-ща́ть | himoya qilmoq | защища́ть свои́ права́ |
| в своё вре́мя | в сво-ё вре́-мя | o'z vaqtida / bir vaqtlar | В своё вре́мя он был чемпио́ном. |
| в свою́ о́чередь | в сво-ю́ о́-че-редь | o'z navbatida | Я, в свою́ о́чередь, помогу́. |
| свой челове́к | свой че-ло-ве́к | o'ziniki, ishonchli odam | Он здесь свой челове́к. |
Yodlash qoidasi: har bir свой ishtirok etgan iborani yoniga o'zbekcha "o'z" qo'yib yodlang. Miyangizda "свой = o'z" bitta yaxlit tenglik bo'lsin. Shunda gap tuzayotganda "o'zining" desangiz — qo'lingiz avtomatik свой tomon boradi.
7. Dialog
Диало́г: Пе́ред командиро́вкой (Xizmat safaridan oldin)
Ikki hamkasb — Ali va Marina — ofisda safarga tayyorgarlik ko'rmoqda.
Али́: Мари́на, ты взяла́ свои́ докуме́нты? (Marina, o'z hujjatlaringni oldingmi?)
Мари́на: Да, все свои́ взяла́. А вот Серге́й забы́л свой па́спорт до́ма. (Ha, o'zimnikilarning hammasini oldim. Sergey esa o'z pasportini uyda unutibdi.)
Али́: Как забы́л свой па́спорт? А ты не взяла́ его́ па́спорт заоднó? (Qanday qilib o'z pasportini unutadi? Sen zaodno uning pasportini olmadingmi?)
Мари́на: Нет, я взяла́ то́лько свои́ ве́щи. Его́ па́спорт — его́ отве́тственность. (Yo'q, men faqat o'z narsalarimni oldim. Uning pasporti — uning javobgarligi.)
Али́: Ты права́. Ка́ждый до́лжен по́мнить о свои́х веща́х. (Haqsan. Har kim o'z narsalari haqida esda tutishi kerak.)
Мари́на: И́менно. Кста́ти, дире́ктор похвали́л свою́ кома́нду за прое́кт. (Aynan. Aytmoqchi, direktor loyiha uchun o'z jamoasini maqtadi.)
Али́: Свою́? Зна́чит, на́шу кома́нду. Прия́тно! (O'zining? Demak, bizning jamoamizni. Yoqimli!)
Мари́на: Да. Е́сли бы он похвали́л её кома́нду, э́то была́ бы кома́нда сосе́днего отде́ла. (Ha. Agar u "uning jamoasini" maqtaganida, bu qo'shni bo'lim jamoasi bo'lardi.)
Dialogdan e'tibor bering:
- свои́ докуме́нты, свои́ ве́щи, свой па́спорт — hammasi gap egasining o'ziga tegishli свой (= o'z).
- его́ па́спорт, его́ отве́тственность — Sergeyniki, gap egasidan boshqa shaxs его́.
- дире́ктор похвали́л свою́ кома́нду — direktorning o'z jamoasi свою́; agar её кома́нду deyilsa, boshqa rahbarning jamoasi bo'lardi (dialog buni aniq ko'rsatadi).
8. Tipik xatolar + mini-mashq
3-shaxsda его́/её ni свой o'rniga qo'yish: Он лю́бит его́ жену́ ("o'z xotinini" demoqchi). Он лю́бит свою́ жену́. Sabab: "o'z" ma'nosi — gap egasiga (Он) qaytadi свой. его́ жену́ — bu begona erkakning xotini, boshqa voqea.
свой ni EGA sifatida ishlatish: Свой брат живёт в Ташке́нте. Мой брат живёт в Ташке́нте (yoki Его́ брат...). Sabab: свой egaga qaytadi, o'zi ega bo'la olmaydi — qaytadigan ega yo'q.
свой o'rniga мой/его́ ni 3-shaxsda mexanik qo'yish: Ка́ждый студе́нт до́лжен знать его́ права́. Ка́ждый студе́нт до́лжен знать свои́ права́. Sabab: "har bir talaba o'z huquqlarini" — ega (студе́нт)га qaytadi свои́. его́ права́ — boshqa birovning huquqlari.
свой ni rod/kelishikka moslamaslik: Она́ горди́тся свой рабо́той. Она́ горди́тся свое́й рабо́той. Sabab: свой — o'zgaruvchan olmosh; рабо́та ayol rod, Твори́тельный kelishik свое́й.
Turg'un iborani "buzish": в его́ вре́мя он был изве́стен ("o'z vaqtida" demoqchi). В своё вре́мя он был изве́стен. Sabab: в своё вре́мя — muzlagan turg'un ibora, doim свой bilan.
1-shaxsda haddan ortiq tashvish: Я взял мой телефо́н — bu xato emas, lekin Я взял свой телефо́н tabiiyroq. Я взял свой телефо́н. Maslahat: har doim свой variantini tanlash — xavfsiz odat.
Mini-mashq (og'zaki): har gapda bo'sh joyga свой kerakmi yoki его́/её? "SVOY" yoki "YEGO/YEYO" deb ayting va sababini o'zbekcha "o'z / uning" bilan tushuntiring:
1. Анто́н пригласи́л ___ друзе́й на день рожде́ния. (o'z do'stlarini)
2. Анто́н пригласи́л ___ друзе́й — друзе́й Макси́ма. (Maksimning do'stlarini)
3. Ната́ша потеря́ла ___ ключи́. (o'z kalitlarini)(Javoblar 11-bo'limda.)
9. Mashqlar
Mashq 1. свой (to'g'ri shaklda) yoki его́/её/их — mosini qo'ying. O'zbekcha ma'noga qarang:
1. Он забы́л ___ зонт до́ма. (o'z soyaboni)
2. Я ви́дел Ива́на и ___ жену́. (Ivanning xotini)
3. Мы лю́бим ___ го́род. (o'z shahrimiz)
4. Она́ рассказа́ла о ___ путеше́ствии. (o'z sayohati)
5. Ди́ректор прочита́л ___ докла́д, а пото́м — ___ докла́д (докла́д колле́ги). (avval o'zining, keyin hamkasbining)Mashq 2. свой ni to'g'ri kelishikda qo'ying (qavsdagi ot bo'yicha):
1. Он горди́тся ___ (успе́х — Твор.).
2. Она́ забо́тится о ___ (роди́тели — Предл.).
3. Мы дости́гли ___ (цель — Род.).
4. Ты помога́ешь ___ (друзья́ — Дат.)?
5. Я уве́рен в ___ (реше́ние — Предл.).Mashq 3. Xatoni toping va to'g'rilang:
1. Свой оте́ц рабо́тает инжене́ром.
2. Она́ горди́тся свой семьёй.
3. Ка́ждый до́лжен уважа́ть его́ роди́телей. (har kim o'z ota-onasini)
4. В его́ вре́мя он был знамени́т. (o'z vaqtida)Mashq 4. Ma'no farqini o'zbekchaga tarjima bilan ko'rsating (ikki gap — ikki ma'no):
1. Он взял свою́ маши́ну. / Он взял его́ маши́ну.
2. Она́ забы́ла свой телефо́н. / Она́ забы́ла её телефо́н.
3. Дире́ктор уво́лил своего́ помо́щника. / Дире́ктор уво́лил его́ помо́щника.Mashq 5. O'zbekchadan ruschaga tarjima qiling (свой yoki его́/её/их to'g'ri tanlang):
1. U o'z xatosini tan oldi.
2. Men uning (boshqa erkakning) telefon raqamini bilmayman.
3. Ular o'z huquqlarini himoya qilishadi.
4. Har kim o'z fikriga ega.
5. Anna uning (boshqa qizning) sumkasini olib ketdi.Mashq 6. Turg'un iborani to'ldiring (свой ni to'g'ri shaklda):
1. Расскажи́те э́то ___ слова́ми. (o'z so'zlaringiz bilan)
2. Всё бу́дет хорошо́ в ___ вре́мя. (o'z vaqtida)
3. Я, в ___ о́чередь, согла́сен с ва́ми. (o'z navbatida)
4. Он всегда́ стои́т на ___. (o'z aytganida)Mashq 7. Har bir shaxs (я, ты, он, мы, вы, они́) uchun свой bilan bittadan gap tuzing. Har bir gapda свой boshqa kelishikda bo'lsin (masalan: Я люблю́ свою́ рабо́ту; Они́ горди́тся свои́м го́родом...).
Mashq 8. Qisqa matn tuzing (5–6 gap): o'zingiz va oilangiz haqida. Kamida to'rt marta свой (har xil rod/kelishikda) va bir marta его́/её/их (boshqa odam haqida) ishlating. So'ng har bir olmoshni o'zbekcha "o'z" yoki "uning" bilan izohlang.
10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
Kontrast drill: Wisar AIdan 10 ta 3-shaxsli gap so'rang, har birida bo'sh joy — свой yoki его́/её/их qo'yish kerak. Har birini o'zbekchaga "o'z / uning" deb o'girib tanlang va ovoz chiqarib ayting. AI tanlovingiz va свой ning rod/kelishigini tekshirsin.
Ma'no o'yini: AIga bitta gap ikki variantda bering — biri свой, biri его́/её/их bilan (masalan: Он позвони́л свое́й ма́ме / его́ ма́ме). AI har variant qanday voqeani anglatishini o'zbekcha tushuntirsin, keyin siz uni takrorlang. Maqsad — "begona o'z" farqini avtomatlashtirish.
EGA qoidasi sinovi: AIdan 5 ta gap so'rang, ularning ba'zisida свой noto'g'ri EGA sifatida ishlatilgan bo'lsin (Свой брат...). Siz xatoni toping va to'g'rilang (мой/его́ ga o'zgartiring). AI izohingizni baholasin. Ayniqsa "свой ega bo'la olmaydi" qoidasiga e'tibor bering.
Wisar AI uchun namuna so'rov:
"Men B2 rus tili o'quvchisiman. Menga свой vs его́/её/их bo'yicha 10 ta 3-shaxsli gap ber, har birida bo'sh joy qoldir. Men to'g'ri olmoshni tanlayman, sen tanlovim va свой olmoshining kelishigini tekshir, xato bo'lsa o'zbekcha 'o'z / uning' orqali tushuntir."
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim):
- SVOY (свои́х друзе́й) — Antonning o'z do'stlari ("o'z"). 2. YEGO (его́ друзе́й) — Maksimning do'stlari ("uning", begona). 3. SVOY (свои́ ключи́) — Natashaning o'z kalitlari ("o'z").
Mashq 1:
- Он забы́л свой зонт (o'z). 2. Я ви́дел Ива́на и его́ жену́ (Ivanning xotini). 3. Мы лю́бим свой го́род (o'z). 4. Она́ рассказа́ла о своём путеше́ствии (o'z, Предл.). 5. Дире́ктор прочита́л свой докла́д, а пото́м — его́ докла́д (avval o'zining, keyin hamkasbining).
Mashq 2:
- горди́тся свои́м успе́хом. 2. забо́тится о свои́х роди́телях. 3. дости́гли свое́й це́ли. 4. помога́ешь свои́м друзья́м? 5. уве́рен в своём реше́нии.
Mashq 3 (tuzatilgan):
- Мой оте́ц рабо́тает инжене́ром (свой ega bo'la olmaydi). 2. Она́ горди́тся свое́й семьёй (ayol rod, Твор.). 3. Ка́ждый до́лжен уважа́ть свои́х роди́телей ("o'z" — ega каждыйга qaytadi). 4. В своё вре́мя он был знамени́т (turg'un ibora).
Mashq 4 (ma'no farqi):
- свою́ маши́ну — o'z mashinasini (o'ziniki) / его́ маши́ну — uning (boshqa erkakning) mashinasini. 2. свой телефо́н — o'z telefonini / её телефо́н — uning (boshqa ayolning) telefonini. 3. своего́ помо́щника — o'z yordamchisini / его́ помо́щника — uning (boshqa rahbarning) yordamchisini.
Mashq 5:
- Он призна́л свою́ оши́бку. 2. Я не зна́ю его́ но́мер телефо́на. 3. Они́ защища́ют свои́ права́. 4. У ка́ждого есть своё мне́ние. 5. А́нна забрала́ её су́мку.
Mashq 6:
- свои́ми слова́ми. 2. в своё вре́мя. 3. в свою́ о́чередь. 4. стои́т на своём.
Mashq 7: (Ochiq mashq — namuna.) Я люблю́ свою́ рабо́ту (Вин.). Ты нашёл свои́ ключи́? (Вин. мн.). Он горди́тся свои́м сы́ном (Твор.). Мы забо́тимся о свои́х роди́телях (Предл.). Вы уве́рены в своём реше́нии? (Предл.). Они́ дости́гли свое́й це́ли (Род.).
Mashq 8: (Ochiq mashq — namuna.) Я о́чень люблю́ свою́ семью́. Мой оте́ц горди́тся свое́й рабо́той. Моя́ сестра́ забо́тится о свои́х де́тях. Мы ча́сто навеща́ем свои́х ба́бушку и де́душку. А наш сосе́д — он всегда́ занят: его́ дом всегда́ по́лон госте́й. Bu yerda свою́/свое́й/свои́х — gap egasiga tegishli ("o'z"), его́ дом esa qo'shni (begona) haqida ("uning").
12. Xulosa va keyingi dars
- Bosh tenglik: свой = "o'z". O'zbek tilida bu tushuncha bor — bu sizning eng katta ustunligingiz. Har doim gapni o'zbekchaga o'girib tekshiring: "o'z" bo'lsa свой; "uning/ularning (begona)" bo'lsa его́/её/их.
- Oltin qoida: свой doim GAP EGASIGA qaytadi — kim harakat qilayotgan bo'lsa, narsa ham o'shaniki. U barcha shaxsda ishlaydi (я/ты/он/мы/вы/они́).
- 3-shaxsdagi kontrast MAJBURIY: Он лю́бит свою́ жену́ (o'z xotini) Он лю́бит его́ жену́ (begonaning xotini) — ma'no butunlay boshqa. 1–2 shaxsda esa свой va мой/твой ko'pincha ixtiyoriy (lekin свой tabiiyroq).
- Uchta cheklov: (1) 3-shaxsda farq majburiy; (2) свой EGA bo'la olmaydi (
Свой братМой/Его́ брат); (3) turg'un iboralar (в своё вре́мя, свои́ми слова́ми, в свою́ о́чередь). - Turlanish: свой — o'zgaruvchan (мой naqshi): свой/своя́/своё/свои́ своего́, своему́, свои́м, свое́й, свои́х...
- Xavfsiz odat: shubhalansangiz, gap egasiga tegishli "o'z" ma'nosi uchun har doim свой variantini tanlang — u barcha shaxsda to'g'ri.
Keyingi dars — B2 — 15-dars: Inkor — chuqur tizim (отрица́ние: не vs ни, genitiv inkori, ничего́/никого́/никогда́ va ikki tomonlama inkor, не́кого / не́чего qurilmalari). Bugun siz Я не зна́ю его́ но́мер kabi gaplarda inkor bilan uchrashdingiz. Keyingi darsda inkorni to'liq tizim sifatida ochamiz: не (fe'lni inkor) va ни (kuchaytiruvchi) farqi, inkorda otning genitivga o'tishi (нет вре́мени, не ви́жу оши́бки), никто́/ничто́/никогда́ bilan majburiy ikki tomonlama inkor (Я никогда́ не ви́дел — rus tili "qo'sh inkor"ni talab qiladi!), va не́кого спроси́ть, не́чего де́лать qurilmalari. Inkor — rus grammatikasining eng "o'zbekchadan farqli" bo'limlaridan biri. Уда́чи! (Omad!)
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!