B2 — 23-dars: So'z yasash — ot yasash to'liq (образова́ние существи́тельных) — суффикслар тизими: -ение, -ость, -тель, -ник, -ство, -ция, -изм
B2 — YUQORI-O'RTA · 23-dars
1. Dars nomi va maqsad
B1'da (25-dars) siz so'z yasash bilan tanishgan edingiz: so'z prefiks + o'zak + suffiks + tugallanmadan iborat ekanini, -тель "...uvchi kishi", -ость "...lik" degani ekanini ko'rdingiz. Bu — kirish edi, umumiy manzara. Bugun esa biz eng katta va eng foydali bo'linmani — ot yasash tizimini — oxirigacha, chuqur ochamiz.
Nega aynan ot? Chunki rus lug'atining eng katta qismi — ot. Va otlarning aksariyati yasama: ular fe'ldan, sifatdan yoki boshqa otdan bir suffiks yordamida o'sib chiqadi. Agar siz o'ntacha ot yasovchi suffiksni ma'nosi bilan o'zlashtirsangiz, hech kim o'rgatmasa ham minglab notanish otni lug'atsiz tushunasiz. Bir misolda kuchini ko'ring:
уч- (o'zak: "o'qi-, o'rgan-")
учи́тель — o'qituvchi (-тель = "...uvchi shaxs")
учени́к — o'quvchi (-ик/-ник = "...bilan bog'liq shaxs")
уче́ние — ta'limot, o'qish (-ение = "harakat/jarayon")
учёба — o'qish (jarayon)
уче́бник — darslik (-ик = "...uchun narsa")
учи́лище — bilim yurti (-лище = "...joy")Bitta o'zak — olti ot, olti xil suffiks, olti xil ma'no. Suffiksni tanigach, ma'no o'zi ochiladi. Bugun mana shu "suffiks ma'no" kalitini to'liq qo'lingizga beramiz.
Dars oxirida siz quyidagilarni erkin qila olasiz:
- ot yasovchi asosiy suffikslarni (-ение/-ание, -ость/-есть, -тель, -ник/-ница, -ство, -ция/-сия, -изм, -ист, -ец, -ка, -ота, -изна) ma'nosi bilan tanib olish;
- qaysi turkumdan yasalganini aniqlash: fe'ldan (harakat oti), sifatdan (mavhum belgi oti), otdan (shaxs/joy oti);
- notanish otni qismlarga bo'lib ma'nosini lug'atsiz taxmin qilish — bugungi asosiy ko'nikma;
- mavhum (реше́ние, мо́лодость) va konkret/shaxs (учи́тель, рабо́тник) otlarini suffiksdan farqlash;
- bitta o'zakdan otlar oilasini qurish (реши́ть реше́ние реши́мость реши́тельность).
Urg'u belgisi: ruscha so'zlarda urg'uli unlini ´ bilan ko'rsatamiz — реше́ние, мо́лодость, учи́тель, реали́зм. Ot yasashda urg'u ko'pincha suffiksga yoki o'zakka ko'chadi — bu darsda urg'u joyi alohida diqqat talab qiladi (masalan молодо́й мо́лодость).
2. Avvalgi darajadan takror (so'z yasash — B1 asos)
Chuqur qismga o'tishdan oldin B1'dan poydevorni tiklaymiz. Rus so'zi ko'pi bilan to'rt bo'lakdan tuziladi. Buni bir otda ko'raylik — преподава́тельница (ayol o'qituvchi):
пре- -пода- -ва-тель- -ниц- -а
PREFIKS O'ZAK SUFFIKS(lar) SUFFIKS TUGALLANMA
(приста́вка) (ко́рень) (су́ффикс) (су́ффикс) (оконча́ние)- O'zak (ко́рень) — ma'no yuragi, oilaning umumiy qismi.
- Suffiks (су́ффикс) — o'zakdan keyin turadi, so'z turkumini va aniq ma'nosini belgilaydi. Ot yasashda hal qiluvchi bo'lak — aynan shu.
- Prefiks (приста́вка) — o'zakdan oldin (bu dars uchun ikkinchi darajali).
- Tugallanma — kelishik/son/rod ko'rsatkichi.
B1'da siz uchta suffiksni allaqachon ko'rgansiz — ular bugungi tizimning tayanchi:
учи́ть (o'rgatmoq) учи́тель — o'qituvchi (-тель = shaxs)
молодо́й (yosh) мо́лодость — yoshlik (-ость = mavhum belgi)
чита́ть (o'qimoq) чте́ние — o'qish (-ение = harakat oti)Muhim bog'lanish: B1'da bu suffikslarni siz alohida-alohida, tanishuv tartibida ko'rgan edingiz. Bugun ularni bir tizimga yig'amiz va yana o'nlab yangisini qo'shamiz. Asosiy farq: B1'da "bu so'z shunday yasalgan ekan" deb kuzatgan edingiz; B2'da esa suffiksni ko'rib ma'noni o'zingiz chiqarasiz — passiv tanishdan aktiv ko'nikmaga o'tamiz.
O'zbek tilida ham xuddi shu mantiq bor — buni yodda tuting, har rus suffiksiga o'zbekcha "egizak" topamiz:
ish ish + chi (kasb/shaxs) = -тель / -ник
yosh yosh + lik (mavhum) = -ость / -ство
o'qi o'qi + sh (harakat oti) = -ение / -аниеTez mashq: писа́тель, ра́дость, зна́ние — har birida suffiksni ajrating va u shaxsni, belgini yoki harakatni bildiryaptimi ayting. (Javob: писа́-тель — shaxs; ра́д-ость — belgi; зна́-ние — harakat.)
3. Asosiy tushuntirish
Ot yasashning butun tizimi bitta savolga asoslanadi: ot NIMADAN yasalgan? Uch manba bor — fe'l, sifat, ot. Har manbaning o'z suffikslari va o'z ma'no "rangi" bor. Shu tartibda boramiz.
3.1. FE'LDAN ot — mavhum harakat/natija (что де́лать? что?)
Fe'lni "ish-harakat nomi"ga aylantiradigan suffikslar. O'zbekchada bu ko'pincha -ish, -lash (o'qi o'qish).
A) -ение / -ание — eng unumdor. Harakat yoki uning natijasi. Fe'l o'zagiga qo'shiladi; -ать fe'llardan odatda -ание, boshqalardan -ение:
реши́ть (hal qilmoq) реше́ние — yechim, qaror
знать (bilmoq) зна́ние — bilim
чита́ть (o'qimoq) чте́ние — o'qish (jarayon)
образова́ть образова́ние — ta'lim, shakllantirish
объясни́ть (tushuntir) объясне́ние — izoh, tushuntirish
внима́ть внима́ние — e'tibor, diqqatUrg'u ko'pincha suffiksga tushadi: реше́́ние, объясне́ние. Lekin зна́ние, чте́ние da o'zakda qoladi — har so'zni urg'usi bilan yodlang.
B) -тие — qisqa o'zakli fe'llardan (unli o'zak):
разви́ть (rivojlantir) разви́тие — rivojlanish, taraqqiyot
приня́ть (qabul qilmoq) приня́тие — qabul qilish
откры́ть (ochmoq) откры́тие — ochilish, kashfiyot
поня́ть (tushunmoq) поня́тие — tushunchaC) -ка — harakat yoki uning natijasi (jonli, so'zlashuvga yaqin):
проверя́ть (tekshirmoq) прове́рка — tekshiruv
встреча́ть (kutib olmoq) встре́ча — uchrashuv (bu yerda -a)
запи́сывать (yozib olmoq) запи́ска — yozuv, xat
оши́бка ошиба́ться оши́бка — xatoD) -ба — harakat/jarayon (kam, lekin muhim so'zlarda):
боро́ться (kurashmoq) борьба́ — kurash
служи́ть (xizmat qilmoq) слу́жба — xizmat
дружи́ть (do'stlashmoq) дру́жба — do'stlik
проси́ть (so'ramoq) про́сьба — iltimosE) -ство — fe'ldan ham (harakat/faoliyat):
руководи́ть (rahbarlik) руково́дство — rahbarlik
производи́ть (ishlab chiq) произво́дство — ishlab chiqarish3.2. SIFATDAN ot — mavhum belgi (како́й? что?)
Sifat bir belgini bildiradi; suffiks uni tushunchaga aylantiradi. O'zbekchada deyarli har doim -lik (yosh yoshlik).
A) -ость / -есть — eng unumdor mavhum suffiks. "Belgi tushuncha":
молодо́й (yosh) мо́лодость — yoshlik
све́жий (yangi/tetik) све́жесть — tetiklik, yangilik (-есть yumshoqdan keyin)
сме́лый (jasur) сме́лость — jasorat
ра́достный ра́дость — quvonch
возмо́жный (mumkin) возмо́жность — imkoniyatDiqqat — urg'u ko'chadi: молодо́й (urg'u oxirda) мо́лодость (urg'u boshda). -ость ko'pincha urg'uni o'zak boshiga tortadi: ско́рый ско́рость, но́вый но́вость.
B) -ота — mavhum belgi (ba'zi o'zaklar bilan; urg'u suffiksda):
до́брый (mehribon) доброта́ — mehribonlik
краси́вый (chiroyli) красота́ — go'zallik
тёплый (issiq) теплота́ — issiqlik, iliqlik
широ́кий (keng) широта́ — kenglik, kenglik/uzunlikC) -изна — belgi (kam, lekin xarakterli):
бе́лый (oq) белизна́ — oqlik
криво́й (qiyshiq) кривизна́ — qiyshiqlik, egrilik
но́вый (yangi) новизна́ — yangilik (yangicha bo'lish)D) -ство — sifatdan ham (holat/xususiyat):
бога́тый (boy) бога́тство — boylik
одино́кий (yolg'iz) одино́чество — yolg'izlik3.3. Shaxs oti — kim? (bajaruvchi, mansub, kasb egasi)
Bu — konkret otlar guruhi (mavhum emas — real odam). O'zbekchada -chi, -vchi.
A) -тель — fe'ldan bajaruvchi/kasb egasi (o'zbekcha -uvchi):
учи́ть (o'rgatmoq) учи́тель — o'qituvchi
писа́ть (yozmoq) писа́тель — yozuvchi
чита́ть (o'qimoq) чита́тель — o'quvchi/kitobxon
руководи́ть руководи́тель — rahbar
преподава́ть (o'qitmoq) преподава́тель — o'qituvchi (oliygoh)B) -ник / -ница — otdan yoki fe'ldan mansub shaxs (o'zbecha -chi):
рабо́та (ish) рабо́тник / рабо́тница — ishchi / ayol ishchi
учи́ть уч- учени́к / учени́ца — o'quvchi (maktab)
защища́ть защи́тник — himoyachi
шко́ла школь- шко́льник / шко́льница — maktab o'quvchisiC) -ец / -анин (-янин) — mansublik, kelib chiqish (o'zbecha -lik):
Кита́й кита́ец — xitoylik
продава́ть прода- продаве́ц — sotuvchi
го́род (shahar) горожа́нин — shaharlik
Росси́я росси- россия́нин — rossiyalikD) -ист — ta'limot/kasb tarafdori (xalqaro suffiks, o'zbekcha -chi, -ist):
арти́ст — artist
специали́ст — mutaxassis (специа́льность специали́ст)
журнали́ст — jurnalist
тури́ст — turistE) -щик / -чик — kasb, harakat bajaruvchisi (mexanizm, ovoz):
лета́ть лётчик — uchuvchi
барабан бараба́нщик — barabanchi
перево́д перево́дчик — tarjimon
груз гру́зчик — yuk tashuvchi3.4. Mavhum va xalqaro suffikslar — -ция/-сия, -изм
Bu — xalqaro (интернациона́льные) suffikslar. Ular ko'p tilda bir xil — shuning uchun oson taniladi. Ma'nosi: jarayon, ta'limot, oqim.
A) -ция / -сия — jarayon, harakat, tashkilot (o'zbecha -siya):
революция револю́ция — inqilob
организ- организа́ция — tashkilot
информ- информа́ция — axborot
дискус- диску́ссия — munozaraB) -изм — ta'limot, oqim, xislat (o'zbecha -izm):
реал- реали́зм — realizm
геро́й геро́изм — qahramonlik
капитал капитали́зм — kapitalizm
оптим- оптими́зм — optimizmBu suffikslar deyarli har doim urg'uni o'ziga yaqin tortadi: револю́ция, информа́ция, реали́зм, геро́изм. -ция — doim urg'udan oldingi bo'g'inda emas, balki -ция dan oldingi unliga tushadi: организа́ция.
3.5. Joy va predmet otlari — -лище, -ница, -ня
A) -лище / -ница — joy (o'zbecha -xona, -goh):
учи́ть учи́лище — bilim yurti
храни́ть храни́лище — ombor, saqlash joyi
са́хар са́харница — shakardon (shakar solinadigan idish)
хлеб хле́бница — non solinadigan idish/savat-ница ikki vazifada: ayol shaxs (учи́тельучи́тельница) VA idish/joy (са́харса́харница). Qaysi ekanini o'zak aytadi: shaxs otidan — ayol, predmet otidan — idish.
B) -ня / -ня — joy, faoliyat joyi:
пе́карь пека́рня — nonvoyxona
спать спа́льня — yotoqxona
куп- купа́льня — cho'milish joyi3.6. Notanish otni "yechish" — amaliy ko'nikma
Bu — darsning yuragi. Notanish otni ko'rganda uni qismlarga bo'ling: o'zak (tanish tomiri) + suffiks (ma'no rangi). Suffiks sizga so'z qanaqa turdagi ot ekanini aytadi, o'zak esa mavzusini. Ikkovini qo'shsangiz — ma'no chiqadi.
ПРИМЕР 1: наблюда́тельность
наблюда́- ("kuzat-") + -тельн- + -ость
o'zak: "kuzatmoq" (shaxs emas!) "mavhum belgi"
"kuzatuvchanlik", ya'ni kuzatib-sezib olish qobiliyati
ПРИМЕР 2: строи́тельство
стро́и- ("qur-") + -тель- + -ство
"qurmoq" "...uvchi" "faoliyat/jarayon"
"qurilish" (qurish faoliyati)
ПРИМЕР 3: преподава́тель
пре- + -подава́- + -тель
prefiks "o'qit-, ber-" "...uvchi shaxs"
"o'qituvchi (dars beruvchi)"Oltin qoida (yechish): avval suffiksni toping — u so'zning turini aytadi (harakatmi, belgimi, shaxsmi, joymi). Keyin o'zakni taniyng — u mavzuni beradi. -ость ko'rsangiz "mavhum belgi/xislat"; -тель/-ник/-ист "shaxs"; -ение/-ание "harakat/jarayon"; -ство "holat/faoliyat"; -лище/-ница "joy/idish"; -ция/-изм "xalqaro tushuncha/oqim".
3.7. Bir o'zakdan otlar oilasi
Endi hammasini birlashtiramiz. Bitta o'zakdan bir necha ot o'sib chiqadi — har biri boshqa suffiks, boshqa ma'no soyasi. Реши́- o'zagi ("hal qil-"):
реши́- ("hal qil-, qaror qil-")
реше́ние — yechim, qaror (-ение: harakat/natija)
реши́мость — qat'iyat (-ость: mavhum belgi)
реши́тельность — qat'iylik (-ость: kuchaytirilgan belgi)Yana bittasi — твор-/твер- emas, jonliroq друг- ("do'st"):
друг- ("do'st")
друг — do'st (asos)
дру́жба — do'stlik (-ба: mavhum harakat/holat)
дру́жество — birodarlik (-ство: mavhum)
дружелю́бие — do'stona munosabat (qo'shma: друг + люб + -ие)Va shaxs–mavhum juftligini ko'ring, учи́- dan:
учи́тель (shaxs) — o'qituvchi (-тель)
учени́к (shaxs) — o'quvchi (-ик)
уче́ние (mavhum) — ta'limot, o'qish (-ение)
учёба (mavhum) — o'qish (jarayon)
учи́лище (joy) — bilim yurti (-лище)
уче́бник (predmet) — darslik (-ик)Bitta o'zakdan — shaxs, mavhum tushuncha, joy va predmet oti. Suffiks har birini boshqa "tekislik"ka olib chiqadi.
3.8. Suffiks ma'no jadvali (yig'ma xarita)
Bu jadval — darsning ish quroli. Notanish otni ko'rganda suffiksni shu yerdan toping va ma'noni taxmin qiling:
| Suffiks | Nimadan | Ma'no | O'zbekcha egizagi | Namuna |
|---|---|---|---|---|
| -ение / -ание | fe'ldan | harakat, jarayon, natija | -ish, -lash | реше́ние — yechim |
| -тие | fe'ldan | harakat/natija | -ish | разви́тие — rivojlanish |
| -ка | fe'ldan | harakat/natija | -ish, -uv | прове́рка — tekshiruv |
| -ба | fe'ldan | jarayon, holat | -ish, -lik | борьба́ — kurash |
| -ость / -есть | sifatdan | mavhum belgi | -lik | мо́лодость — yoshlik |
| -ота | sifatdan | mavhum belgi | -lik | доброта́ — mehribonlik |
| -изна | sifatdan | mavhum belgi | -lik | белизна́ — oqlik |
| -ство | sifat/fe'ldan | holat, faoliyat | -lik | бога́тство — boylik |
| -тель | fe'ldan | bajaruvchi shaxs | -uvchi | учи́тель — o'qituvchi |
| -ник / -ница | ot/fe'ldan | mansub shaxs | -chi | рабо́тник — ishchi |
| -ец / -анин | otdan | kelib chiqish shaxsi | -lik | кита́ец — xitoylik |
| -ист | otdan | tarafdor/kasb | -chi, -ist | арти́ст — artist |
| -щик / -чик | fe'l/otdan | kasb bajaruvchisi | -chi | лётчик — uchuvchi |
| -ция / -сия | (xalqaro) | jarayon, tashkilot | -siya | револю́ция — inqilob |
| -изм | (xalqaro) | ta'limot, oqim | -izm | реали́зм — realizm |
| -лище / -ня | fe'l/otdan | joy | -xona, -goh | учи́лище — bilim yurti |
| -ница | otdan | idish/joy | -don | са́харница — shakardon |
4. Ko'p misollar
FE'LDAN mavhum ot (harakat/jarayon):
| Ruscha | O'zbekcha | Suffiks |
|---|---|---|
| Э́то ва́жное реше́ние. | Bu muhim qaror. | -ение |
| У него́ глубо́кие зна́ния. | Uning chuqur bilimi bor. | -ание |
| Экономи́ческое разви́тие ро́ста. | Iqtisodiy o'sish taraqqiyoti. | -тие |
| Прове́рка была́ стро́гой. | Tekshiruv qattiq bo'ldi. | -ка |
| Борьба́ за свобо́ду продолжа́ется. | Erk uchun kurash davom etadi. | -ба |
| Руково́дство при́няло план. | Rahbariyat rejani qabul qildi. | -ство |
SIFATDAN mavhum ot (belgi/xislat):
| Ruscha | O'zbekcha | Suffiks |
|---|---|---|
| В мо́лодости он мно́го путеше́ствовал. | Yoshligida u ko'p sayohat qilgan. | -ость |
| Красота́ приро́ды удиви́тельна. | Tabiat go'zalligi hayratlanarli. | -ота |
| Доброта́ — си́ла, а не сла́бость. | Mehribonlik — kuch, zaiflik emas. | -ота / -ость |
| Смелость города́ берёт. | Jasorat shaharlarni oladi (maqol). | -ость |
| Новизна́ иде́и всех удиви́ла. | G'oyaning yangiligi hammani ajablantirdi. | -изна |
SHAXS oti (kim?):
| Ruscha | O'zbekcha | Suffiks |
|---|---|---|
| Мой оте́ц — строи́тель. | Otam quruvchi. | -тель |
| Она́ рабо́тница заво́да. | U zavod ishchisi (ayol). | -ница |
| Он росси́йский журнали́ст. | U rossiyalik jurnalist. | -ист |
| Продаве́ц был о́чень ве́жлив. | Sotuvchi juda muomilali edi. | -ец |
| Лётчик посади́л самолёт. | Uchuvchi samolyotni qo'ndirdi. | -чик |
XALQARO va JOY otlari:
| Ruscha | O'zbekcha | Suffiks |
|---|---|---|
| Э́то ва́жная информа́ция. | Bu muhim axborot. | -ция |
| Мы изуча́ем реали́зм в литерату́ре. | Biz adabiyotda realizmni o'rganamiz. | -изм |
| Он поступи́л в учи́лище. | U bilim yurtiga o'qishga kirdi. | -лище |
| Поста́вь са́харницу на стол. | Shakardonni stolga qo'ying. | -ница |
E'tibor bering: har gapdagi ajratilgan ot — yasama. Siz endi ularni "yodlangan bloklar" emas, balki suffiks + o'zak konstruksiyasi sifatida ko'ryapsiz. реше́ние (reshi + harakat), красота́ (krasiv + belgi), строи́тель (stro'i + shaxs), реали́зм (real + oqim). Suffiksni tanidingizmi — ma'no yarmi ochilgan.
5. Talaffuz bo'limi
- реше́ние /ri-SHÉ-ni-ye/ — urg'u -ше́- da; oxiri "-ni-ye" ikki bo'g'in: "rishéniye". Boshdagi urg'usiz "е" "i".
- мо́лодость /MÓ-la-dast'/ — urg'u boshda (мо́-); молодо́й da urg'u oxirda edi — -ость uni boshga tortdi. Urg'usiz "о" "a": "móladast'".
- красота́ /kra-sa-TÁ/ — urg'u oxirda, suffiks -та́ da; ikkala urg'usiz "о/а" "a": "krasatá". Diqqat: -ота suffiksi urg'uni o'ziga oladi (aksincha -ость — o'zakka).
- учи́тель /u-CHÍ-tel'/ — urg'u -чи́- da; -тель yumshoq "l'" bilan tugaydi: "uchítel'", "tel" emas. Ko'pligi учителя́ — urg'u ko'chadi.
- реали́зм /ri-a-LÍZM/ — urg'u -ли́- da; oxiri "-зм" — undosh to'plami, unlisiz: "rialízm". -изм har doim urg'uli.
- револю́ция /ri-va-LÝÚ-tsy-ya/ — urg'u -лю́- da; -ция = "-tsyya": "rivalyútsyya". "ц" = "ts".
- строи́тельство /stra-Í-tel'-stva/ — urg'u -и́- da; uzun so'z, bo'g'inlab: stra-í-tel'-stva. Ikki suffiks (-тель + -ство) ketma-ket.
Ikki oltin talaffuz qoidasi bugun: (1) Suffiks urg'uni tortadi. -ота́, -изна́, -изм, -ция, -ени́е ko'pincha urg'uni o'ziga oladi: красота́, белизна́, реали́зм, револю́ция. Aksincha -ость uni o'zak boshiga tortadi: мо́лодость, ско́рость. So'zni suffiksi bilan birga, urg'usini "eshitib" yodlang. (2) -тель, -ница, -ение oxiridagi yumshoqlik: учи́тель (yumshoq l'), реше́ние ("-ni-ye"). Bu yumshoq tovushlar so'zga rus "ohangi"ni beradi.
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| реше́ние | ре-ше́-ни-е | yechim, qaror | Пра́вильное реше́ние. — To'g'ri qaror. |
| зна́ние | зна́-ни-е | bilim | Зна́ние — си́ла. — Bilim — kuch. |
| разви́тие | раз-ви́-ти-е | rivojlanish | Бы́строе разви́тие. — Tez rivojlanish. |
| прове́рка | про-ве́р-ка | tekshiruv | Прове́рка докуме́нтов. — Hujjatlar tekshiruvi. |
| борьба́ | борь-ба́ | kurash | Борьба́ за пра́вду. — Haqiqat uchun kurash. |
| руково́дство | ру-ко-во́д-ство | rahbarlik, rahbariyat | Но́вое руково́дство. — Yangi rahbariyat. |
| мо́лодость | мо́-ло-дость | yoshlik | В мо́лодости. — Yoshlikda. |
| красота́ | кра-со-та́ | go'zallik | Красота́ приро́ды. — Tabiat go'zalligi. |
| доброта́ | доб-ро-та́ | mehribonlik | Его́ доброта́. — Uning mehribonligi. |
| сме́лость | сме́-лость | jasorat | Сме́лость реше́ния. — Qarorning jasurligi. |
| бога́тство | бо-га́т-ство | boylik | Гла́вное бога́тство. — Asosiy boylik. |
| учи́тель | у-чи́-тель | o'qituvchi | Хоро́ший учи́тель. — Yaxshi o'qituvchi. |
| писа́тель | пи-са́-тель | yozuvchi | Изве́стный писа́тель. — Mashhur yozuvchi. |
| строи́тель | стро-и́-тель | quruvchi | Он строи́тель. — U quruvchi. |
| рабо́тник | ра-бо́т-ник | ishchi, xodim | Че́стный рабо́тник. — Halol xodim. |
| ученик | у-че-ни́к | o'quvchi (maktab) | Лу́чший учени́к. — Eng yaxshi o'quvchi. |
| журнали́ст | жур-на-ли́ст | jurnalist | Молодо́й журнали́ст. — Yosh jurnalist. |
| продаве́ц | про-да-ве́ц | sotuvchi | Ве́жливый продаве́ц. — Muomilali sotuvchi. |
| лётчик | лёт-чик | uchuvchi | О́пытный лётчик. — Tajribali uchuvchi. |
| информа́ция | ин-фор-ма́-ци-я | axborot | Ва́жная информа́ция. — Muhim axborot. |
| револю́ция | ре-во-лю́-ци-я | inqilob | Промы́шленная револю́ция. — Sanoat inqilobi. |
| реали́зм | ре-а-ли́зм | realizm | Реали́зм в иску́сстве. — San'atda realizm. |
| героизм | ге-ро-и́зм | qahramonlik | Геро́изм солда́т. — Askarlar qahramonligi. |
| учи́лище | у-чи́-ли-ще | bilim yurti | Военное учи́лище. — Harbiy bilim yurti. |
| са́харница | са́-хар-ни-ца | shakardon | Пуста́я са́харница. — Bo'sh shakardon. |
Yodlash qoidasi: yangi otni yolg'iz emas, oilasi va suffiksi bilan yodlang. реше́ние ni "реши́ть реше́ние (-ение = harakat)" zanjirida oling. Anki kartochkasining orqasiga: (1) o'zak, (2) suffiks va uning ma'nosi, (3) bitta "qarindosh" so'z. Shunda bitta so'z o'rniga butun oilani egallaysiz.
7. Dialog
— Приве́т, Ди́на! Кем ты хо́чешь стать? — Salom, Dina! Kim bo'lmoqchisan?
— Приве́т! Ещё не при́няла реше́ние. То ли — Salom! Hali qaror qabul qilmadim. Yo
учи́телем, то ли журнали́стом. o'qituvchi, yo jurnalist.
— Обе профе́ссии тре́буют зна́ний и терпе́ния. — Ikkala kasb ham bilim va sabr talab qiladi.
— Да. Но в журнали́стике ва́жнее сме́лость — Ha. Lekin jurnalistikada jasorat va
и любозна́тельность. qiziquvchanlik muhimroq.
— А в преподава́нии — доброта́ и че́стность. — O'qituvchilikda esa — mehribonlik va halollik.
— То́чно. Гла́вное бога́тство учи́теля — — Aynan. O'qituvchining asosiy boyligi —
его́ ученики́. uning o'quvchilari.
— Краси́во сказа́ла! А что говори́т руково́дство — Chiroyli aytding! Universitet rahbariyati
университе́та? nima deydi?
— Сове́туют получи́ть образова́ние ши́ре: — Ta'limni kengroq olishni maslahat berishadi:
и педаго́гику, и журнали́стику. ham pedagogika, ham jurnalistika.
— Мудрое реше́ние. Зна́ние — э́то возмо́жность. — Aqlli qaror. Bilim — bu imkoniyat.
— Согла́сна. Гла́вное — начать, а разви́тие — Roziman. Asosiysi — boshlash, rivojlanish
придёт с о́пытом. esa tajriba bilan keladi.E'tibor bering: dialogda bugungi butun tizim bor — реше́ние, зна́ние, преподава́ние, разви́тие, образова́ние (fe'ldan mavhum ot, -ение/-ание/-тие); сме́лость, любозна́тельность, че́стность (sifatdan mavhum ot, -ость); доброта́ (-ота); бога́тство (-ство); учи́тель, журнали́ст, ученики́ (shaxs oti, -тель/-ист/-ик); руково́дство (faoliyat/jamoa). Suhbat davomida siz ularni "yasama" sifatida taniysiz.
8. Tipik xatolar + mini-mashq
Urg'uni suffiks turini hisobga olmay qo'yish: молодо́сть, красо́та (noto'g'ri urg'u). мо́лодость (urg'u boshda, -ость o'zakni tortadi), красота́ (urg'u oxirda, -ота o'ziga oladi). Sabab: -ость urg'uni o'zak boshiga, -ота́/-изна́ esa o'ziga tortadi. Suffiks turini urg'u bilan birga yodlang.
-ение / -ание o'rniga fe'lni ot o'rnida ishlatish: Я при́нял реши́ть (fe'l). Я при́нял реше́ние (ot). Sabab: "qaror" — ot (реше́ние), реши́ть — fe'l ("hal qilmoq"). Gapda ot kerak bo'lsa, fe'ldan -ение/-ание bilan ot yasang.
Shaxs va mavhum otni chalkashtirish: Он рабо́та (Он — kim?), У меня́ рабо́тник до́ма ("ishim bor" ma'nosida). Он рабо́тник (shaxs), У меня́ рабо́та (mavhum/ish). Sabab: рабо́тник (-ник) — shaxs (ishchi), рабо́та — ish (jarayon/narsa). Suffiks turni belgilaydi.
-тель ko'pligini -ы bilan yasash: учи́телы, писа́телы. учителя́, писа́тели. Sabab: -тель bilan tugagan otlar erkak rodda, ko'plikda -и yoki urg'uli -я́: учителя́, преподава́тели, строи́тели.
-ость otiga noto'g'ri rod berish: большо́й ра́дость, но́вый но́вость. больша́я ра́дость, но́вая но́вость. Sabab: -ость / -есть bilan tugagan otlar ayol rodda (III kelishuv), yumshoq belgi bilan: ра́дость, но́вость, возмо́жность — hammasi ayol rod.
-ница ni idish o'rniga har doim ayol shaxs deb tushunish: са́харница = "shakar ayol"? са́харница — shakardon (idish), lekin учи́тельница — ayol o'qituvchi. Sabab: -ница predmet otidan idish/joy, shaxs otidan ayol shaxs yasaydi. O'zakka qarab aniqlang.
Mini-mashq (og'zaki): har o'zakdan ikkita ot yasang — bittasi mavhum (harakat/belgi), bittasi shaxs:
уч- (o'qi-) mavhum: ? / shaxs: ?
строи- (qur-) mavhum: ? / shaxs: ?
писа- (yoz-) mavhum: ? / shaxs: ?(Javoblar 11-bo'limda.)
9. Mashqlar
Mashq 1. Fe'ldan -ение / -ание yoki -тие bilan mavhum ot yasang:
реши́ть ________ (yechim, qaror)
знать ________ (bilim)
чита́ть ________ (o'qish)
разви́ть ________ (rivojlanish)
объясни́ть ________ (izoh)Mashq 2. Sifatdan -ость / -есть yoki -ота bilan mavhum ot yasang (urg'uga e'tibor bering):
молодо́й ________ (yoshlik)
сме́лый ________ (jasorat)
до́брый ________ (mehribonlik)
краси́вый ________ (go'zallik)
све́жий ________ (tetiklik)Mashq 3. Fe'l yoki otdan shaxs oti yasang (-тель / -ник / -ист / -ец):
писа́ть ________ (yozuvchi)
рабо́та ________ (ishchi)
журнал ________ (jurnalist)
продава́ть ________ (sotuvchi)
руководи́ть ________ (rahbar)Mashq 4. Otni qismlarga ajrating (o'zak + suffiks) va ma'nosini taxmin qiling:
строи́тельство ______ / ______ ma'no: ________
наблюда́тельность ______ / ______ ma'no: ________
револю́ция ______ / ______ ma'no: ________
учи́лище ______ / ______ ma'no: ________
одино́чество ______ / ______ ma'no: ________Mashq 5. Suffiksni ma'nosiga moslang:
-ение a) mansub shaxs
-ость b) harakat, jarayon
-тель c) joy/idish
-ница d) mavhum belgi (sifatdan)
-изм e) bajaruvchi shaxs
-ник f) ta'limot, oqimMashq 6. Bitta o'zakdan otlar oilasini tuzing (kamida 3 ta ot, turli suffiks bilan):
уч- (o'qi-) ________, ________, ________
реши- (hal qil-) ________, ________
друг (do'st) ________, ________Mashq 7. Xatoni toping va to'g'rilang:
Я при́нял ва́жное реши́ть.
Э́то большо́й но́вость.
Он рабо́та на заво́де. (u zavodda ishchi ma'nosida)
В молодо́сти я жил в дере́вне.
На́ши учи́телы о́чень до́брые.Mashq 8. O'zbekcha qo'shimchani rus suffiksiga moslang va so'z yasang:
yosh + lik ___ + ость = ________
yoz + uvchi писа́ + ___ = ________
ish + chi рабо́т + ___ = ________
mehribon + lik добр + ___ = ________
o'qi + sh чт + ___ = ________10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
Suffiks ma'no drill: Wisar AIdan sizga notanish (hali o'rganmagan) 8 ta rus otini bersin, ular -ение, -ость, -тель, -ство, -ция, -изм, -ник, -лище bilan tugasin. Ularni lug'atga qaramay qismlarga bo'ling (o'zak + suffiks), suffiks ma'nosidan foydalanib tarjimasini taxmin qiling. Keyin AI to'g'ri javobni aytsin — necha tasini topganingizni sanang. Bu — bugungi asosiy ko'nikma sinovi.
Otlar oilasi mashqi: AIdan 5 ta o'zak bersin (masalan уч-, реши-, друг-, строи-, пис-). Har o'zakdan kamida uchta ot yasang — biri mavhum (harakat/belgi), biri shaxs, iloji bo'lsa biri joy/predmet. AI har birining suffiksini va urg'usini tekshirsin.
Mavhum shaxs mashqi: AI sizga fe'l bersin (учи́ть, писа́ть, руководи́ть, строи́ть), siz undan ikki xil ot yasang: mavhum (harakat, -ение) va shaxs (bajaruvchi, -тель). Masalan учи́ть уче́ние (mavhum) va учи́тель (shaxs). AI ikkalasini ham tasdiqlasin.
Solishtirish mashqi: AIdan 5 ta o'zbekcha -lik / -chi / -ish qo'shimchali so'z bersin (yoshlik, ishchi, o'qish, boylik, sotuvchi). Siz ularni rus suffiksiga o'giring (-ость, -ник, -ение, -ство, -ец) va to'liq rus otini tuzing. AI o'zbek–rus suffiks mosligini jadval qilib bersin.
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim): уч- mavhum: уче́ние / учёба; shaxs: учи́тель / учени́к. строи- mavhum: строи́тельство; shaxs: строи́тель. писа- mavhum: писа́ние / письмо́; shaxs: писа́тель.
Mashq 1: реше́ние; зна́ние; чте́ние; разви́тие; объясне́ние.
Mashq 2: мо́лодость; сме́лость; доброта́; красота́; све́жесть. (Urg'u: -ость o'zak boshiga (мо́-, сме́-); -ота suffiksga (доброта́, красота́).)
Mashq 3: писа́тель; рабо́тник; журнали́ст; продаве́ц; руководи́тель.
Mashq 4: строи́ / -тельство — "qurilish" (qurish faoliyati); наблюда́ / -тельность — "kuzatuvchanlik" (kuzatib sezish qobiliyati); револю / -ция — "inqilob" (jarayon); учи́ / -лище — "bilim yurti" (o'qish joyi); одино́ч / -ество — "yolg'izlik" (holat).
Mashq 5: -ение b (harakat/jarayon); -ость d (mavhum belgi); -тель e (bajaruvchi shaxs); -ница c (joy/idish); -изм f (ta'limot/oqim); -ник a (mansub shaxs).
Mashq 6 (namuna): уч- уче́ние, учи́тель, учени́к, учи́лище, уче́бник; реши- реше́ние, реши́мость, реши́тельность; друг дру́жба, дру́жество, дружелю́бие.
Mashq 7: Я при́нял ва́жное реше́ние (ot kerak, fe'l emas); Э́то больша́я но́вость (-ость — ayol rod); Он рабо́тник на заво́де (shaxs — рабо́тник, ish — рабо́та); В мо́лодости я жил в дере́вне (urg'u boshda — мо́лодость); На́ши учителя́ о́чень до́брые (-тель ko'pligi — -я́/-и, учи́телы emas).
Mashq 8: молод- + ость = мо́лодость; писа́ + тель = писа́тель; рабо́т + ник = рабо́тник; добр + ота́ = доброта́; чт + е́ние = чте́ние.
12. Xulosa va keyingi dars
- Ot yasash — rus lug'atini kengaytirishning eng kuchli kaliti: otlarning aksariyati suffiks yordamida fe'l, sifat yoki otdan o'sib chiqadi. Suffiksni tanidingizmi — ma'noning yarmi ochilgan.
- FE'LDAN mavhum harakat/jarayon: -ение / -ание (реше́ние, зна́ние), -тие (разви́тие), -ка (прове́рка), -ба (борьба́), -ство (руково́дство).
- SIFATDAN mavhum belgi: -ость / -есть (мо́лодость, све́жесть), -ота (доброта́, красота́), -изна (белизна́), -ство (бога́тство).
- SHAXS oti: -тель (учи́тель), -ник / -ница (рабо́тник), -ец / -анин (продаве́ц, горожа́нин), -ист (журнали́ст), -щик / -чик (лётчик).
- XALQARO va JOY: -ция / -сия (револю́ция), -изм (реали́зм, геро́изм), -лище / -ня (учи́лище), -ница (idish: са́харница).
- Asosiy ko'nikma — notanish otni yechish: avval suffiks (turini beradi: harakat / belgi / shaxs / joy), keyin o'zak (mavzuni beradi). Ikkovi qo'shilib ma'noni chiqaradi — lug'atsiz.
- Urg'u — nozik nuqta: -ость urg'uni o'zak boshiga (мо́лодость), -ота́/-изна́/-изм/-ция esa o'ziga (красота́, реали́зм, револю́ция) tortadi. Har otni suffiksi va urg'usi bilan yodlang.
Keyingi dars — B2 — 24-dars: So'z yasash — sifat, fe'l va ravish yasash (образова́ние прилага́тельных, глаго́лов и наре́чий). Bugun siz ot yasashni — so'z yasashning eng katta bo'linmasini — to'liq ochdingiz. Keyingi darsda qolgan uch turkumni tugatamiz: sifat yasash (-н-ый, -ск-ий, -лив-ый, -ов-ой: интере́сный, ру́сский, счастли́вый), fe'l yasash (prefikslar va -ова-/-ирова-: написа́ть, планировать) va ravish yasash (-о, по-…-ски: бы́стро, по-ру́сски). Juftlikni oldindan his qiling: bugun реши́ть реше́ние (ot), ertaga aynan shu o'zakdan реши́тельный (sifat), реши́ть реша́ть (fe'l aspekti), реши́тельно (ravish). Bitta o'zak — to'rt turkum. Ikki dars birga rus tilining butun so'z yasash tizimini beradi — endi siz notanish so'zni, u qanaqa turkum bo'lishidan qat'i nazar, qismlarga bo'lib tushunasiz. Уда́чи! (Omad!)
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!