B2 — 15-dars: Inkor — chuqur (не vs ни, никто/ничто kelishikda, некого/нечего, ikki karra inkor)
B2 — YUQORI-O'RTA · 15-dars
1. Dars nomi va maqsad
A1–A2 darajasida siz inkorning eng sodda ko'rinishini o'rgangansiz: fe'l oldiga не qo'yasiz — Я не зна́ю (bilmayman), Он не рабо́тает (ishlamaydi). Bu — inkorning "ko'rinadigan qismi", aysbergning cho'qqisi. Bugun biz suvning ostidagi katta qismni ochamiz.
Nega bu mavzu B2 darajada alohida, chuqur dars talab qiladi? Chunki rus tilining inkor tizimi o'zbek va ingliz tilidan tubdan farq qiladi va aynan shu farq eng ko'p, eng qat'iy takrorlanadigan xatoni keltirib chiqaradi. Bir misolga qarang:
Ingliz: I see NOBODY. (bitta inkor: "nobody" — marta yetarli)
O'zbek: Men HECH KIMNI ko'rmayapman. (olmosh "hech kim" + fe'l "ko'rmayapman" — inkor fe'lda ham bor)
Ruscha: Я НИКОГО́ НЕ ви́жу. (IKKI marta inkor: никого́ + не — ikkalasi ham SHART!)Ingliz tilida "I don't see nobody" — xato (ikki inkor bir-birini yo'qotadi). Rus tilida esa aynan ikki marta inkor — yagona to'g'ri variant. Bu — двойно́е отрица́ние (ikki karra inkor) va u rus grammatikasining "temir qonuni". O'zbek tili shu jihatdan ruschaga yaqin ("hech kimni ko'rmayapman"), lekin barcha nozikliklar mos kelmaydi.
Dars oxirida siz quyidagilarni erkin qila olasiz:
- не va ни ni to'g'ri tanlash: не — oddiy inkor, ни — kuchaytirish/umumlashtirish (ни оди́н, ни ра́зу, ни за что́);
- ikki karra (hatto uch-to'rt karra) inkorni to'g'ri qurish: Никто́ никогда́ ничего́ не говори́л;
- inkor olmoshlarini barcha kelishiklarda ishlatish: никого́, никому́, ни у кого́, ни с кем, ни о чём;
- не́кого / не́чего qurilmasini (infinitiv bilan, "qiladigan hech kim/narsa yo'q") to'g'ri qo'llash: Мне не́кого спроси́ть, Не́чего де́лать, Не́ с кем поговори́ть;
- inkorda Роди́тельный паде́ж (qaratqich) ishlatish: Я не чита́л э́той кни́ги;
- kuchaytiruvchi отню́дь не, во́все не, далеко́ не (mutlaqo emas, sira ham emas) iboralarini nozik farqi bilan qo'llash.
Urg'u belgisi: ruscha so'zlarda urg'uli unlini ´ bilan ko'rsatamiz — никого́, не́кого, ни ра́зу. Bu darsda urg'u ayniqsa muhim, chunki никого́ (hech kimni) va не́кого (so'raydigan kishi yo'q) — deyarli bir xil yozilib, faqat urg'u va ma'no bilan farqlanadi.
2. Avvalgi darslardan takror (oddiy inkor — не)
Chuqur qismga o'tishdan oldin, tayanchni — oddiy не inkorini — tez tiklaymiz.
не — universal inkor zarrachasi. U o'zi inkor qilmoqchi bo'lgan so'z oldiga qo'yiladi:
fe'l oldida: Я не рабо́таю. — Ishlamayman.
ot oldida: Э́то не пробле́ма. — Bu muammo emas.
sifat oldida: Он не гото́в. — U tayyor emas.
ravish oldida: Не сейча́с. — Hozir emas.E'tibor bering: не har doim alohida yoziladi (fe'l, sifat, ravish bilan) va odatda urg'usiz o'qiladi — urg'u keyingi so'zga tushadi: не зна́ю "ni znáyu".
A2 dan bitta muhim eslatma (bugun kengaytiramiz): inkorda to'ldiruvchi ko'pincha Ви́нительный (tushum) o'rniga Роди́тельный (qaratqich) ga o'tadi: Я чита́ю кни́гу Я не чита́ю кни́ги. A2 da buni qisqa ko'rgansiz; 3.5-bo'limda to'liq ochamiz.
Tez mashq: quyidagi gaplarni inkorga aylantiring — Я зна́ю. · Он до́ма. · Э́то интере́сно. (Javob: Я не зна́ю. · Он не до́ма. · Э́то не интере́сно.)
Bu — inkorning "birinchi qavati". Bugun uning ustiga to'rt qavat quramiz.
3. Asosiy tushuntirish
3.1. НЕ va НИ — ikki turdosh, ikki vazifa
Rus tilida ikkita o'xshash zarracha bor: не va ни. Tashqi ko'rinishi yaqin, lekin vazifasi butunlay boshqa. Farqni bir jumlada ushlang:
НЕ INKOR qiladi (biror narsani "yo'q" deydi)
НИ KUCHAYTIRADI / UMUMLASHTIRADI (mavjud inkorni "nolgacha" bosadi)не — bu asosiy inkor: Я не ви́жу (ko'rmayapman). U gapni inkorga aylantiradi.
ни esa o'zi mustaqil inkor qilmaydi — u allaqachon mavjud inkorni kuchaytiradi yoki "birontasi ham yo'q" ma'nosini beradi. Shuning uchun ни deyarli har doim gapda не bilan birga yuradi:
Я не ви́жу. — Ko'rmayapman. (oddiy inkor: не)
Я не ви́жу ни одного́ челове́ка. — Birorta ham odamni ko'rmayapman. (ни kuchaytirdi)НИ ning asosiy tayanch iboralari (ularni butunligicha yodlang):
| Ibora | Ma'nosi | Misol |
|---|---|---|
| ни оди́н (ни одного́) | birorta ham (…yo'q) | Ни оди́н студе́нт не пришёл. — Birorta ham talaba kelmadi. |
| ни ра́зу | bir marta ham (…yo'q) | Я там ни ра́зу не́ был. — U yerda bir marta ham bo'lmaganman. |
| ни за что́ | sira, hech qachon (rad) / hech narsa uchun | Я ни за что́ не соглашу́сь. — Sira rozi bo'lmayman. |
| ни в ко́ем слу́чае | hech qanday holatda | Ни в ко́ем слу́чае не открыва́йте дверь. — Hech qanday holatda eshikni ochmang. |
| ни то ни сё | na u, na bu | Он отве́тил ни то ни сё. — U na u, na bu deb javob berdi. |
Alohida qurilma — "как ни… / что ни… / кто ни…" (qanchalik …masa ham). Bu yerda ни inkor emas, balki to'siqsiz umumlashtirish beradi:
Как ни стара́лся, он не смог. — Qanchalik urinmasin, uddalay olmadi.
Что ни говори́, он прав. — Nima deysiz demang, u haq.
Кто ни приходи́л, все хвали́ли. — Kim kelmasin, hammasi maqtadi.
Где я ни иска́л, нигде́ не нашёл. — Qayerda izlamay, hech qayerdan topmadim.Oltin qoida (не vs ни): agar so'z inkorni hosil qilsa — не (Я не был). Agar so'z mavjud inkorni kuchaytirsa yoki "hatto bittasi ham" ma'nosini bersa — ни (Я ни ра́зу не был). "как/что/кто … ни" qurilmasida esa ни "…masa ham" ma'nosini beradi.
3.2. Ikki karra inkor (двойно́е отрица́ние) — rus tilining temir qonuni
Bu — butun darsning markaziy g'oyasi va o'zbek/ingliz so'zlashuvchi uchun eng katta o'zgarish.
Qoida: agar gapda inkor olmoshi yoki inkor ravishi (никто́, ничто́, никогда́, нигде́, никуда́, никако́й, ниче́й) bo'lsa, fe'l oldida majburiy ravishda НЕ turishi kerak. Ya'ni inkor ikki joyda — olmoshda (ни-) va fe'lda (не) — bir vaqtda bo'ladi:
«НИ» olmosh + НЕ + fe'l
никого́ не ви́жу Я никого́ не ви́жу.
(hech kimni) (emas) (ko'raman) Hech kimni ko'rmayapman.Buni ingliz mantiqiga solishtiring — u yerda ikki inkor bir-birini "bekor qiladi", rus tilida esa ikkalasi ham shart:
Ingliz mantiqi: Я никого́ ви́жу. XATO! (не tushib qolgan)
Rus qoidasi: Я никого́ НЕ ви́жу. TO'G'RI (ни + не birga)Eng ta'sirli tomoni: gapda nechta inkor olmoshi/ravishi bo'lsa, hammasi ни- bilan boshlanadi va fe'l oldida baribir bitta не turadi. Rus tili "inkorlar to'planishini" yaxshi ko'radi:
Никто́ ничего́ не зна́ет. — Hech kim hech narsani bilmaydi.
Он никогда́ никому́ ничего́ не расска́зывал. — U hech qachon hech kimga hech narsa aytmagan.
Я нигде́ никогда́ никого́ там не встреча́л. — U yerda hech qachon, hech qayerda hech kimni uchratmaganman.O'zbekcha tarjimaga qarang: o'zbek tilida ham "hech kim … bilmaydi" — ikkala tomonda inkor bor (hech + -maydi). Shuning uchun o'zbek tilida so'zlashuvchi uchun bu qoida ingliz tilidagiga qaraganda tabiiyroq. Asosiy tuzoq — inglizcha "I know nothing" ta'sirida не ni tushirib qoldirish.
Diqqat — bitta istisno: не faqat fe'l bo'lmagan, ot-kesimli gaplarda tushishi mumkin: Никаки́х пробле́м! (Hech qanday muammo yo'q!) — bu yerda fe'l umuman yo'q. Lekin fe'l bor bo'lsa — не majburiy.
3.3. Inkor olmoshlari kelishiklarda (никто́, ничто́ va predloglar)
Inkor olmoshlari — никто́ (hech kim) va ничто́ (hech narsa) — oddiy olmosh (кто, что) kabi barcha kelishiklarda turlanadi. Ular oldiga shunchaki ни- qo'shiladi:
| Kelishik | кто никто́ | что ничто́ |
|---|---|---|
| Именит. (kim/nima) | никто́ | ничто́ |
| Роди́т. (kimni/nimani) | никого́ | ничего́ |
| Да́т. (kimga/nimaga) | никому́ | ничему́ |
| Вини́т. (kimni/nimani) | никого́ | ничего́ |
| Твори́т. (kim/nima bilan) | нике́м | ниче́м |
| Предл. (kim/nima haqida) | (ни о ко́м) | (ни о чём) |
Misollar (har kelishikda не ni unutmang):
Никто́ не пришёл. — Hech kim kelmadi. (kim? — Именит.)
Я никого́ не ви́жу. — Hech kimni ko'rmayapman. (kimni? — Роди́т./Вини́т.)
Я никому́ не звони́л. — Hech kimga qo'ng'iroq qilmadim. (kimga? — Да́т.)
Я ниче́м не интересу́юсь. — Hech narsa bilan qiziqmayman. (nima bilan? — Твори́т.)ENG MUHIM NOZIKLIK — PREDLOG ORAGA KIRADI. Agar inkor olmoshiga predlog kerak bo'lsa, u ни va olmoshning qolgan qismi orasiga joylashadi va uch so'z alohida yoziladi:
ни + [predlog] + ко́м / чём / кого́ / кому́ …
ни у кого́ — hech kimda (у кого́ ни у кого́)
ни с кем — hech kim bilan (с кем ни с кем)
ни к кому́ — hech kimga (к кому́ ни к кому́)
ни о ко́м — hech kim haqida (о ко́м ни о ко́м)
ни о чём — hech narsa haqida (о чём ни о чём)
ни от кого́ — hech kimdan (от кого́ ни от кого́)
ни на что́ — hech nimaga (на что́ ни на что́)Butun gapda:
Я ни с кем не говори́л. — Hech kim bilan gaplashmadim.
У меня́ ни на что́ нет вре́мени. — Menda hech narsaga vaqt yo'q.
Она́ ни о чём не ду́мала. — U hech narsa haqida o'ylamadi.
Мы ни от кого́ не зави́сим. — Biz hech kimga bog'liq emasmiz.Uch so'zli qoida: predlogli inkor olmoshi doim uch so'z:
ни+predlog+olmosh. Predlog hech qachon oldinda turmaydi (с никем— XATO). Bu — B2 imtihonlarida eng ko'p tekshiriladigan nuqta.
Bunga oid ikki boshqa inkor olmoshi:
- никако́й (hech qanday) — sifat kabi turlanadi, rod/kelishikka moslashadi: Нет никако́й пробле́мы. Я не ви́дел никаки́х оши́бок.
- ниче́й (hech kimniki) — egalik: Э́то не ниче́й зонт, он мой. (kamroq ishlatiladi.)
3.4. НЕ́КОГО / НЕ́ЧЕГО — "qiladigan hech kim/narsa yo'q"
Bu — rus tilining eng "chiroyli" va o'zbek tilida to'g'ridan-to'g'ri ekvivalenti yo'q qurilmasi. Uni никого́ / ничего́ bilan aralashtirmaslik shart.
Ma'nosi: biror ishni bajarish uchun kerakli shaxs yoki narsa mavjud emasligini bildiradi. O'zbekchada "…adigan hech kim/narsa yo'q" yoki "…ga imkon yo'q":
Мне не́кого спроси́ть. — So'raydigan (birov) yo'q. / So'rashga hech kimim yo'q.
Мне не́чего де́лать. — Qiladigan ish yo'q. / Bo'sh turibman.
Здесь не́где сиде́ть. — Bu yerda o'tiradigan joy yo'q.
Нам не́когда разгова́ривать. — Gaplashishga vaqt yo'q.Qurilmaning uch ustuni:
- не́- urg'uli (не́кого, не́чего, не́где, не́когда, не́куда, не́зачем) — urg'u doim birinchi bo'g'inda, не́ da. Bu — никого́, ничего́ dan farqlashning kaliti (u yerda urg'u oxirda);
- infinitiv (masdar) bilan ishlatiladi: не́кого спроси́ть, не́чего де́лать;
- shaxs — Да́тельный (jo'nalish) kelishigida: Мне не́кого спроси́ть (menda), Ему́ не́чего сказа́ть (unda). "Kim uchun imkon yo'q" — o'sha shaxs кому́? shaklida.
Turlanishi — worklda ikki shakl asosiy: не́кого / не́чего (Роди́т.-Вини́т.) va не́кому / не́чему (Да́т.):
Мне не́чего чита́ть. — O'qiydigan narsa yo'q. (Вини́т.)
Мне не́чему удивля́ться. — Ajablanadigan narsa yo'q. (Да́т.: удивля́ться чему́?)
Мне не́кого проси́ть. — So'raydigan kishi yo'q. (Вини́т.)
Мне не́кому помога́ть. — Yordam beradigan kishim yo'q. (Да́т.: помога́ть кому́?)Predlog bu yerda ham oraga kiradi — xuddi ни с кем kabi, не bilan ham:
Мне не́ с кем поговори́ть. — Gaplashadigan (birov) yo'q. (с кем не́ с кем)
Мне не́ о чем беспоко́иться. — Xavotir oladigan narsa yo'q. (о чём не́ о чем)
Мне не́ к кому обрати́ться. — Murojaat qiladigan kishi yo'q. (к кому́ не́ к кому)
Нам не́ на что жа́ловаться. — Shikoyat qiladigan narsa yo'q. (на что не́ на что)E'tibor bering: predlog qo'shilganda urg'u baribir не́ da qoladi: не́ с кем "nyé s kyem".
O'tgan va kelasi zamon — было / будет qo'shiladi (o'zgarmas, o'rtada):
Мне не́чего бы́ло де́лать. — Qiladigan ish yo'q edi.
Нам не́ с кем бу́дет игра́ть. — O'ynaydigan (birov) bo'lmaydi.Eng muhim taqqoslash — ikki juftlikni yonma-yon ko'ring:
textЯ никого́ не ви́жу. — Hech kimni ko'rmayapman. (mavjud, lekin ko'rmayman) Мне не́кого спроси́ть. — So'raydigan kishi yo'q. (umuman mavjud emas) Я ничего́ не де́лаю. — Hech narsa qilmayapman. (qilishni tanlamayman) Мне не́чего де́лать. — Qiladigan ish yo'q. (imkon/narsaning o'zi yo'q)Farq: никого́/ничего́ + не + tuslangan fe'l = "hech kimni/narsani …maslik". не́кого/не́чего + infinitiv = "…adigan kishi/narsa yo'q" (Да́т. shaxs bilan). Urg'u — kalit: никогó (oxirda) нé́кого (boshda).
3.5. Inkorda Роди́тельный паде́ж (qaratqich)
A2 da qisqa ko'rgan qoidani chuqurlashtiramiz. Rus tilida inkor qilingan fe'lning to'ldiruvchisi ko'pincha Ви́нительный (tushum) o'rniga Роди́тельный (qaratqich) ga o'tadi:
Я чита́л кни́гу. Я не чита́л кни́ги. (кни́гу кни́ги)
Я ви́дел оши́бку. Я не ви́дел оши́бки. (оши́бку оши́бки)
Он зна́ет отве́т. Он не зна́ет отве́та. (отве́т отве́та)Ayniqsa abstrakt yoki umumiy tushunchalarda qaratqich deyarli majburiy. U inkorni "kuchliroq, to'liqroq" qiladi:
Я не по́нял вопро́са. — Savolni tushunmadim. (umuman)
Он не име́ет пра́ва. — Uning huquqi yo'q.
Я не зна́ю э́того челове́ка. — Bu odamni bilmayman.
Она́ не обраща́ла внима́ния. — U e'tibor bermasdi.Qachon Ви́нительный qoladi? Zamonaviy rus tilida, ayniqsa aniq, konkret obyekt bo'lsa, Ви́нительный ham mumkin:
Я не чита́л э́ту кни́гу. — Bu (aniq) kitobni o'qimaganman. (Вини́т. — mumkin)
Я не чита́л э́той кни́ги. — Bu kitobni o'qimaganman. (Роди́т. — kuchliroq inkor)Amaliy tavsiya: ikkilanganda qaratqichni tanlang — u har doim to'g'ri va "rasmiyroq" jaranglaydi, ayniqsa mavhum otlar bilan (не име́ет значе́ния, не приноси́т по́льзы, не де́лает секре́та). Jonli, kundalik nutqda aniq narsa uchun Ви́нительный ham eshitiladi.
3.6. Kuchaytiruvchi inkor: отню́дь не, во́все не, далеко́ не
B2 darajada inkorni kuchaytirish — nutqni "kattalarnikiga" aylantiradi. Uch ibora "mutlaqo emas, sira ham emas" ma'nosini beradi, lekin ohang farqli:
| Ibora | Ma'nosi | Ohang | Misol |
|---|---|---|---|
| во́все не | umuman emas, sira emas | neytral, keng | Э́то во́все не тру́дно. — Bu umuman qiyin emas. |
| далеко́ не | aslo …emas, hali …dan uzoq | "kutilganidan kam" | Он далеко́ не глуп. — U aslo ahmoq emas (aksincha, aqlli). |
| отню́дь не | mutlaqo emas | kitobiy, qat'iy | Э́то отню́дь не случа́йность. — Bu mutlaqo tasodif emas. |
Nozik farq:
- во́все не — oddiy kuchaytirish, kundalik nutqda ham bemalol: Я во́все не уста́л (sira charchamadim).
- далеко́ не — "aytilgan sifatga umuman yetmaydi" degan yashirin qarama-qarshilikni beradi: далеко́ не все (hamma ham emas — aksincha, ozchilik), далеко́ не пе́рвый раз (birinchi marta emas — allaqachon ko'p marta).
- отню́дь не — rasmiy, ilmiy, publitsistik uslub belgisi; qat'iy rad: отню́дь не очеви́дно (mutlaqo ayon emas).
Э́та зада́ча во́все не сло́жная. — Bu masala umuman murakkab emas.
Результа́т далеко́ не идеа́лен. — Natija aslo ideal emas (yiroq).
Его́ реше́ние отню́дь не оши́бка. — Uning qarori mutlaqo xato emas.Diqqat: bu iboralardan keyin odatda «ни» olmosh kelmaydi — ular o'zi mustaqil kuchaytiruvchi. Ularni oddiy не bilan chalkashtirmang: не тру́дно — "qiyin emas" (neytral); во́все не тру́дно — "umuman qiyin emas" (kuchaytirilgan).
3.7. Butun tizim — bitta xaritada
RUS INKORI
│
┌─────────────────────┼─────────────────────┐
│ │ │
НЕ НИ НЕ́- / НИ- olmosh
(asosiy inkor) (kuchaytirish) (+ majburiy НЕ)
│ │ │
Я не зна́ю. ни оди́н, ни ра́зу, никто́ … НЕ (mavjud, lekin yo'q)
не тру́дно ни за что́, не́кого + inf (umuman yo'q)
(+ во́все/далеко́/ "как ни…" predlog ORADA:
отню́дь для ни с кем / не́ с кем
kuchaytirish) inkorda Роди́т. kelishik4. Ko'p misollar
НЕ vs НИ:
| Ruscha | O'zbekcha | Izoh |
|---|---|---|
| Я не был в теа́тре. | Teatrda bo'lmaganman. | oddiy inkor — не |
| Я ни ра́зу не был в теа́тре. | Teatrda bir marta ham bo'lmaganman. | ни kuchaytirdi |
| Ни оди́н отве́т не ве́рен. | Birorta ham javob to'g'ri emas. | ни оди́н + не |
| Я ни за что́ не пойду́ туда́. | U yerga sira bormayman. | qat'iy rad |
| Как ни стара́йся, не успе́ешь. | Qanchalik urinma, ulgurmaysan. | "как ни…" |
Ikki (va ko'p) karra inkor:
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Я никого́ не жду́. | Hech kimni kutmayapman. |
| Никто́ ничего́ не сказа́л. | Hech kim hech narsa demadi. |
| Он никогда́ не опа́здывает. | U hech qachon kechikmaydi. |
| Мы нигде́ его́ не нашли́. | Uni hech qayerdan topmadik. |
| Она́ никому́ никогда́ не ве́рила. | U hech qachon hech kimga ishonmagan. |
Predlog inkor olmoshi orasida:
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Я ни с кем не подружи́лся. | Hech kim bilan do'stlashmadim. |
| Он ни о чём не жале́ет. | U hech narsadan afsuslanmaydi. |
| Мы ни от кого́ не зави́сим. | Biz hech kimga bog'liq emasmiz. |
| У неё ни на что́ нет сил. | Unda hech narsaga kuch yo'q. |
| Я ни к кому́ не обраща́лся. | Hech kimga murojaat qilmaganman. |
не́кого / не́чего (+ infinitiv, Да́т. shaxs):
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Мне не́чего сказа́ть. | Aytadigan gapim yo'q. |
| Ему́ не́кого винить, кроме себя́. | Uning o'zidan boshqa aybdori yo'q. |
| Нам не́ с кем оста́вить дете́й. | Bolalarni qoldiradigan (kishi) yo'q. |
| Здесь не́где припаркова́ться. | Bu yerda to'xtaydigan joy yo'q. |
| Ей не́ на что жа́ловаться. | Uning shikoyat qiladigan narsasi yo'q. |
| Нам не́когда отдыха́ть. | Dam oladigan vaqtimiz yo'q. |
Inkorda Роди́тельный:
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Я не по́нял вопро́са. | Savolni tushunmadim. |
| Он не име́ет пра́ва так говори́ть. | Uning bunday deyishga haqi yo'q. |
| Э́то не име́ет значе́ния. | Bu ahamiyatga ega emas. |
| Она́ не зна́ет э́того сло́ва. | U bu so'zni bilmaydi. |
Kuchaytiruvchi inkor:
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Э́то во́все не смешно́. | Bu umuman kulgili emas. |
| Он далеко́ не бе́ден. | U aslo kambag'al emas. |
| Реше́ние отню́дь не просто́е. | Qaror mutlaqo oddiy emas. |
| Далеко́ не все э́то зна́ют. | Buni hamma ham bilmaydi (aksincha, kam kishi). |
5. Talaffuz bo'limi
- никого́ /ni-ka-VÓ/ — DIQQAT: urg'u oxirgi bo'g'inda; yozuvda "-го", o'qilishi "-vó": "nikavó". Urg'u oxirda — bu не́кого dan farqi.
- не́кого /NYÉ-ka-va/ — urg'u birinchi bo'g'inda, не́ da; xuddi shu "-го" "-va": "nyékava". Bir xil harflar, teskari urg'u, boshqa ma'no.
- ничего́ /ni-chi-VÓ/ — urg'u oxirda; "-го" "-vó": "nichivó". (Kundalik "ничего́!" — "hechqisi yo'q!" degani ham.)
- не́чего /NYÉ-chi-va/ — urg'u boshda: "nyéchiva".
- ни с кем /ni-s-KYÉM/ — uch so'z, lekin bir oqimda; urg'u кем da: "niskyém".
- не́ с кем /NYÉ-s-kyem/ — urg'u не́ da: "nyéskyem". Yana urg'u ma'noni ajratadi.
- ни о чём /ni-a-CHÓM/ — "о" urg'usiz "a" ga tushadi; urg'u чём da: "niachóm".
- отню́дь /at-NYÚTY/ — urg'u -ню́- da; oxirgi "дь" yumshoq: "atnyúty".
Ikki oltin talaffuz qoidasi bugun: (1) URG'U MA'NONI HAL QILADI. никогó / ничегó (urg'u oxirda) — "hech kimni / hech narsani"; нé́кого / нé́чего (urg'u boshda) — "…adigan kishi / narsa yo'q". Yozganda urg'u belgisini qo'ymasangiz ham, gapirganda urg'uni majburan to'g'ri joyga qo'ying — aks holda ma'no o'zgaradi. (2) inkor olmoshidagi "-го" doim "-vo" o'qiladi: никого́ "nikavó", ничего́ "nichivó".
Topshiriq: juftlikni ovoz chiqarib, urg'uni bo'rttirib ayting: никогó нé́кого · ничегó нé́чего · ни с кéм нé́ с кем · ни о чём нé́ о чем.
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| никто́ | ник-то́ | hech kim | Никто́ не пришёл. |
| ничто́ | нич-то́ | hech narsa | Ничто́ не ве́чно. |
| никогда́ | ни-ког-да́ | hech qachon | Он никогда́ не лжёт. |
| нигде́ | ниг-де́ | hech qayerda | Их нигде́ нет. |
| никуда́ | ни-ку-да́ | hech qayerga | Я никуда́ не иду́. |
| никако́й | ни-ка-ко́й | hech qanday | Нет никаки́х иде́й. |
| ниче́й | ни-че́й | hech kimniki | Э́то ниче́й. |
| ни оди́н | ни о-ди́н | birorta ham | Ни оди́н не сдал. |
| ни ра́зу | ни ра́-зу | bir marta ham | Ни ра́зу не ви́дел. |
| ни за что́ | ни за что́ | sira, hech qachon (rad) | Ни за что́ не сда́мся. |
| не́кого | не́-ко-го | so'raydigan (kishi) yo'q | Не́кого спроси́ть. |
| не́чего | не́-че-го | qiladigan (narsa) yo'q | Не́чего боя́ться. |
| не́где | не́-где | (joy) yo'q | Не́где жить. |
| не́когда | не́-ког-да | vaqt yo'q | Мне не́когда. |
| отню́дь не | от-ню́дь не | mutlaqo emas | Отню́дь не про́сто. |
| во́все не | во́в-се не | umuman emas | Во́все не пло́хо. |
| далеко́ не | да-ле-ко́ не | aslo …emas | Далеко́ не все. |
| зави́сеть | за-ви́-сеть | bog'liq bo'lmoq | ни от кого́ не зави́сеть |
| жале́ть | жа-ле́ть | afsuslanmoq | ни о чём не жале́ть |
| винить | ви-ни́ть | ayblamoq | не́кого винить |
Yodlash qoidasi: har inkor olmoshini juftlik bilan yodlang: никого́ (hech kimni) не́кого (so'raydigan yo'q), ничего́ не́чего. Ikkalasi bir kartada, urg'u belgisi bilan bo'lsin — miyangiz urg'uni ma'no bilan bog'lab qo'yadi. Predlogli shakllarni ham butun yodlang: ни с кем, ни о чём, не́ с кем, не́ о чем — alohida so'z emas, bitta "yopishgan" blok.
7. Dialog
— Ты чего́ тако́й гру́стный? — Nega bunchalik xafasan?
— Да так… Мне не́чего де́лать — Shunchaki… Bu dam olish kunlarida
на э́тих выходны́х. qiladigan ishim yo'q.
— А позвони́ друзья́м! — Do'stlaringga qo'ng'iroq qil!
— Не́ с кем. Все разъе́хались, — Qo'ng'iroq qiladigan (birov) yo'q. Hammasi
никого́ нет в го́роде. ketib qolgan, shaharda hech kim yo'q.
— Ни оди́н не оста́лся? — Birortasi ham qolmadimi?
— Ни оди́н. Я уже́ ни к кому́ — Birortasi ham. Men allaqachon hech kimga
не могу́ обрати́ться. murojaat qila olmayapman.
— Слу́шай, э́то во́все не пробле́ма. — Qara, bu umuman muammo emas.
Пойдём в кино́, я никуда́ Kinoga boramiz, men baribir hech qayerga
всё равно́ не собира́лся. bormoqchi emasdim.
— А биле́ты? У меня́ ни на что́ — Chiptalar-chi? Menda hozir hech narsaga
сейча́с нет де́нег. pul yo'q.
— Не́ о чем беспоко́иться — — Xavotir oladigan narsa yo'q —
сего́дня беспла́тный сеа́нс! bugun bepul seans!
— Ну, тогда́ мне ни за что́ — Unda men bunday takliftan
не отказа́ться от тако́го! sira voz kechmayman!E'tibor bering: bir dialogda bugungi butun tizim bor — не́чего де́лать / не́ с кем / не́ о чем («некого» tizim, Да́т. shaxs bilan), никого́ / ни к кому́ / ни на что́ (ikki karra inkor + predlog orada), ни оди́н / ни за что́ («ни» iboralar), во́все не (kuchaytiruvchi), никуда́ не собира́лся (inkor ravish). Diqqat: не́чего (urg'u boshda — "ish yo'q") va никого́ (urg'u oxirda — "hech kim") bir suhbatda yonma-yon keldi.
8. Tipik xatolar + mini-mashq
Fe'l oldida НЕ ni tushirib qoldirish (ingliz ta'siri): Я никого́ ви́жу. Я никого́ не ви́жу. Sabab: ni-olmosh bo'lsa, fe'l oldida не majburiy — ikki karra inkor. Ingliz "I see nobody" mantiqi rus tiliga ishlamaydi.
Predlogni oldinga qo'yish: Я говори́л с никем. · Она́ ду́мала о ничём. Я говори́л ни с кем не… Я ни с кем не говори́л. · Она́ ни о чём не ду́мала. Sabab: predlog ни va olmosh orasiga kiradi, uch so'z bo'ladi: ни с кем, ни о чём.
никого́ va не́кого ni aralashtirish (urg'u/ma'no): Мне никого́ спроси́ть ("so'raydigan yo'q" demoqchi). Мне не́кого спроси́ть. Sabab: "…adigan kishi/narsa yo'q" — bu не́кого/не́чего + infinitiv (urg'u не́ da, shaxs Да́т.). никого́ — "hech kimni" (mavjud fe'l bilan: Я никого́ не ви́жу).
не́кого qurilmasida shaxsni Именит. qo'yish: Я не́кого спроси́ть. Мне не́кого спроси́ть. Sabab: bu qurilmada shaxs Да́тельный (кому́?) da: мне, ему́, нам. "Я" (Именит.) ishlamaydi.
Inkorda tushum kelishigini majburiy qoldirish (mavhum otda): Он не име́ет пра́во. Он не име́ет пра́ва. Sabab: inkorda, ayniqsa mavhum ot bilan, to'ldiruvchi Роди́тельный ga o'tadi: пра́во пра́ва.
во́все не / отню́дь не o'rniga oddiy не bilan cheklanish, ma'no zaiflashadi: Э́то не случа́йность (aslida qat'iy rad qilmoqchi). Э́то отню́дь не случа́йность. Sabab: kuchaytiruvchi отню́дь/во́все/далеко́ не "mutlaqo emas" ohangini beradi; oddiy не faqat neytral inkor.
Mini-mashq (og'zaki): har gapda не kerakmi yoki yo'qmi, va urg'u qayerda? "TO'G'RI" yoki "XATO" deb ayting va tuzating:
1. Никто́ пришёл на собра́ние.
2. Мне не́чего (urg'u oxirda: нечегó) де́лать.
3. Я говори́л с никем вчера́.
4. Ему́ не́кому помога́ть.(Javoblar 11-bo'limda.)
9. Mashqlar
Mashq 1. не yoki ни ni qo'ying:
1. Я ___ ра́зу там не́ был.
2. Э́то ___ пра́вда.
3. ___ оди́н студе́нт не отве́тил.
4. Он ___ за что́ не согласи́тся.
5. Как ___ стара́йся, не полу́чится.Mashq 2. Inkor olmoshini to'g'ri kelishikda qo'ying (никто́ / ничто́):
1. Я ___ (hech kimni) не ви́жу.
2. Он ___ (hech narsa bilan) не интересу́ется.
3. Мы ___ (hech kimga) не звони́ли.
4. ___ (hech kim) не зна́ет отве́та.
5. Она́ ___ (hech narsani) не бои́тся.Mashq 3. Predlogli inkor olmoshini to'g'ri joylashtiring (predlog qavsda):
1. Я ___ не говори́л. (с) — hech kim bilan
2. Она́ ___ не ду́мала. (о) — hech narsa haqida
3. Мы ___ не зави́сим. (от) — hech kimga
4. У меня́ ___ нет вре́мени. (на) — hech narsaga
5. Он ___ не обраща́лся. (к) — hech kimgaMashq 4. никого́/ничего́ yoki не́кого/не́чего — to'g'risini tanlang (urg'u va ma'noga qarang):
1. Мне ___ спроси́ть — все ушли́. (so'raydigan yo'q)
2. Я ___ не спроси́л на уро́ке. (hech kimdan so'ramadim)
3. Здесь ___ де́лать. (qiladigan ish yo'q)
4. Он ___ не де́лает це́лый день. (hech narsa qilmaydi)
5. Нам ___ бы́ло сказа́ть. (aytadigan gap yo'q edi)Mashq 5. Gaplarni inkorga aylantiring, to'ldiruvchini Роди́тельный ga o'tkazing:
1. Я по́нял вопро́с. ___
2. Он име́ет пра́во. ___
3. Она́ зна́ет э́то сло́во. ___
4. Э́то име́ет значе́ние. ___Mashq 6. Xatoni toping va to'g'rilang:
1. Я никого́ ви́жу.
2. Она́ говори́ла о ничём.
3. Я не́кого спроси́ть. (shaxsni to'g'rilang)
4. Он не име́ет пра́во.
5. Мне никого́ помога́ть. ("yordam beradigan kishim yo'q" demoqchi)Mashq 7. O'zbekchadan ruschaga tarjima qiling:
1. Hech kim hech narsa demadi.
2. Menda gaplashadigan (birov) yo'q.
3. U hech narsadan afsuslanmaydi.
4. Bu umuman qiyin emas.
5. Qiladigan ishim yo'q edi.Mashq 8. Kichik matn tuzing (kamida 5 gap): "yolg'iz, zerikarli kun"ni tasvirlang. Kamida ikkita ikki-karra inkor (никто́/ничего́/никогда́ + не), bitta не́кого/не́чего qurilmasi va bitta predlogli inkor olmoshi (ни с кем / ни о чём) ishlating.
10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
Ikki karra inkor drill: Wisar AIdan 8 ta oddiy gap so'rang (masalan Я ви́жу дру́га). Har birini inkor olmoshi bilan qayta ayting: Я никого́ не ви́жу. AI не tushib qolmaganini va kelishikni tekshirsin.
никого́ не́кого juftligi: AIga bitta vaziyat bering, u sizga ikki savol bersin — biriga никого́ не… bilan, ikkinchisiga не́кого… + infinitiv bilan javob bering. Masalan: "Kim keldi?" Никто́ не пришёл; "Nega qo'ng'iroq qilmadingiz?" Не́ с кем бы́ло говори́ть. Ayniqsa urg'u va Да́т. shaxs ni AI tekshirsin.
Predlog o'yini: AI sizga с / о / от / к / на predloglaridan biri bilan ibora topshirsin, siz uni inkor olmoshiga aylantiring: с кем ни с кем не…, о чём ни о чём не…. Predlog o'rtaga tushganini nazorat qiling.
Registr va kuchaytirish: AIga bir fikrni uch xil aytib bering — oddiy (не тру́дно), neytral kuchaytirilgan (во́все не тру́дно), qat'iy/kitobiy (отню́дь не тру́дно). AI qaysi biri qaysi vaziyatga (suhbat / insho / rasmiy nutq) mos ekanini baholab bersin.
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim): 1. XATO Никто́ не пришёл на собра́ние (ni-olmosh bo'lsa не majburiy). 2. XATO (urg'u) не́чего urg'u boshda (не́чего), oxirda emas; ma'no to'g'ri, urg'u noto'g'ri aytilgan. 3. XATO Я ни с кем не говори́л вчера́ (predlog orada, не qo'shildi). 4. TO'G'RI — Ему́ не́кому помога́ть (Да́т. shaxs ему́, некому + inf, urg'u не́ da).
Mashq 1: 1. ни ра́зу; 2. не пра́вда; 3. Ни оди́н; 4. ни за что́; 5. как ни стара́йся.
Mashq 2: 1. никого́; 2. ниче́м; 3. никому́; 4. Никто́; 5. ничего́.
Mashq 3: 1. ни с кем; 2. ни о чём; 3. ни от кого́; 4. ни на что́; 5. ни к кому́.
Mashq 4: 1. не́кого (so'raydigan yo'q — некого + inf, urg'u не́); 2. никого́ (hech kimdan — mavjud fe'l bilan); 3. не́чего (qiladigan ish yo'q); 4. ничего́ (hech narsa — не де́лает bilan); 5. не́чего (aytadigan gap yo'q edi).
Mashq 5: 1. Я не по́нял вопро́са; 2. Он не име́ет пра́ва; 3. Она́ не зна́ет э́того сло́ва; 4. Э́то не име́ет значе́ния.
Mashq 6: 1. Я никого́ не ви́жу (не qo'shildi); 2. Она́ говори́ла ни о чём не ду́мала Она́ ни о чём не ду́мала (predlog orada + не); 3. Мне не́кого спроси́ть (shaxs Да́т.); 4. Он не име́ет пра́ва (Роди́т.); 5. Мне не́кому помога́ть (некому + inf, Да́т. shaxs — "yordam beradigan kishim yo'q").
Mashq 7: 1. Никто́ ничего́ не сказа́л. 2. Мне не́ с кем поговори́ть. 3. Он ни о чём не жале́ет. 4. Э́то во́все не тру́дно. 5. Мне не́чего бы́ло де́лать.
Mashq 8: (Ochiq mashq — namuna javob.) Сего́дня я весь день был оди́н. Мне не́чего бы́ло де́лать, и я ни с кем не разгова́ривал. Никто́ мне не звони́л, и я никому́ не писа́л. Я никуда́ не выходи́л и ни о чём не ду́мал. Э́то был во́все не весёлый день. Sizning matningiz so'zma-so'z bir xil bo'lishi shart emas — asosiysi: ikki karra inkorda не tushmasin, не́чего urg'usi boshda bo'lsin, predlog ни va olmosh orasida tursin.
12. Xulosa va keyingi dars
- НЕ vs НИ: не — asosiy inkor (Я не зна́ю); ни — kuchaytirish/umumlashtirish (ни оди́н, ни ра́зу, ни за что́) yoki "как/что/кто … ни" (…masa ham). ни deyarli har doim не bilan yuradi.
- IKKI KARRA INKOR — temir qonun: inkor olmoshi/ravishi (никто́, ничто́, никогда́, нигде́, никако́й) bo'lsa, fe'l oldida не MAJBURIY: Я никого́ не ви́жу. Ingliz "I see nobody" mantiqi ishlamaydi; o'zbek "hech kimni ko'rmayapman" — yaqin.
- Kelishiklar va predlog: никто́/ничто́ barcha kelishikda turlanadi (никого́, никому́, нике́м). Predlog ичига kiradi, uch so'z bo'ladi: ни у кого́, ни с кем, ни о чём. Predlog hech qachon oldinda turmaydi.
- НЕ́КОГО / НЕ́ЧЕГО: "…adigan kishi/narsa yo'q" — infinitiv bilan, shaxs Да́тельный da (Мне не́кого спроси́ть), predlog orada (не́ с кем). Urg'u doim не́ da — bu никого́/ничего́ (urg'u oxirda) dan farqning kaliti.
- Inkorda Роди́тельный: to'ldiruvchi ko'pincha qaratqichga o'tadi, ayniqsa mavhum otda (не по́нял вопро́са, не име́ет пра́ва).
- Kuchaytirish: во́все не (umuman), далеко́ не (aslo), отню́дь не (mutlaqo, kitobiy) — "sira emas" ohangi.
Keyingi dars — B2 — 16-dars: Aniqlik va noaniqlik (кое-, -то, -нибудь, -либо). Bugun siz inkor olmoshlarini — никто́, ничто́, никогда́ — o'rgandingiz. Keyingi darsda ularning teskarisi bilan tanishasiz: noaniq olmoshlar — кто́-то, что́-нибудь, ко́е-кто, где́-либо (kimdir, nimadir, allakim). Juftlikni oldindan his qiling: Я никого́ не ви́жу (hech kimni) Я кого́-то ви́жу (kimnidir); Ничего́ не зна́ю (hech narsa) Зна́ю ко́е-что (bir narsani bilaman). Inkor va noaniqlik — bir tanganing ikki tomoni; ikkalasini bilib, rus tilining butun "olmosh koordinatasi"ni egallaysiz. Уда́чи! (Omad!)
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!