B2 — 30-dars: So'zlashuv uslubi (разгово́рный стиль) — jonli kundalik nutq, qisqartma, ekspressivlik
B2 — YUQORI-O'RTA · 30-dars
1. Dars nomi va maqsad
O'tgan darsda (29-dars) siz funksional uslublar tizimini umumiy ko'rib chiqdingiz: bitta fikr rus tilida vaziyatga qarab besh xil "kiyim"da keladi — ilmiy, rasmiy-ish, publitsistik, badiiy va so'zlashuv uslubi. Bugun biz ana shu beshtadan eng birinchi, eng jonli va eng ko'p ishlatiladiganini — разгово́рный стиль (so'zlashuv uslubi) ni oxirigacha ochamiz.
So'zlashuv uslubi — bu do'stlar, oila a'zolari, tanish-bilishlar orasidagi norasmiy, og'zaki muloqot tili. Siz uni har kuni eshitasiz: ko'chada, kafeda, telefonda, chatda. Grammatika darsliklaridagi "toza" jumlalar bilan real rus nutqi o'rtasida katta farq bor — aynan shu farqni so'zlashuv uslubi tashkil qiladi. Misolga qarang:
KITOBIY (neytral): Куда́ ты идёшь? — Qayerga ketyapsan?
SO'ZLASHUV: Ты куда́? — Домо́й. — Sen qayoqqa? — Uyga.
KITOBIY (neytral): Э́то о́чень хорошо́. — Bu juda yaxshi.
SO'ZLASHUV: Кла́ссно! / Здо́рово! — Zo'r! / Ajoyib!
KITOBIY (neytral): университе́т, компью́тер — universitet, kompyuter
SO'ZLASHUV: универ, комп — univer, kompKo'rib turibsiz — bir xil ma'no, lekin butunlay boshqa "ovoz". Bu darsning maqsadi — sizni so'zlashuv uslubining yetti asosiy xususiyati bilan tanishtirish, so'zlashuv leksikasi va qisqartmalarini o'rgatish, hamda eng muhimi — qachon va kim bilan shu uslubda gapirish mumkinligini (do'st va oila — ha; rahbar, imtihon, hujjat — yo'q) aniq ko'rsatish.
DIQQAT — chegara: biz adabiy so'zlashuv uslubini o'rganamiz — bu madaniyatli, tabiiy og'zaki nutq. Undan pastda просторе́чие (dag'al, savodsiz nutq) turadi — biz unga faqat "chegara" sifatida qisqacha to'xtalamiz, o'rgatmaymiz. Maqsad: tabiiy gapirish, lekin dag'allashmaslik.
Urg'u belgisi: ruscha so'zlarni har doim urg'usi bilan beramiz — кла́ссно, здо́рово, ерунда́, боло́тать. So'zlashuv so'zlarida urg'u ko'pincha kutilmagan joyda bo'ladi, shuning uchun har so'zni urg'usi bilan yodlang.
2. Avvalgi darslardan takror (funksional uslublar)
Chuqur qismga o'tishdan oldin 29-darsdagi poydevorni tiklaymiz. Rus tilida beshta funksional uslub bor va har biri o'z vaziyatiga xizmat qiladi:
1. Разгово́рный — kundalik norasmiy muloqot (bugun — chuqur)
2. Официа́льно-делово́й — hujjat, ariza, shartnoma (31-dars)
3. Нау́чный — ilmiy maqola, darslik
4. Публицисти́ческий — gazeta, maqola, chiqish
5. Худо́жественный — badiiy adabiyot, she'r- Neytral (betaraf) leksika har bir uslubda ishlaydi: говори́ть, дом, хоро́ший, челове́к. Bu — "markaz". So'zlashuv uslubi undan pastga (norasmiylikka), rasmiy uslub esa yuqoriga (kitobiylikka) og'adi.
- Uslubiy belgi (стилисти́ческая помета): lug'atlarda har so'z yonida belgi turadi — разг. (so'zlashuv), прост. (dag'al), книжн. (kitobiy), офиц. (rasmiy). Bu belgi so'zni qayerda ishlatish mumkinligini aytadi.
- B1 26-darsdagi frazeologizmlar aynan shu so'zlashuv uslubiga tegishli edi: бить баклу́ши, кот напла́кал, води́ть за́ нос. Endi tushunasiz — nega ular rasmiy matnda ishlatilmaydi: chunki ular so'zlashuv belgisiga ega.
Muhim bog'lanish: o'tgan dars sizga uslublar borligini ko'rsatdi. Bugungi dars birinchi uslubning ichiga kiradi: so'zlashuv nutqi qanday tuzilishini, qaysi so'z va qisqartmalar unga xos ekanini, uni qanday tabiiy gapirishni o'rgatadi. Rasmiy uslub esa keyingi (31-) darsda — ikkalasini yonma-yon ko'rib, farqni to'liq his qilasiz.
Tez mashq: quyidagi so'zlar qaysi uslubga xos? универ, осуществля́ть, кла́ссно, вышеука́занный. (Javob: универ — so'zlashuv; осуществля́ть — rasmiy/kitobiy; кла́ссно — so'zlashuv; вышеука́занный — rasmiy.)
3. Asosiy tushuntirish
So'zlashuv uslubining yetti asosiy xususiyatini ketma-ket ochamiz. Ularni tanisangiz — real rus nutqini tushunasiz va o'zingiz ham tabiiy gapira olasiz.
3.1. Xususiyat 1 — Tejamkorlik va qisqartma (эконо́мия)
Og'zaki nutqda odam tez va oson gapirishni xohlaydi, shuning uchun uzun so'zlar qisqaradi. Bu — so'zlashuv uslubining eng ko'zga tashlanadigan belgisi:
университе́т универ — universitet
компью́тер комп — kompyuter
информа́ция и́нфа — ma'lumot, xabar
преподава́тель преп — o'qituvchi (talaba tilida)
зачётная кни́жка зачётка — reyting daftarchasi
маршру́тное такси́ маршру́тка — marshrut taksi
мобильный телефо́н моби́льник — mobil telefonBunday qisqartmalar ayniqsa yoshlar va talabalar nutqida ko'p. Ular rasmiy emas — arizada yoki imtihonda универ deb yozib bo'lmaydi, faqat университе́т.
3.2. Xususiyat 2 — So'zlashuv leksikasi (разгово́рная ле́ксика)
So'zlashuv uslubida ko'p so'zlarning maxsus, norasmiy varianti bor. Ular neytral so'z bilan bir ma'noni beradi, lekin faqat og'zaki nutqda ishlatiladi:
NEYTRAL SO'ZLASHUV O'ZBEKCHA
хорошо́ / отли́чно кла́ссно, кру́то, — zo'r, ajoyib, "top"
здо́рово
мужчи́на / ю́ноша па́рень — yigit
де́ти / молодёжь ребя́та — bolalar, yigit-qizlar (do'stona)
глу́пость / вздор ерунда́, чепуха́ — bema'nilik, arzimas gap
де́ньги ба́бки (dag'alroq) — pul (norasmiy)
лицо́ физионо́мия — bashara, aft (kinoya bilan)Neytral so'zlashuv fe'l juftliklari ayniqsa muhim — bir harakat, ikki "ovoz":
говори́ть болта́ть — valdirashmoq, gaplashib o'tirmoq
идти́ топа́ть — piyoda ketmoq (norasmiy)
устал вы́мотался — holdan toydim (kuchli, jonli)
есть уплета́ть — ishtaha bilan yemoqNozik farq: говори́ть — neytral, hamma joyda ishlaydi. Болта́ть esa faqat norasmiy va qo'shimcha ma'no beradi — "jiddiy emas, do'stona, uzoq gaplashish". Rahbaringizga «Дава́йте поболта́ем о прое́кте» deb bo'lmaydi — bu juda samimiy jaranglaydi. Unda: «Дава́йте обсу́дим прое́кт».
3.3. Xususiyat 3 — Ekspressivlik va baholash (kichraytma/kattalashtirma)
So'zlashuv uslubi hissiyotga boy. Rus tili buni maxsus suffikslar bilan beradi — so'zga "kichraytma" yoki "kattalashtirma" suffiksi qo'shib, munosabat bildiriladi:
Kichraytma-erkalash (уменьши́тельно-ласка́тельные) — mehr, iliqlik yoki kichiklik:
дом до́мик — uycha (kichkina yoki suyukli uy)
ко́шка ко́шечка — mushukcha (erkalab)
сын сыно́к — o'g'ilcha, o'g'lim (mehr bilan)
чай ча́ёк — choygina (do'stona taklif: «ча́йку?»)
ма́ма ма́мочка — oyijonKattalashtirma (увеличи́тельные) — kattalik, ba'zan qo'pollik yoki hayrat:
рука́ ручи́ща — bahaybat qo'l
дом доми́ще — ulkan uy
голос голоси́ще — guldiros ovozMuhim ma'no: kichraytma suffiks har doim "kichik" degani emas. «Вы́пьем ча́йку?» dagi ча́ёк — choy kichik emas, balki taklif iliq va do'stona. Xuddi shunday «Секу́ндочку!» — "bir soniyagina!" (xushmuomala). Bu suffikslar — so'zlashuv uslubining hissiy bo'yog'i. Rasmiy nutqda ular yo'q: hujjatda до́мик emas, дом yoziladi.
3.4. Xususiyat 4 — To'liqsiz gaplar va ellipsis (непо́лные предложе́ния)
Og'zaki nutqda vaziyat aniq bo'lganda, so'zlovchi keraksiz so'zlarni tushirib qoldiradi. Buni ellipsis deyiladi. Kitobiy nutqda gap to'liq, so'zlashuvda esa qisqa:
TO'LIQ (kitobiy): SO'ZLASHUV (to'liqsiz):
Ты куда́ идёшь? Ты куда́? — Sen qayoqqa?
Я иду́ домо́й. Домо́й. — Uyga.
Дай мне, пожа́луйста, Дай ча́ю. — Choy ber.
ча́ю.
Что ты де́лаешь? Ты чего́? — Sen nima qilyapsan? / Nima bo'ldi?
Мне два ко́фе, Два ко́фе. — Ikki kofe (buyurtma).
пожа́луйста.Bu — xato emas, aksincha, tabiiy so'zlashuv. Vaziyat gapning yarmini o'zi aytib turadi, shuning uchun uni takrorlash keraksiz. Ayniqsa savol-javobda: «— Ты куда́? — Домо́й.» — bu ideal so'zlashuv nutqi.
3.5. Xususiyat 5 — Yuklama va kirish so'zlar (части́цы и вво́дные слова́)
So'zlashuv nutqi maxsus yuklama va "to'ldiruvchi" so'zlar bilan to'la. Ular ko'pincha aniq lug'aviy ma'no bermaydi, lekin nutqni jonli, tabiiy va hissiy qiladi:
ну — xo'sh, ha endi Ну что, пойдём? — Xo'sh, ketdikmi?
вот — mana Вот так вот. — Mana shunday.
же — -ku, axir Я же говори́л! — Aytdim-ku!
-то — -chi, ta'kid Он-то зна́ет. — U-chi, biladi.
типа — go'yo, degandek Он типа за́нят. — U go'yo bandmish.
коро́че — qisqasi Коро́че, я согла́сен. — Qisqasi, roziman.
в о́бщем — umuman, xullas В о́бщем, всё норм. — Xullas, hammasi joyida.
мол — emish (ko'chirma) Он, мол, не знал. — U bilmagan emish.
де́скать — go'yoki, emish Устал, де́скать. — Charchadim emish.DIQQAT: типа, коро́че, в о́бщем kabi so'zlar so'z-parazit bo'lib qolishi mumkin — ularni haddan tashqari ko'p ishlatish nutqni buzadi. Me'yorida — bezak, ortiqchasi — kasallik. Мол va де́скать esa birovning gapini qayta aytishda ishlatiladi: «Он сказа́л, мол, не приду́» (u "kelmayman" degan edi).
3.6. Xususiyat 6 — Frazeologizm va obrazlilik
So'zlashuv nutqi frazeologizm va iboralarga boy (B1 26-darsni eslang). Do'stona suhbatda odam his-tuyg'usini turg'un iboralar bilan yorqin ifodalaydi:
Я вы́мотался — с ног вали́лся. — Holdan toydim — oyoqda turolmasdim.
Не бери́ в го́лову! — Ko'nglingga olma! / Bosh qotirma!
Всё бу́дет норм, не пережива́й. — Hammasi joyida bo'ladi, xavotir olma.
Он мне все у́ши прожужжа́л. — U menga qulog'imni bitirdi (bir gapni takrorlab).
Дава́й без обиняко́в. — Kel, ochig'ini gaplashaylik.Rasmiy nutqda bunday iboralar deyarli yo'q — u yerda quruq, aniq ifoda ishlatiladi.
3.7. Xususiyat 7 — Murojaat: "ты", ism, laqab (обраще́ние на «ты»)
So'zlashuv uslubining muhim belgisi — «ты» (sen) murojaati va ismning erkalash shakli:
TO'LIQ ISM SO'ZLASHUV SHAKL O'ZBEKCHA
Алекса́ндр Са́ша, Са́шка — Sasha, Sashka
Екатери́на Ка́тя, Катю́ша — Katya, Katyusha
Влади́мир Воло́дя, Вова — Volodya, Vova
Дми́трий Ди́ма, Ди́мка — Dima, Dimka- «Ты» — do'st, tengdosh, oila, bola bilan.
- «Вы» — rahbar, keksa kishi, notanish odam, rasmiy vaziyat bilan (bu — keyingi darsdagi rasmiy uslubning belgisi).
Murojaatda ism qisqaradi va erkalash suffiksi oladi: Са́ша Сашу́ля, Са́шенька. Bu — samimiylik belgisi.
3.8. So'zlashuv vs neytral — yig'ma jadval (ish quroli)
Bu jadval — darsning markaziy quroli. Bir ma'no, ikki uslub:
| Neytral / kitobiy | So'zlashuv (разг.) | O'zbekcha | Xususiyat |
|---|---|---|---|
| университе́т | универ | universitet | qisqartma |
| компью́тер | комп | kompyuter | qisqartma |
| информа́ция | и́нфа | ma'lumot | qisqartma |
| о́чень хорошо́ | кла́ссно, кру́то | zo'r | so'zlashuv leksika |
| мужчи́на | па́рень | yigit | so'zlashuv leksika |
| глу́пость | ерунда́, чепуха́ | bema'nilik | so'zlashuv leksika |
| говори́ть | болта́ть | valdirashmoq | so'zlashuv fe'l |
| дом | до́мик | uycha | kichraytma |
| Куда́ ты идёшь? | Ты куда́? | Qayoqqa? | to'liqsiz gap |
| Э́то о́чень хорошо́. | Здо́рово! | Zo'r! | ekspressivlik |
Oltin qoida: har bir so'zlashuv so'zi/shaklining neytral juftini biling. Do'st bilan — универ, кла́ссно, болта́ть; rahbar yoki hujjat bilan — университе́т, отли́чно, разгова́ривать. Uslubni vaziyatga qarab almashtira bilish — B2 darajaning asosiy ko'nikmasi.
4. Ko'p misollar (jonli gaplar)
Qisqartma va so'zlashuv leksika:
За́втра у меня́ пара́ в универе. — Ertaga universitetda darsim bor.
Кинь мне и́нфу на телефо́н. — Ma'lumotni telefonimga tashla.
Мой комп сно́ва зави́с. — Kompyuterim yana osilib qoldi.
Э́тот фильм — про́сто кла́сс! — Bu film — shunchaki zo'r!
Да э́то всё ерунда́, не пережива́й. — Bu hammasi bema'nilik, xavotir olma.Ekspressivlik (kichraytma/kattalashtirma):
Сади́сь, вы́пьем ча́йку. — O'tir, choy ichamiz.
Кака́я ми́лая ко́шечка! — Qanday shirin mushukcha!
Секу́ндочку, я сейча́с. — Bir soniyagina, hozir.
У него́ таки́е ручи́щи — как лопа́ты! — Uning qo'llari shunday katta — belkurakday!To'liqsiz gaplar (dialogda):
— Ты куда́? — В магази́н. — Sen qayoqqa? — Do'konga.
— Чай бу́дешь? — Дава́й. — Choy ichasanmi? — Qani.
— Кто там? — Я. — U yerda kim? — Men.
— Ну как? — Норма́льно. — Xo'sh, qalay? — Yaxshi.Yuklama va kirish so'zlar:
Ну, расска́зывай, как дела́! — Xo'sh, gapir, ishlar qalay!
Я же тебе́ говори́л, что так бу́дет. — Senga aytdim-ku, shunday bo'ladi deb.
Коро́че, встреча́емся в шесть. — Qisqasi, soat oltida uchrashamiz.
В о́бщем, всё поня́тно, спаси́бо. — Xullas, hammasi tushunarli, rahmat.E'tibor bering: har misol — real og'zaki nutqning bo'lagi. Endi siz ularni "xato" yoki "erkin" deb emas, so'zlashuv uslubining qonuniy vositalari sifatida ko'ryapsiz. Ammo eslang: bularning hammasi norasmiy vaziyat uchun — do'st, oila, tanish. Rahbar yoki hujjat bilan bu vositalar o'rniga neytral variant ishlating.
5. Talaffuz bo'limi
So'zlashuv nutqi tez talaffuz qilinadi, shuning uchun so'zlar "yopishadi" va tovushlar qisqaradi:
- кла́ссно /KLÁS-na/ — urg'u boshda; ikkilangan "сс" bir kuchli "s"; oxirgi "о" "a": "klásna".
- кру́то /KRÚ-ta/ — urg'u boshda; urg'usiz "о" "a": "krúta". "Zo'r, ajoyib" ma'nosida.
- здо́рово /ZDÓ-ra-va/ — DIQQAT: urg'u boshda ("zdórava" — ajoyib!). Agar urg'u oxirda bo'lsa — здоро́во (salomlashish, "salom, o'rtoq"). Urg'u ma'noni o'zgartiradi!
- ерунда́ /yi-run-DÁ/ — urg'u oxirda; boshdagi "е" "yi", urg'usiz "о"... yo'q, bu yerda "у": "yirundá".
- боло́тать... — to'g'ri shakli болта́ть /bal-TÁT'/ — urg'u oxirda, boshdagi "о" "a": "baltát'".
- универ /u-ni-VÉR/ — urg'u oxirgi bo'g'inda ("univér"), университе́т dan farqli.
- ча́ёк /cha-YÓK/ — DIQQAT: urg'u oxirda, "ё" har doim urg'uli: "chayók". Kichraytma shakl.
- коро́че /ka-RÓ-chi/ — urg'u o'rtada; boshdagi "о" "a", oxirgi "е" "i": "karóchi".
Ikki oltin talaffuz qoidasi bugun: (1) So'zlashuvda nutq tezlashadi — so'zlar birga aytiladi, urg'usiz unlilar yanada kuchsizlanadi: «Что ты де́лаешь?» real nutqda "chó ty délash?" bo'lib eshitiladi. Buni tushunish uchun jonli nutq eshiting. (2) Urg'u ma'noni ajratadi: здо́рово (ajoyib) здоро́во (salom, do'stona salomlashish). Shunga o'xshab so'zlashuv so'zlarida urg'uni aniq yodlang — u ko'pincha kutilmagan joyda.
Topshiriq: har so'zni 3 marta ovoz chiqarib, tabiiy tezlikda ayting: кла́ссно · кру́то · здо́рово · ерунда́ · болта́ть · универ · ча́ёк · коро́че.
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
So'zlashuv leksikasi:
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| кла́ссно | кла́сс-но | zo'r, ajoyib | Кла́ссно вы́глядишь! — Zo'r ko'rinyapsan! |
| кру́то | кру́-то | zo'r, "top" | Э́то о́чень кру́то! — Bu juda zo'r! |
| здо́рово | здо́-ро-во | ajoyib, zo'r | Здо́рово, что ты пришёл! — Kelganing zo'r bo'ldi! |
| отли́чно | от-ли́ч-но | a'lo, juda yaxshi | Всё прошло́ отли́чно. — Hammasi a'lo o'tdi. |
| ерунда́ | е-рун-да́ | bema'nilik, arzimas | Э́то ерунда́. — Bu arzimas narsa. |
| чепуха́ | че-пу-ха́ | bo'lmagan gap | Не говори́ чепуху́. — Bo'lmagan gap gapirma. |
| па́рень | па́-рень | yigit | Он хоро́ший па́рень. — U yaxshi yigit. |
| ребя́та | ре-бя́-та | bolalar, yigit-qizlar | Приве́т, ребя́та! — Salom, bolalar! |
| болта́ть | бол-та́ть | valdirashmoq, gaplashib o'tirmoq | Мы до́лго болта́ли. — Uzoq gaplashib o'tirdik. |
| универ | у-ни-ве́р | universitet (qisqa) | Иду́ в универ. — Universitetga ketyapman. |
| комп | комп | kompyuter (qisqa) | Мой комп сло́ман. — Kompyuterim buzuq. |
| и́нфа | и́н-фа | ma'lumot (qisqa) | Кинь и́нфу. — Ma'lumotni tashla. |
| зачётка | за-чёт-ка | reyting daftarchasi | Забы́л зачётку. — Daftarchani unutdim. |
| маршру́тка | мар-шру́т-ка | marshrut taksi | Е́ду на маршру́тке. — Marshrutkada ketyapman. |
| моби́льник | мо-би́ль-ник | mobil telefon | Где мой моби́льник? — Telefonim qani? |
Ekspressivlik va yuklamalar:
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| до́мик | до́-мик | uycha | Ма́ленький до́мик. — Kichkina uycha. |
| ча́ёк | ча-ёк | choygina | Вы́пьем ча́йку? — Choy ichamizmi? |
| секу́ндочка | се-ку́н-доч-ка | bir soniyagina | Секу́ндочку! — Bir soniyagina! |
| ручи́ща | ру-чи́-ща | bahaybat qo'l | Каки́е ручи́щи! — Qanday katta qo'llar! |
| ну | ну | xo'sh, ha endi | Ну, пойдём? — Xo'sh, ketdikmi? |
| вот | вот | mana | Вот так. — Mana shunday. |
| же | же | -ku, axir | Я же говори́л! — Aytdim-ku! |
| коро́че | ко-ро́-че | qisqasi | Коро́че, я согла́сен. — Qisqasi, roziman. |
| в о́бщем | в о́б-щем | xullas, umuman | В о́бщем, всё норм. — Xullas, joyida. |
| норм | норм | joyida, yaxshi | Всё норм. — Hammasi joyida. |
Yodlash qoidasi: har so'zlashuv so'zini neytral jufti bilan yodlang — Anki kartochkasi orqasiga: (1) neytral variant (кла́ссно отли́чно/хорошо́), (2) uslub belgisi (разг. — so'zlashuv), (3) qayerda ishlatilishi (do'st bilan — ha, rahbar bilan — yo'q). Shunda siz so'zni faqat bilmaysiz, balki to'g'ri joyda ishlatasiz.
7. Dialog (jonli so'zlashuv namunasi)
Ikki talaba — Dima va Katya — universitet oldida uchrashib qoldi. Bu — sof so'zlashuv uslubi:
— О, Ка́тя, приве́т! Ты чего́ тут? — O, Katya, salom! Nima qilyapsan bu yerda?
— Приве́т, Ди́мка! Да вот, из универа — Salom, Dimka! Mana, universitetdan
иду́. А ты? kelyapman. Sen-chi?
— То́же. Слу́шай, как экза́мен? Сдала́? — Men ham. Eshit, imtihon qalay? Topshirdingmi?
— Сдала́! Предста́вь — на «отли́чно»! — Topshirdim! Tasavvur qil — "a'lo"ga!
— Ва́у, кла́ссно! Молоде́ц! — Voy, zo'r! Barakalla!
— Спаси́бо. Че́стно, я так вы́моталась — — Rahmat. Rostini aytsam, shunday charchadimki —
всю ночь зубри́ла. tun bo'yi yodladim.
— Да ла́дно, зато́ тепе́рь свобо́дна! — E, mayli, endi ozod-ku!
Слу́шай, пойдём ко́фе попьём? Eshit, kel, kofe ichamizmi?
— Дава́й! То́лько бы́стро, у меня́ ещё — Qani! Faqat tez, menda yana
дела́. ishlarim bor.
— Коро́че, реша́й — ты со мной и́ли нет? — Qisqasi, hal qil — men bilanmisan yo yo'qmi?
— Ну ты и приста́л! Ла́дно, идём. Но — Voy, yopishib olding-a! Mayli, ketdik. Lekin
и́нфу про за́втра ты мне ски́нешь? ertaga haqidagi ma'lumotni menga tashlaysanmi?
— Без пробле́м. Всё бу́дет норм. — Muammosiz. Hammasi joyida bo'ladi.E'tibor bering: bu dialogda so'zlashuv uslubining barcha yetti xususiyati bor — qisqartma (универ, и́нфа), so'zlashuv leksika (кла́ссно, вы́моталась, зубри́ла, зато́), to'liqsiz gap (Ты чего́ тут? — Из универа иду́.), yuklama (да вот, ну, коро́че, зато́), murojaat «ты» va laqab (Ди́мка), frazeologik-hissiy ifoda (ну ты и приста́л!), baholash (Молоде́ц! Ва́у!). Aynan shunday tabiiy jaranglaydi jonli rus nutqi. Lekin: shu Katya imtihon komissiyasi oldida «Да вот, из универа иду́» deb aytolmaydi — u yerda «Я иду́ из университе́та» kerak.
8. Tipik xatolar + mini-mashq
So'zlashuv so'zini rasmiy vaziyatda ishlatish: rahbarga «Я вчера́ не был в универе» yoki arizada «комп слома́лся». Rasmiy vaziyatda: «Я не был в университе́те», «компью́тер вы́шел из стро́я». Sabab: универ, комп — sof so'zlashuv (разг.), rasmiy nutqda faqat to'liq, neytral so'z.
«Ты» ni notanish yoki katta odamga ishlatish: yangi tanishgan, keksa yoki rahbarga «Ты не зна́ешь, где метро́?». «Вы не зна́ете, где метро́?» Sabab: «ты» — faqat do'st, tengdosh, oila bilan. Notanish/rasmiy vaziyatda — «вы». Bu — hurmat belgisi.
Kichraytma suffiksni rasmiy matnda ishlatish: ishga arizada «Прошу́ дать мне отпуско́к» yoki «де́нежки». Rasmiy: «о́тпуск», «де́ньги». Sabab: kichraytma (до́мик, де́нежки, отпуско́к) — hissiy, do'stona bo'yoq; rasmiy hujjatda o'rinsiz.
Yuklama va so'z-parazitlarni haddan ko'p ishlatish: «Ну, коро́че, типа, в о́бщем, я типа согла́сен, ну коро́че». «Коро́че, я согла́сен». Sabab: типа, коро́че, в о́бщем me'yorida — tabiiy, ortiqchasi — nutqni buzuvchi "parazit". Bittasini tanlang.
Neytral fe'lni so'zlashuv fe'li bilan almashtirish rasmiy holatda: ish uchrashuvida «Дава́йте поболта́ем о бюдже́те». «Дава́йте обсу́дим бюдже́т». Sabab: болта́ть — norasmiy, "jiddiy emas" ma'nosini beradi; ish suhbatida обсуди́ть, поговори́ть kerak.
Adabiy so'zlashuvni просторе́чие (dag'al nutq) bilan chalkashtirish: «ло́жить» (o'rniga класть), «ихний» (o'rniga их), «зво́нит» (o'rniga звони́т). класть, их, звони́т. Sabab: bular — adabiy me'yordan tashqari (просторе́чие), so'zlashuv uslubida ham xato hisoblanadi. Adabiy so'zlashuv — tabiiy, lekin savodli.
Mini-mashq (og'zaki): quyidagi so'zlashuv gaplarini neytral (rasmiy) uslubga o'giring:
1) Кинь мне и́нфу на комп.
2) Он кла́ссный па́рень.
3) Ты чего́ тут?
4) Дава́й поболта́ем.(Javoblar 11-bo'limda.)
9. Mashqlar
Mashq 1. Har bir neytral so'zga so'zlashuv juftini toping:
1) университе́т а) кла́ссно / кру́то
2) компью́тер б) универ
3) о́чень хорошо́ в) болта́ть
4) говори́ть г) ерунда́
5) глу́пость д) компMashq 2. So'zni qisqartiring (so'zlashuv shakli):
информа́ция ________
маршру́тное такси́ ________
мобильный телефо́н ________
преподава́тель ________
зачётная кни́жка ________Mashq 3. Kichraytma-erkalash shaklini yasang va ma'nosini yozing:
дом ________ (________)
ко́шка ________ (________)
чай ________ (________)
сын ________ (________)Mashq 4. To'liq gapni to'liqsiz (so'zlashuv) shaklga o'giring:
1) Куда́ ты идёшь? ________
2) Я иду́ домо́й. ________
3) Ты бу́дешь пить чай? ________
4) Что ты де́лаешь? ________Mashq 5. Mos yuklama/kirish so'zni qo'ying (ну / же / коро́че / в о́бщем):
1) ________, пойдём уже́! (xo'sh)
2) Я ________ тебе́ говори́л! (aytdim-ku)
3) ________, я согла́сен. (qisqasi)
4) ________, всё бы́ло норма́льно. (xullas)Mashq 6. Gap qaysi uslubda? (Р — so'zlashuv / Н — neytral-rasmiy):
1) Кла́ссно, что ты пришёл!
2) Благодарю́ вас за визи́т.
3) Ну ты и вы́мотался!
4) Прошу́ рассмотре́ть моё заявле́ние.
5) Да э́то всё ерунда́.Mashq 7. So'zlashuv gapni neytral uslubga o'giring:
1) У меня́ комп зави́с.
2) Она́ така́я кла́ссная де́вушка.
3) Мы всю ночь болта́ли.
4) Кинь и́нфу про за́втра.Mashq 8. O'zingiz haqingizda so'zlashuv uslubida gap tuzing (so'zlashuv so'zidan foydalaning):
Do'stingiz bilan universitet haqida (универ, кла́ссно ishlating).
Kimnidir maqtang (кру́то, молоде́ц, здо́рово ishlating).
Do'stni choyga taklif qiling (ча́ёк, дава́й ishlating).10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
Uslub tarjimoni: Wisar AIga 6 ta neytral gap bering (masalan «Я иду́ в университе́т», «Э́то очень хорошо́») va ularni so'zlashuv uslubiga o'girishini so'rang. So'ng teskarisini qiling — so'zlashuv gaplarni neytralga. AI har o'zgargan so'zni belgilab bersin.
Vaziyat o'yini: AIdan ikkita vaziyat bersin — (a) do'st bilan kafeda, (b) rahbar bilan ish uchrashuvida. Siz bir xil fikrni ("charchadim, dam olmoqchiman") ikki xil uslubda ayting. AI qaysi biri qayerga mos kelishini baholasin.
Qisqartma drill: AIga 8 ta uzun so'z bering (университе́т, информа́ция, компью́тер, преподава́тель...) va ularning so'zlashuv qisqartmasini yozing. AI to'g'ri-noto'g'risini tekshirsin va yana 3 ta yangi qisqartma o'rgatsin.
Dialog qurish: AI bilan do'stona so'zlashuv dialogini quring (masalan, dam olish rejasi haqida) va kamida beshta so'zlashuv vositasi ishlating: qisqartma, so'zlashuv leksika, kichraytma, yuklama (ну, коро́че), «ты» murojaat. AI uslub xatolaringizni to'g'rilasin.
Chegara mashqi: AIdan 5 ta so'z bersin va har birini adabiy so'zlashuv yoki просторе́чие (dag'al) deb belgilashini so'rang (болта́ть — adabiy, ло́жить — dag'al). Farqni izohlab bersin.
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim): 1) «Отправь мне информа́цию на компью́тер»; 2) «Он хоро́ший молодо́й челове́к»; 3) «Что ты здесь де́лаешь?»; 4) «Дава́й поговори́м».
Mashq 1: 1-б; 2-д; 3-а; 4-в; 5-г.
Mashq 2: и́нфа; маршру́тка; моби́льник; преп; зачётка.
Mashq 3: до́мик (uycha); ко́шечка (mushukcha); ча́ёк (choygina); сыно́к (o'g'ilcha, o'g'lim). (Hammasi mehr/kichiklik bo'yog'ini beradi.)
Mashq 4: 1) Ты куда́?; 2) Домо́й.; 3) Чай бу́дешь?; 4) Ты чего́? (yoki Чего́ де́лаешь?).
Mashq 5: 1) Ну; 2) же; 3) Коро́че; 4) В о́бщем.
Mashq 6: 1-Р; 2-Н; 3-Р; 4-Н; 5-Р.
Mashq 7: 1) У меня́ зави́с компью́тер (yoki компью́тер переста́л рабо́тать); 2) Она́ о́чень хоро́шая (прия́тная) де́вушка; 3) Мы всю ночь разгова́ривали (обща́лись); 4) Отправь (пришли́) мне информа́цию о за́втрашнем дне.
Mashq 8: namunaviy javoblar — «За́втра иду́ в универ, там бу́дет кла́ссная ле́кция.» / «Ты сдал экза́мен? Кру́то, молоде́ц, здо́рово!» / «Сади́сь, дава́й ча́йку попьём.»
12. Xulosa va keyingi dars
- Разгово́рный стиль (so'zlashuv uslubi) — do'st, oila, tanish bilan norasmiy, og'zaki muloqot tili. U neytral markazdan norasmiylikka og'adi.
- Yetti asosiy xususiyat: (1) tejamkorlik/qisqartma (универ, комп, и́нфа); (2) so'zlashuv leksika (кла́ссно, па́рень, ерунда́, болта́ть); (3) ekspressivlik — kichraytma/kattalashtirma (до́мик, ча́ёк, ручи́ща); (4) to'liqsiz gap/ellipsis (Ты куда́? — Домо́й.); (5) yuklama va kirish so'zlar (ну, вот, же, коро́че, в о́бщем, мол); (6) frazeologizm va obrazlilik; (7) «ты» murojaat va ismning erkalash shakli (Ди́мка, Ка́тя).
- Neytral so'zlashuv: har so'zlashuv so'zining neytral jufti bor — кла́ссно отли́чно, болта́ть разгова́ривать, универ университе́т. Uslubni vaziyatga qarab almashtirish — B2 ko'nikmasi.
- Chegara: biz adabiy so'zlashuvni o'rgandik (tabiiy, lekin savodli). Undan pastda — просторе́чие (ло́жить, ихний, зво́нит), bu adabiy me'yordan tashqari, so'zlashuvda ham xato.
- Asosiy qoida: so'zlashuv uslubi — do'st va oila uchun; rahbar, imtihon, hujjat, notanish odam bilan rasmiy/neytral uslub kerak. To'g'ri vaziyatni tanlash — so'zdan ham muhim.
Keyingi dars — B2 — 31-dars: Rasmiy-ish uslubi (официа́льно-делово́й стиль) — ariza, hujjat, xat, standart iboralar. Bugun siz uslublar "oilasi"ning eng norasmiy a'zosini o'rgandingiz — jonli, hissiy, erkin. Keyingi darsda esa uning to'liq qarama-qarshisini ochamiz: rasmiy-ish uslubi — quruq, aniq, standart va shaxssiz. U yerda универ emas университе́т, кла́ссно emas удовлетвори́тельно, «ты» emas «Вы», «Кинь и́нфу» emas «Прошу́ предоста́вить информа́цию» bo'ladi. Ariza (заявле́ние), tushuntirish xati (объясни́тельная), rasmiy murojaat shakllari va «вышеука́занный, в связи́ с, настоя́щим уведомля́ю» kabi standart iboralarni o'rganasiz. So'zlashuv va rasmiy — bir tanganing ikki tomoni; ikkalasini bilsangiz, har vaziyatda to'g'ri "kiyim"ni tanlaysiz. Уда́чи! (Omad!)
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!