WisarWisar
Rus tili kursi/B2 Yuqori Orta20 daqiqa

B2 — 30-dars: So'zlashuv uslubi (разгово́рный стиль) — jonli kundalik nutq, qisqartma, ekspressivlik

B2 — YUQORI-O'RTA · 30-dars


1. Dars nomi va maqsad

O'tgan darsda (29-dars) siz funksional uslublar tizimini umumiy ko'rib chiqdingiz: bitta fikr rus tilida vaziyatga qarab besh xil "kiyim"da keladi — ilmiy, rasmiy-ish, publitsistik, badiiy va so'zlashuv uslubi. Bugun biz ana shu beshtadan eng birinchi, eng jonli va eng ko'p ishlatiladiganiniразгово́рный стиль (so'zlashuv uslubi) ni oxirigacha ochamiz.

So'zlashuv uslubi — bu do'stlar, oila a'zolari, tanish-bilishlar orasidagi norasmiy, og'zaki muloqot tili. Siz uni har kuni eshitasiz: ko'chada, kafeda, telefonda, chatda. Grammatika darsliklaridagi "toza" jumlalar bilan real rus nutqi o'rtasida katta farq bor — aynan shu farqni so'zlashuv uslubi tashkil qiladi. Misolga qarang:

text
KITOBIY (neytral):   Куда́ ты идёшь?          — Qayerga ketyapsan?
SO'ZLASHUV:          Ты куда́? — Домо́й.       — Sen qayoqqa? — Uyga.

KITOBIY (neytral):   Э́то о́чень хорошо́.      — Bu juda yaxshi.
SO'ZLASHUV:          Кла́ссно! / Здо́рово!    — Zo'r! / Ajoyib!

KITOBIY (neytral):   университе́т, компью́тер  — universitet, kompyuter
SO'ZLASHUV:          универ, комп             — univer, komp

Ko'rib turibsiz — bir xil ma'no, lekin butunlay boshqa "ovoz". Bu darsning maqsadi — sizni so'zlashuv uslubining yetti asosiy xususiyati bilan tanishtirish, so'zlashuv leksikasi va qisqartmalarini o'rgatish, hamda eng muhimi — qachon va kim bilan shu uslubda gapirish mumkinligini (do'st va oila — ha; rahbar, imtihon, hujjat — yo'q) aniq ko'rsatish.

DIQQAT — chegara: biz adabiy so'zlashuv uslubini o'rganamiz — bu madaniyatli, tabiiy og'zaki nutq. Undan pastda просторе́чие (dag'al, savodsiz nutq) turadi — biz unga faqat "chegara" sifatida qisqacha to'xtalamiz, o'rgatmaymiz. Maqsad: tabiiy gapirish, lekin dag'allashmaslik.

Urg'u belgisi: ruscha so'zlarni har doim urg'usi bilan beramiz — кла́ссно, здо́рово, ерунда́, боло́тать. So'zlashuv so'zlarida urg'u ko'pincha kutilmagan joyda bo'ladi, shuning uchun har so'zni urg'usi bilan yodlang.


2. Avvalgi darslardan takror (funksional uslublar)

Chuqur qismga o'tishdan oldin 29-darsdagi poydevorni tiklaymiz. Rus tilida beshta funksional uslub bor va har biri o'z vaziyatiga xizmat qiladi:

text
1. Разгово́рный      — kundalik norasmiy muloqot   (bugun — chuqur)
2. Официа́льно-делово́й — hujjat, ariza, shartnoma   (31-dars)
3. Нау́чный          — ilmiy maqola, darslik
4. Публицисти́ческий — gazeta, maqola, chiqish
5. Худо́жественный   — badiiy adabiyot, she'r
  • Neytral (betaraf) leksika har bir uslubda ishlaydi: говори́ть, дом, хоро́ший, челове́к. Bu — "markaz". So'zlashuv uslubi undan pastga (norasmiylikka), rasmiy uslub esa yuqoriga (kitobiylikka) og'adi.
  • Uslubiy belgi (стилисти́ческая помета): lug'atlarda har so'z yonida belgi turadi — разг. (so'zlashuv), прост. (dag'al), книжн. (kitobiy), офиц. (rasmiy). Bu belgi so'zni qayerda ishlatish mumkinligini aytadi.
  • B1 26-darsdagi frazeologizmlar aynan shu so'zlashuv uslubiga tegishli edi: бить баклу́ши, кот напла́кал, води́ть за́ нос. Endi tushunasiz — nega ular rasmiy matnda ishlatilmaydi: chunki ular so'zlashuv belgisiga ega.

Muhim bog'lanish: o'tgan dars sizga uslublar borligini ko'rsatdi. Bugungi dars birinchi uslubning ichiga kiradi: so'zlashuv nutqi qanday tuzilishini, qaysi so'z va qisqartmalar unga xos ekanini, uni qanday tabiiy gapirishni o'rgatadi. Rasmiy uslub esa keyingi (31-) darsda — ikkalasini yonma-yon ko'rib, farqni to'liq his qilasiz.

Tez mashq: quyidagi so'zlar qaysi uslubga xos? универ, осуществля́ть, кла́ссно, вышеука́занный. (Javob: универ — so'zlashuv; осуществля́ть — rasmiy/kitobiy; кла́ссно — so'zlashuv; вышеука́занный — rasmiy.)


3. Asosiy tushuntirish

So'zlashuv uslubining yetti asosiy xususiyatini ketma-ket ochamiz. Ularni tanisangiz — real rus nutqini tushunasiz va o'zingiz ham tabiiy gapira olasiz.

3.1. Xususiyat 1 — Tejamkorlik va qisqartma (эконо́мия)

Og'zaki nutqda odam tez va oson gapirishni xohlaydi, shuning uchun uzun so'zlar qisqaradi. Bu — so'zlashuv uslubining eng ko'zga tashlanadigan belgisi:

text
университе́т       универ        — universitet
компью́тер         комп          — kompyuter
информа́ция        и́нфа          — ma'lumot, xabar
преподава́тель     преп          — o'qituvchi (talaba tilida)
зачётная кни́жка   зачётка       — reyting daftarchasi
маршру́тное такси́  маршру́тка    — marshrut taksi
мобильный телефо́н  моби́льник    — mobil telefon

Bunday qisqartmalar ayniqsa yoshlar va talabalar nutqida ko'p. Ular rasmiy emas — arizada yoki imtihonda универ deb yozib bo'lmaydi, faqat университе́т.

3.2. Xususiyat 2 — So'zlashuv leksikasi (разгово́рная ле́ксика)

So'zlashuv uslubida ko'p so'zlarning maxsus, norasmiy varianti bor. Ular neytral so'z bilan bir ma'noni beradi, lekin faqat og'zaki nutqda ishlatiladi:

text
NEYTRAL              SO'ZLASHUV           O'ZBEKCHA
хорошо́ / отли́чно   кла́ссно, кру́то,    — zo'r, ajoyib, "top"
                       здо́рово
мужчи́на / ю́ноша     па́рень             — yigit
де́ти / молодёжь      ребя́та             — bolalar, yigit-qizlar (do'stona)
глу́пость / вздор     ерунда́, чепуха́    — bema'nilik, arzimas gap
де́ньги               ба́бки (dag'alroq)  — pul (norasmiy)
лицо́                 физионо́мия         — bashara, aft (kinoya bilan)

Neytral so'zlashuv fe'l juftliklari ayniqsa muhim — bir harakat, ikki "ovoz":

text
говори́ть    болта́ть        — valdirashmoq, gaplashib o'tirmoq
идти́        топа́ть         — piyoda ketmoq (norasmiy)
устал       вы́мотался      — holdan toydim (kuchli, jonli)
есть        уплета́ть       — ishtaha bilan yemoq

Nozik farq: говори́ть — neytral, hamma joyda ishlaydi. Болта́ть esa faqat norasmiy va qo'shimcha ma'no beradi — "jiddiy emas, do'stona, uzoq gaplashish". Rahbaringizga «Дава́йте поболта́ем о прое́кте» deb bo'lmaydi — bu juda samimiy jaranglaydi. Unda: «Дава́йте обсу́дим прое́кт».

3.3. Xususiyat 3 — Ekspressivlik va baholash (kichraytma/kattalashtirma)

So'zlashuv uslubi hissiyotga boy. Rus tili buni maxsus suffikslar bilan beradi — so'zga "kichraytma" yoki "kattalashtirma" suffiksi qo'shib, munosabat bildiriladi:

Kichraytma-erkalash (уменьши́тельно-ласка́тельные) — mehr, iliqlik yoki kichiklik:

text
дом     до́мик       — uycha (kichkina yoki suyukli uy)
ко́шка  ко́шечка     — mushukcha (erkalab)
сын     сыно́к       — o'g'ilcha, o'g'lim (mehr bilan)
чай     ча́ёк        — choygina (do'stona taklif: «ча́йку?»)
ма́ма    ма́мочка     — oyijon

Kattalashtirma (увеличи́тельные) — kattalik, ba'zan qo'pollik yoki hayrat:

text
рука́   ручи́ща      — bahaybat qo'l
дом     доми́ще      — ulkan uy
голос   голоси́ще    — guldiros ovoz

Muhim ma'no: kichraytma suffiks har doim "kichik" degani emas. «Вы́пьем ча́йку?» dagi ча́ёк — choy kichik emas, balki taklif iliq va do'stona. Xuddi shunday «Секу́ндочку!» — "bir soniyagina!" (xushmuomala). Bu suffikslar — so'zlashuv uslubining hissiy bo'yog'i. Rasmiy nutqda ular yo'q: hujjatda до́мик emas, дом yoziladi.

3.4. Xususiyat 4 — To'liqsiz gaplar va ellipsis (непо́лные предложе́ния)

Og'zaki nutqda vaziyat aniq bo'lganda, so'zlovchi keraksiz so'zlarni tushirib qoldiradi. Buni ellipsis deyiladi. Kitobiy nutqda gap to'liq, so'zlashuvda esa qisqa:

text
TO'LIQ (kitobiy):        SO'ZLASHUV (to'liqsiz):
Ты куда́ идёшь?          Ты куда́?              — Sen qayoqqa?
Я иду́ домо́й.           Домо́й.               — Uyga.
Дай мне, пожа́луйста,    Дай ча́ю.             — Choy ber.
   ча́ю.
Что ты де́лаешь?        Ты чего́?             — Sen nima qilyapsan? / Nima bo'ldi?
Мне два ко́фе,           Два ко́фе.            — Ikki kofe (buyurtma).
   пожа́луйста.

Bu — xato emas, aksincha, tabiiy so'zlashuv. Vaziyat gapning yarmini o'zi aytib turadi, shuning uchun uni takrorlash keraksiz. Ayniqsa savol-javobda: «— Ты куда́? — Домо́й.» — bu ideal so'zlashuv nutqi.

3.5. Xususiyat 5 — Yuklama va kirish so'zlar (части́цы и вво́дные слова́)

So'zlashuv nutqi maxsus yuklama va "to'ldiruvchi" so'zlar bilan to'la. Ular ko'pincha aniq lug'aviy ma'no bermaydi, lekin nutqni jonli, tabiiy va hissiy qiladi:

text
ну       — xo'sh, ha endi        Ну что, пойдём?      — Xo'sh, ketdikmi?
вот      — mana                  Вот так вот.         — Mana shunday.
же       — -ku, axir             Я же говори́л!       — Aytdim-ku!
-то      — -chi, ta'kid          Он-то зна́ет.        — U-chi, biladi.
типа     — go'yo, degandek       Он типа за́нят.      — U go'yo bandmish.
коро́че   — qisqasi              Коро́че, я согла́сен. — Qisqasi, roziman.
в о́бщем — umuman, xullas        В о́бщем, всё норм.  — Xullas, hammasi joyida.
мол      — emish (ko'chirma)     Он, мол, не знал.    — U bilmagan emish.
де́скать — go'yoki, emish        Устал, де́скать.     — Charchadim emish.

DIQQAT: типа, коро́че, в о́бщем kabi so'zlar so'z-parazit bo'lib qolishi mumkin — ularni haddan tashqari ko'p ishlatish nutqni buzadi. Me'yorida — bezak, ortiqchasi — kasallik. Мол va де́скать esa birovning gapini qayta aytishda ishlatiladi: «Он сказа́л, мол, не приду́» (u "kelmayman" degan edi).

3.6. Xususiyat 6 — Frazeologizm va obrazlilik

So'zlashuv nutqi frazeologizm va iboralarga boy (B1 26-darsni eslang). Do'stona suhbatda odam his-tuyg'usini turg'un iboralar bilan yorqin ifodalaydi:

text
Я вы́мотался — с ног вали́лся.     — Holdan toydim — oyoqda turolmasdim.
Не бери́ в го́лову!                — Ko'nglingga olma! / Bosh qotirma!
Всё бу́дет норм, не пережива́й.    — Hammasi joyida bo'ladi, xavotir olma.
Он мне все у́ши прожужжа́л.        — U menga qulog'imni bitirdi (bir gapni takrorlab).
Дава́й без обиняко́в.              — Kel, ochig'ini gaplashaylik.

Rasmiy nutqda bunday iboralar deyarli yo'q — u yerda quruq, aniq ifoda ishlatiladi.

3.7. Xususiyat 7 — Murojaat: "ты", ism, laqab (обраще́ние на «ты»)

So'zlashuv uslubining muhim belgisi — «ты» (sen) murojaati va ismning erkalash shakli:

text
TO'LIQ ISM        SO'ZLASHUV SHAKL     O'ZBEKCHA
Алекса́ндр        Са́ша, Са́шка       — Sasha, Sashka
Екатери́на        Ка́тя, Катю́ша      — Katya, Katyusha
Влади́мир         Воло́дя, Вова       — Volodya, Vova
Дми́трий          Ди́ма, Ди́мка       — Dima, Dimka
  • «Ты» — do'st, tengdosh, oila, bola bilan.
  • «Вы» — rahbar, keksa kishi, notanish odam, rasmiy vaziyat bilan (bu — keyingi darsdagi rasmiy uslubning belgisi).

Murojaatda ism qisqaradi va erkalash suffiksi oladi: Са́ша Сашу́ля, Са́шенька. Bu — samimiylik belgisi.

3.8. So'zlashuv vs neytral — yig'ma jadval (ish quroli)

Bu jadval — darsning markaziy quroli. Bir ma'no, ikki uslub:

Neytral / kitobiy So'zlashuv (разг.) O'zbekcha Xususiyat
университе́т универ universitet qisqartma
компью́тер комп kompyuter qisqartma
информа́ция и́нфа ma'lumot qisqartma
о́чень хорошо́ кла́ссно, кру́то zo'r so'zlashuv leksika
мужчи́на па́рень yigit so'zlashuv leksika
глу́пость ерунда́, чепуха́ bema'nilik so'zlashuv leksika
говори́ть болта́ть valdirashmoq so'zlashuv fe'l
дом до́мик uycha kichraytma
Куда́ ты идёшь? Ты куда́? Qayoqqa? to'liqsiz gap
Э́то о́чень хорошо́. Здо́рово! Zo'r! ekspressivlik

Oltin qoida: har bir so'zlashuv so'zi/shaklining neytral juftini biling. Do'st bilan — универ, кла́ссно, болта́ть; rahbar yoki hujjat bilan — университе́т, отли́чно, разгова́ривать. Uslubni vaziyatga qarab almashtira bilish — B2 darajaning asosiy ko'nikmasi.


4. Ko'p misollar (jonli gaplar)

Qisqartma va so'zlashuv leksika:

text
За́втра у меня́ пара́ в универе.          — Ertaga universitetda darsim bor.
Кинь мне и́нфу на телефо́н.               — Ma'lumotni telefonimga tashla.
Мой комп сно́ва зави́с.                    — Kompyuterim yana osilib qoldi.
Э́тот фильм — про́сто кла́сс!              — Bu film — shunchaki zo'r!
Да э́то всё ерунда́, не пережива́й.        — Bu hammasi bema'nilik, xavotir olma.

Ekspressivlik (kichraytma/kattalashtirma):

text
Сади́сь, вы́пьем ча́йку.                    — O'tir, choy ichamiz.
Кака́я ми́лая ко́шечка!                     — Qanday shirin mushukcha!
Секу́ндочку, я сейча́с.                     — Bir soniyagina, hozir.
У него́ таки́е ручи́щи — как лопа́ты!       — Uning qo'llari shunday katta — belkurakday!

To'liqsiz gaplar (dialogda):

text
— Ты куда́? — В магази́н.                   — Sen qayoqqa? — Do'konga.
— Чай бу́дешь? — Дава́й.                    — Choy ichasanmi? — Qani.
— Кто там? — Я.                            — U yerda kim? — Men.
— Ну как? — Норма́льно.                     — Xo'sh, qalay? — Yaxshi.

Yuklama va kirish so'zlar:

text
Ну, расска́зывай, как дела́!               — Xo'sh, gapir, ishlar qalay!
Я же тебе́ говори́л, что так бу́дет.       — Senga aytdim-ku, shunday bo'ladi deb.
Коро́че, встреча́емся в шесть.             — Qisqasi, soat oltida uchrashamiz.
В о́бщем, всё поня́тно, спаси́бо.          — Xullas, hammasi tushunarli, rahmat.

E'tibor bering: har misol — real og'zaki nutqning bo'lagi. Endi siz ularni "xato" yoki "erkin" deb emas, so'zlashuv uslubining qonuniy vositalari sifatida ko'ryapsiz. Ammo eslang: bularning hammasi norasmiy vaziyat uchun — do'st, oila, tanish. Rahbar yoki hujjat bilan bu vositalar o'rniga neytral variant ishlating.


5. Talaffuz bo'limi

So'zlashuv nutqi tez talaffuz qilinadi, shuning uchun so'zlar "yopishadi" va tovushlar qisqaradi:

  • кла́ссно /KLÁS-na/ — urg'u boshda; ikkilangan "сс" bir kuchli "s"; oxirgi "о" "a": "klásna".
  • кру́то /KRÚ-ta/ — urg'u boshda; urg'usiz "о" "a": "krúta". "Zo'r, ajoyib" ma'nosida.
  • здо́рово /ZDÓ-ra-va/ — DIQQAT: urg'u boshda ("zdórava" — ajoyib!). Agar urg'u oxirda bo'lsa — здоро́во (salomlashish, "salom, o'rtoq"). Urg'u ma'noni o'zgartiradi!
  • ерунда́ /yi-run-DÁ/ — urg'u oxirda; boshdagi "е" "yi", urg'usiz "о"... yo'q, bu yerda "у": "yirundá".
  • боло́тать... — to'g'ri shakli болта́ть /bal-TÁT'/ — urg'u oxirda, boshdagi "о" "a": "baltát'".
  • универ /u-ni-VÉR/ — urg'u oxirgi bo'g'inda ("univér"), университе́т dan farqli.
  • ча́ёк /cha-YÓK/ — DIQQAT: urg'u oxirda, "ё" har doim urg'uli: "chayók". Kichraytma shakl.
  • коро́че /ka-RÓ-chi/ — urg'u o'rtada; boshdagi "о" "a", oxirgi "е" "i": "karóchi".

Ikki oltin talaffuz qoidasi bugun: (1) So'zlashuvda nutq tezlashadi — so'zlar birga aytiladi, urg'usiz unlilar yanada kuchsizlanadi: «Что ты де́лаешь?» real nutqda "chó ty délash?" bo'lib eshitiladi. Buni tushunish uchun jonli nutq eshiting. (2) Urg'u ma'noni ajratadi: здо́рово (ajoyib) здоро́во (salom, do'stona salomlashish). Shunga o'xshab so'zlashuv so'zlarida urg'uni aniq yodlang — u ko'pincha kutilmagan joyda.

Topshiriq: har so'zni 3 marta ovoz chiqarib, tabiiy tezlikda ayting: кла́ссно · кру́то · здо́рово · ерунда́ · болта́ть · универ · ча́ёк · коро́че.


6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)

So'zlashuv leksikasi:

Ruscha Urg'u O'zbekcha Misol
кла́ссно кла́сс-но zo'r, ajoyib Кла́ссно вы́глядишь! — Zo'r ko'rinyapsan!
кру́то кру́-то zo'r, "top" Э́то о́чень кру́то! — Bu juda zo'r!
здо́рово здо́-ро-во ajoyib, zo'r Здо́рово, что ты пришёл! — Kelganing zo'r bo'ldi!
отли́чно от-ли́ч-но a'lo, juda yaxshi Всё прошло́ отли́чно. — Hammasi a'lo o'tdi.
ерунда́ е-рун-да́ bema'nilik, arzimas Э́то ерунда́. — Bu arzimas narsa.
чепуха́ че-пу-ха́ bo'lmagan gap Не говори́ чепуху́. — Bo'lmagan gap gapirma.
па́рень па́-рень yigit Он хоро́ший па́рень. — U yaxshi yigit.
ребя́та ре-бя́-та bolalar, yigit-qizlar Приве́т, ребя́та! — Salom, bolalar!
болта́ть бол-та́ть valdirashmoq, gaplashib o'tirmoq Мы до́лго болта́ли. — Uzoq gaplashib o'tirdik.
универ у-ни-ве́р universitet (qisqa) Иду́ в универ. — Universitetga ketyapman.
комп комп kompyuter (qisqa) Мой комп сло́ман. — Kompyuterim buzuq.
и́нфа и́н-фа ma'lumot (qisqa) Кинь и́нфу. — Ma'lumotni tashla.
зачётка за-чёт-ка reyting daftarchasi Забы́л зачётку. — Daftarchani unutdim.
маршру́тка мар-шру́т-ка marshrut taksi Е́ду на маршру́тке. — Marshrutkada ketyapman.
моби́льник мо-би́ль-ник mobil telefon Где мой моби́льник? — Telefonim qani?

Ekspressivlik va yuklamalar:

Ruscha Urg'u O'zbekcha Misol
до́мик до́-мик uycha Ма́ленький до́мик. — Kichkina uycha.
ча́ёк ча-ёк choygina Вы́пьем ча́йку? — Choy ichamizmi?
секу́ндочка се-ку́н-доч-ка bir soniyagina Секу́ндочку! — Bir soniyagina!
ручи́ща ру-чи́-ща bahaybat qo'l Каки́е ручи́щи! — Qanday katta qo'llar!
ну ну xo'sh, ha endi Ну, пойдём? — Xo'sh, ketdikmi?
вот вот mana Вот так. — Mana shunday.
же же -ku, axir Я же говори́л! — Aytdim-ku!
коро́че ко-ро́-че qisqasi Коро́че, я согла́сен. — Qisqasi, roziman.
в о́бщем в о́б-щем xullas, umuman В о́бщем, всё норм. — Xullas, joyida.
норм норм joyida, yaxshi Всё норм. — Hammasi joyida.

Yodlash qoidasi: har so'zlashuv so'zini neytral jufti bilan yodlang — Anki kartochkasi orqasiga: (1) neytral variant (кла́ссно отли́чно/хорошо́), (2) uslub belgisi (разг. — so'zlashuv), (3) qayerda ishlatilishi (do'st bilan — ha, rahbar bilan — yo'q). Shunda siz so'zni faqat bilmaysiz, balki to'g'ri joyda ishlatasiz.


7. Dialog (jonli so'zlashuv namunasi)

Ikki talaba — Dima va Katya — universitet oldida uchrashib qoldi. Bu — sof so'zlashuv uslubi:

text
— О, Ка́тя, приве́т! Ты чего́ тут?          — O, Katya, salom! Nima qilyapsan bu yerda?
— Приве́т, Ди́мка! Да вот, из универа       — Salom, Dimka! Mana, universitetdan
  иду́. А ты?                                 kelyapman. Sen-chi?
— То́же. Слу́шай, как экза́мен? Сдала́?      — Men ham. Eshit, imtihon qalay? Topshirdingmi?
— Сдала́! Предста́вь — на «отли́чно»!        — Topshirdim! Tasavvur qil — "a'lo"ga!
— Ва́у, кла́ссно! Молоде́ц!                  — Voy, zo'r! Barakalla!
— Спаси́бо. Че́стно, я так вы́моталась —     — Rahmat. Rostini aytsam, shunday charchadimki —
  всю ночь зубри́ла.                          tun bo'yi yodladim.
— Да ла́дно, зато́ тепе́рь свобо́дна!        — E, mayli, endi ozod-ku!
  Слу́шай, пойдём ко́фе попьём?               Eshit, kel, kofe ichamizmi?
— Дава́й! То́лько бы́стро, у меня́ ещё        — Qani! Faqat tez, menda yana
  дела́.                                       ishlarim bor.
— Коро́че, реша́й — ты со мной и́ли нет?     — Qisqasi, hal qil — men bilanmisan yo yo'qmi?
— Ну ты и приста́л! Ла́дно, идём. Но         — Voy, yopishib olding-a! Mayli, ketdik. Lekin
  и́нфу про за́втра ты мне ски́нешь?          ertaga haqidagi ma'lumotni menga tashlaysanmi?
— Без пробле́м. Всё бу́дет норм.             — Muammosiz. Hammasi joyida bo'ladi.

E'tibor bering: bu dialogda so'zlashuv uslubining barcha yetti xususiyati bor — qisqartma (универ, и́нфа), so'zlashuv leksika (кла́ссно, вы́моталась, зубри́ла, зато́), to'liqsiz gap (Ты чего́ тут? — Из универа иду́.), yuklama (да вот, ну, коро́че, зато́), murojaat «ты» va laqab (Ди́мка), frazeologik-hissiy ifoda (ну ты и приста́л!), baholash (Молоде́ц! Ва́у!). Aynan shunday tabiiy jaranglaydi jonli rus nutqi. Lekin: shu Katya imtihon komissiyasi oldida «Да вот, из универа иду́» deb aytolmaydi — u yerda «Я иду́ из университе́та» kerak.


8. Tipik xatolar + mini-mashq

  • So'zlashuv so'zini rasmiy vaziyatda ishlatish: rahbarga «Я вчера́ не был в универе» yoki arizada «комп слома́лся». Rasmiy vaziyatda: «Я не был в университе́те», «компью́тер вы́шел из стро́я». Sabab: универ, комп — sof so'zlashuv (разг.), rasmiy nutqda faqat to'liq, neytral so'z.

  • «Ты» ni notanish yoki katta odamga ishlatish: yangi tanishgan, keksa yoki rahbarga «Ты не зна́ешь, где метро́?». «Вы не зна́ете, где метро́?» Sabab: «ты» — faqat do'st, tengdosh, oila bilan. Notanish/rasmiy vaziyatda — «вы». Bu — hurmat belgisi.

  • Kichraytma suffiksni rasmiy matnda ishlatish: ishga arizada «Прошу́ дать мне отпуско́к» yoki «де́нежки». Rasmiy: «о́тпуск», «де́ньги». Sabab: kichraytma (до́мик, де́нежки, отпуско́к) — hissiy, do'stona bo'yoq; rasmiy hujjatda o'rinsiz.

  • Yuklama va so'z-parazitlarni haddan ko'p ishlatish: «Ну, коро́че, типа, в о́бщем, я типа согла́сен, ну коро́че». «Коро́че, я согла́сен». Sabab: типа, коро́че, в о́бщем me'yorida — tabiiy, ortiqchasi — nutqni buzuvchi "parazit". Bittasini tanlang.

  • Neytral fe'lni so'zlashuv fe'li bilan almashtirish rasmiy holatda: ish uchrashuvida «Дава́йте поболта́ем о бюдже́те». «Дава́йте обсу́дим бюдже́т». Sabab: болта́ть — norasmiy, "jiddiy emas" ma'nosini beradi; ish suhbatida обсуди́ть, поговори́ть kerak.

  • Adabiy so'zlashuvni просторе́чие (dag'al nutq) bilan chalkashtirish: «ло́жить» (o'rniga класть), «ихний» (o'rniga их), «зво́нит» (o'rniga звони́т). класть, их, звони́т. Sabab: bular — adabiy me'yordan tashqari (просторе́чие), so'zlashuv uslubida ham xato hisoblanadi. Adabiy so'zlashuv — tabiiy, lekin savodli.

Mini-mashq (og'zaki): quyidagi so'zlashuv gaplarini neytral (rasmiy) uslubga o'giring:

1) Кинь мне и́нфу на комп.
2) Он кла́ссный па́рень.
3) Ты чего́ тут?
4) Дава́й поболта́ем.

(Javoblar 11-bo'limda.)


9. Mashqlar

Mashq 1. Har bir neytral so'zga so'zlashuv juftini toping:

1) университе́т     а) кла́ссно / кру́то
2) компью́тер       б) универ
3) о́чень хорошо́    в) болта́ть
4) говори́ть        г) ерунда́
5) глу́пость        д) комп

Mashq 2. So'zni qisqartiring (so'zlashuv shakli):

информа́ция       ________
маршру́тное такси́  ________
мобильный телефо́н  ________
преподава́тель    ________
зачётная кни́жка   ________

Mashq 3. Kichraytma-erkalash shaklini yasang va ma'nosini yozing:

дом     ________   (________)
ко́шка  ________   (________)
чай     ________   (________)
сын     ________   (________)

Mashq 4. To'liq gapni to'liqsiz (so'zlashuv) shaklga o'giring:

1) Куда́ ты идёшь?  ________
2) Я иду́ домо́й.  ________
3) Ты бу́дешь пить чай?  ________
4) Что ты де́лаешь?  ________

Mashq 5. Mos yuklama/kirish so'zni qo'ying (ну / же / коро́че / в о́бщем):

1) ________, пойдём уже́!             (xo'sh)
2) Я ________ тебе́ говори́л!          (aytdim-ku)
3) ________, я согла́сен.             (qisqasi)
4) ________, всё бы́ло норма́льно.    (xullas)

Mashq 6. Gap qaysi uslubda? (Р — so'zlashuv / Н — neytral-rasmiy):

1) Кла́ссно, что ты пришёл!
2) Благодарю́ вас за визи́т.
3) Ну ты и вы́мотался!
4) Прошу́ рассмотре́ть моё заявле́ние.
5) Да э́то всё ерунда́.

Mashq 7. So'zlashuv gapni neytral uslubga o'giring:

1) У меня́ комп зави́с.
2) Она́ така́я кла́ссная де́вушка.
3) Мы всю ночь болта́ли.
4) Кинь и́нфу про за́втра.

Mashq 8. O'zingiz haqingizda so'zlashuv uslubida gap tuzing (so'zlashuv so'zidan foydalaning):

Do'stingiz bilan universitet haqida (универ, кла́ссно ishlating).
Kimnidir maqtang (кру́то, молоде́ц, здо́рово ishlating).
Do'stni choyga taklif qiling (ча́ёк, дава́й ishlating).

10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)

  1. Uslub tarjimoni: Wisar AIga 6 ta neytral gap bering (masalan «Я иду́ в университе́т», «Э́то очень хорошо́») va ularni so'zlashuv uslubiga o'girishini so'rang. So'ng teskarisini qiling — so'zlashuv gaplarni neytralga. AI har o'zgargan so'zni belgilab bersin.

  2. Vaziyat o'yini: AIdan ikkita vaziyat bersin — (a) do'st bilan kafeda, (b) rahbar bilan ish uchrashuvida. Siz bir xil fikrni ("charchadim, dam olmoqchiman") ikki xil uslubda ayting. AI qaysi biri qayerga mos kelishini baholasin.

  3. Qisqartma drill: AIga 8 ta uzun so'z bering (университе́т, информа́ция, компью́тер, преподава́тель...) va ularning so'zlashuv qisqartmasini yozing. AI to'g'ri-noto'g'risini tekshirsin va yana 3 ta yangi qisqartma o'rgatsin.

  4. Dialog qurish: AI bilan do'stona so'zlashuv dialogini quring (masalan, dam olish rejasi haqida) va kamida beshta so'zlashuv vositasi ishlating: qisqartma, so'zlashuv leksika, kichraytma, yuklama (ну, коро́че), «ты» murojaat. AI uslub xatolaringizni to'g'rilasin.

  5. Chegara mashqi: AIdan 5 ta so'z bersin va har birini adabiy so'zlashuv yoki просторе́чие (dag'al) deb belgilashini so'rang (болта́ть — adabiy, ло́жить — dag'al). Farqni izohlab bersin.


11. Javoblar kaliti

Mini-mashq (8-bo'lim): 1) «Отправь мне информа́цию на компью́тер»; 2) «Он хоро́ший молодо́й челове́к»; 3) «Что ты здесь де́лаешь?»; 4) «Дава́й поговори́м».

Mashq 1: 1-б; 2-д; 3-а; 4-в; 5-г.

Mashq 2: и́нфа; маршру́тка; моби́льник; преп; зачётка.

Mashq 3: до́мик (uycha); ко́шечка (mushukcha); ча́ёк (choygina); сыно́к (o'g'ilcha, o'g'lim). (Hammasi mehr/kichiklik bo'yog'ini beradi.)

Mashq 4: 1) Ты куда́?; 2) Домо́й.; 3) Чай бу́дешь?; 4) Ты чего́? (yoki Чего́ де́лаешь?).

Mashq 5: 1) Ну; 2) же; 3) Коро́че; 4) В о́бщем.

Mashq 6: 1-Р; 2-Н; 3-Р; 4-Н; 5-Р.

Mashq 7: 1) У меня́ зави́с компью́тер (yoki компью́тер переста́л рабо́тать); 2) Она́ о́чень хоро́шая (прия́тная) де́вушка; 3) Мы всю ночь разгова́ривали (обща́лись); 4) Отправь (пришли́) мне информа́цию о за́втрашнем дне.

Mashq 8: namunaviy javoblar — «За́втра иду́ в универ, там бу́дет кла́ссная ле́кция.» / «Ты сдал экза́мен? Кру́то, молоде́ц, здо́рово!» / «Сади́сь, дава́й ча́йку попьём.»


12. Xulosa va keyingi dars

  • Разгово́рный стиль (so'zlashuv uslubi) — do'st, oila, tanish bilan norasmiy, og'zaki muloqot tili. U neytral markazdan norasmiylikka og'adi.
  • Yetti asosiy xususiyat: (1) tejamkorlik/qisqartma (универ, комп, и́нфа); (2) so'zlashuv leksika (кла́ссно, па́рень, ерунда́, болта́ть); (3) ekspressivlik — kichraytma/kattalashtirma (до́мик, ча́ёк, ручи́ща); (4) to'liqsiz gap/ellipsis (Ты куда́? — Домо́й.); (5) yuklama va kirish so'zlar (ну, вот, же, коро́че, в о́бщем, мол); (6) frazeologizm va obrazlilik; (7) «ты» murojaat va ismning erkalash shakli (Ди́мка, Ка́тя).
  • Neytral so'zlashuv: har so'zlashuv so'zining neytral jufti bor — кла́ссно отли́чно, болта́ть разгова́ривать, универ университе́т. Uslubni vaziyatga qarab almashtirish — B2 ko'nikmasi.
  • Chegara: biz adabiy so'zlashuvni o'rgandik (tabiiy, lekin savodli). Undan pastda — просторе́чие (ло́жить, ихний, зво́нит), bu adabiy me'yordan tashqari, so'zlashuvda ham xato.
  • Asosiy qoida: so'zlashuv uslubi — do'st va oila uchun; rahbar, imtihon, hujjat, notanish odam bilan rasmiy/neytral uslub kerak. To'g'ri vaziyatni tanlash — so'zdan ham muhim.

Keyingi dars — B2 — 31-dars: Rasmiy-ish uslubi (официа́льно-делово́й стиль) — ariza, hujjat, xat, standart iboralar. Bugun siz uslublar "oilasi"ning eng norasmiy a'zosini o'rgandingiz — jonli, hissiy, erkin. Keyingi darsda esa uning to'liq qarama-qarshisini ochamiz: rasmiy-ish uslubi — quruq, aniq, standart va shaxssiz. U yerda универ emas университе́т, кла́ссно emas удовлетвори́тельно, «ты» emas «Вы», «Кинь и́нфу» emas «Прошу́ предоста́вить информа́цию» bo'ladi. Ariza (заявле́ние), tushuntirish xati (объясни́тельная), rasmiy murojaat shakllari va «вышеука́занный, в связи́ с, настоя́щим уведомля́ю» kabi standart iboralarni o'rganasiz. So'zlashuv va rasmiy — bir tanganing ikki tomoni; ikkalasini bilsangiz, har vaziyatda to'g'ri "kiyim"ni tanlaysiz. Уда́чи! (Omad!)

Izohlar (0)

Izoh yozish uchun kiring.

  • Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!
B2 — 30-dars: So'zlashuv uslubi (разгово́рный стиль) — jonli kundalik nutq, qisqartma, ekspressivlik — Wisar