WisarWisar
Rus tili kursi/B2 Yuqori Orta20 daqiqa

B2 — 29-dars: Stilistika kirish — funksional uslublar (функциона́льные сти́ли ре́чи) — тил ишлатилиш сохасига қараб ўзгаради

B2 — YUQORI-O'RTA · 29-dars


1. Dars nomi va maqsad

O'tgan darslarda (27–28) siz so'z boyligi ustida ishladingiz — sinonim, antonim, so'zning aniq ma'no soyalarini tanladingiz. Bugun biz bir pog'ona yuqoriga chiqamiz va stilistika (стили́стика) olamiga kiramiz. Stilistika — bu "qaysi so'z to'g'ri?" degan savol emas, balki "qaysi so'z shu vaziyatga mos?" degan savol. Ayni bir fikr — masalan, "yomg'ir yog'di" — do'st bilan gaplashganda bir xil, ilmiy maqolada butunlay boshqacha, she'rda yana boshqacha aytiladi. Til bitta, lekin uning kiyimi — vaziyatga qarab o'zgaradi.

Rus tilida bu "kiyimlar" tizimga solingan va ular функциона́льные сти́ли (funksional uslublar) deb ataladi. "Funksional" so'zi kalit: uslub tilning qaysi funksiyada — qaysi sohada, qaysi maqsadda — ishlatilishiga bog'liq. Beshta asosiy uslub bor, va ularning har biri o'z sohasiga, o'z leksikasiga, o'z klishesiga ega.

Nega bu B2 darajada muhim? Chunki bu bosqichda siz allaqachon grammatikani bilasiz — endi vazifa mosligini his qilish. Rasmiy arizada "короче, я хочу отпуск" deb yozsangiz, har bir so'z grammatik to'g'ri, lekin butun jumla — stilistik xato. Aksincha, do'stingizga "Настоящим уведомляю тебя о своём прибытии" desangiz — kulgili. Uslubni his qilish — bu tilni haqiqiy egallashning belgisi.

Dars oxirida siz quyidagilarni erkin qila olasiz:

  • beshta funksional uslubni nomlash va qayerda ishlatilishini aytish: разгово́рный (so'zlashuv), официа́льно-делово́й (rasmiy-ish), нау́чный (ilmiy), публицисти́ческий (publitsistik), худо́жественный (badiiy);
  • har uslubning belgilarini tanish: leksika (so'z tanlash), klishe (tayyor iboralar), gap tuzilishi, emotsionallik darajasi;
  • bir fikrni beshta uslubda ifodalash (masalan "yomg'ir yog'di" — har uslubda alohida);
  • notanish matnni o'qib, uning qaysi uslubga tegishli ekanini aniqlash;
  • uslublararo aralashtirish xatosini (rasmiy hujjatda so'zlashuv so'zi) ko'rib, tuzatish.

Urg'u belgisi: ruscha so'zlarda urg'uli unlini ´ bilan ko'rsatamiz — разгово́рный, официа́льно-делово́й, нау́чный, публицисти́ческий, худо́жественный. Uslub nomlarining o'zi ham uzun so'zlar, ularni urg'usi bilan yodlang.


2. Avvalgi darajadan takror (leksika qatlamlari — 27-dars asos)

Chuqur qismga o'tishdan oldin poydevorni tiklaymiz. Oldingi darslarda siz sinonimlar ayni ma'noni, lekin turli soyalarda berishini ko'rgan edingiz. Aynan shu "soya" tushunchasi bugungi darsning kaliti. Sinonimlar ko'pincha bir-biridan uslubi bilan farq qiladi:

text
BIR MA'NO — UCH USLUBIY DARAJA:
   есть (yemoq)      — betaraf (barcha uslubda)
   куша́ть (yemoq)   — so'zlashuv, yumshoq (kundalik)
   вкуша́ть (yemoq)  — kitobiy, yuqori (badiiy/kinoya)

   лицо́ (yuz)        — betaraf
   мо́рда (bashara)   — so'zlashuv, qo'pol
   лик (chehra)      — yuqori, badiiy/diniy

Ko'ryapsizmi: uch so'z — bir ma'no, lekin ularni aralashtirib bo'lmaydi. Мо́рда so'zini ilmiy maqolada, лик so'zini kundalik suhbatda ishlatib bo'lmaydi. Har so'zning o'z "yashash muhiti" — o'z uslubi bor.

Muhim bog'lanish: 27-darsda siz sinonimni ma'no bo'yicha tanlardingiz. Bugun siz sinonimni uslub bo'yicha tanlaysiz. Bu — bir ko'nikmaning ikki qirrasi. Lug'atlarda ko'pincha so'z yonida belgi turadi: разг. (so'zlashuv), книжн. (kitobiy), офиц. (rasmiy), высок. (yuqori) — bu belgilar so'zning uslubini bildiradi.

O'zbek tilida ham xuddi shu qatlamlar bor, har rus uslubiga o'zbekcha muvofiqlik topamiz:

text
yuz      yuz (betaraf) / bashara (so'zlashuv) / chehra (badiiy)
o'ldi    vafot etdi (rasmiy) / o'ldi (betaraf) / jon berdi (badiiy)

Tez mashq: есть, куша́ть, вкуша́ть — uchtasi bir ma'noni beradi. Qaysi biri suhbatda, qaysi biri rasmiy menyu-retseptda, qaysi biri she'rda mos keladi? (Javob: куша́ть — kundalik/mehmondorchilik; есть — betaraf, hamma joyda; вкуша́ть — yuqori uslub, badiiy yoki kinoyali.)


3. Asosiy tushuntirish

Uslub — bu tasodifiy emas. Har uslub uch narsa bilan belgilanadi: (1) qayerda ishlatiladi (soha), (2) maqsadi nima (ta'sir qilish, xabar berish, hujjatlashtirish...), (3) qanday til vositalari ishlatadi (leksika, klishe, gap tuzilishi). Beshta uslubni ketma-ket, xaritali ochamiz.

3.1. РАЗГОВО́РНЫЙ стиль — so'zlashuv uslubi

Qayerda: kundalik og'zaki muloqot — do'stlar, oila, norasmiy suhbat, chat, xabarlar. Maqsad: tez, jonli, emotsional muloqot. Aniqlik emas — tabiiylik muhim. Belgilari:

text
LEKSIKA:   sodda, emotsional, qisqartma so'zlar
           ага, ну, короче, классно, здо́рово, потряса́юще
GAP:       kalta, tugallanmagan, undov/so'roq ko'p
           «Ты чего? Не приду́!»
XUSUSIYAT: undalma, kiritma so'z, jonli ohang, mubolag'a
           «Я про́сто умира́ю от уста́лости!»

Namuna matn (so'zlashuv):

«Слу́шай, я вчера́ так уста́л — про́сто у́жас! Прихожу́ домо́й, а там ни́чего не гото́во. Ну, коро́че, заказа́л пи́ццу и всё.» (Eshit, kecha shunaqa charchadimki — dahshat! Uyga kelsam, hech narsa tayyor emas. Xullas, pitsa buyurtirdim, tamom.)

E'tibor bering: слу́шай, ну, коро́че, всё — bularning hammasi faqat so'zlashuvga xos. Bu so'zlar ilmiy yoki rasmiy matnda bo'lishi mumkin emas.

3.2. ОФИЦИА́ЛЬНО-ДЕЛОВО́Й стиль — rasmiy-ish uslubi

Qayerda: hujjatlar, qonunlar, arizalar, shartnomalar, rasmiy xatlar, buyruqlar. Maqsad: aniqlik, bir ma'nolilik, hujjatlashtirish. Emotsiya umuman yo'q. Belgilari:

text
LEKSIKA:   standart, quruq, klishe; olmosh o'rniga to'liq nom
           настоя́щим, в соотве́тствии с, вышеука́занный, дан­ный
GAP:       uzun, murakkab, passiv konstruksiya
           «Настоя́щим уведомля́ю Вас о том, что...»
KLISHE:    в связи́ с, на основа́нии, в целя́х, согла́сно
XUSUSIYAT: shaxssizlik, "Вы" katta harf bilan, hech qanday his

Namuna matn (rasmiy-ish):

«В связи́ с произво́дственной необходи́мостью прошу́ предоста́вить мне о́чередной опла́чиваемый о́тпуск с 1 по 14 ию́ля 2026 го́да. Основа́ние: ста́тья 115 Трудово́го ко́декса.» (Ishlab chiqarish zaruriyati munosabati bilan menga 2026-yil 1–14-iyul kunlari navbatdagi haq to'lanadigan ta'til berishingizni so'rayman. Asos: Mehnat kodeksining 115-moddasi.)

Bu yerda hech qanday короче, классно yo'q — faqat klishe va aniqlik: в связи́ с, прошу́ предоста́вить, основа́ние.

3.3. НАУ́ЧНЫЙ стиль — ilmiy uslub

Qayerda: ilmiy maqolalar, darsliklar, dissertatsiyalar, ma'ruzalar, ilmiy tadqiqot. Maqsad: bilimni aniq, mantiqli, dalilli yetkazish. Fakt va isbot — hammasi. Belgilari:

text
LEKSIKA:   atamalar (те́рмины), aniq tushunchalar, mavhum otlar
           явле́ние, фа́ктор, ги́потеза, зако­номе́рность, да́нные
GAP:       uzun, mantiqiy bog'langan, passiv ko'p
           «Сле́дует отме́тить, что да́нное явле́ние...»
KLISHE:    таки́м о́бразом, сле́довательно, как показа́ло исследо́вание
XUSUSIYAT: shaxssiz ("мы" ilmiy), his yo'q, atama aniqligi

Namuna matn (ilmiy):

«Да́нное иссле́дование пока́зывает, что коли́чество оса́дков напряму́ю зави́сит от температу́ры возду́ха. Сле́дует отме́тить, что при пониже́нии температу́ры наблюда́ется увеличе́ние вероя́тности выпаде́ния оса́дков.» (Ushbu tadqiqot yog'ingarchilik miqdori havo haroratiga bevosita bog'liqligini ko'rsatadi. Ta'kidlash lozimki, harorat pasayganda yog'ingarchilik ehtimoli ortishi kuzatiladi.)

E'tibor bering: да́нное явле́ние, сле́дует отме́тить, наблюда́ется — bular ilmiy uslubning "vizit kartochkasi". Passiv (наблюда́ется) va atamalar (оса́дки, температу́ра) hukmron.

3.4. ПУБЛИЦИСТИ́ЧЕСКИЙ стиль — publitsistik uslub

Qayerda: OAV (gazeta, TV, internet), maqolalar, siyosiy nutqlar, blog, reklama. Maqsad: xabar berish + ta'sir qilish. O'quvchini ishontirish, hissiyotga ta'sir etish. Belgilari:

text
LEKSIKA:   baholovchi, ta'sirchan, ijtimoiy-siyosiy so'zlar
           общество, гражданин, свобо́да, кри́зис, реформа
GAP:       ritorik savol, undov, murojaat, mubolag'a
           «Ра́зве мо́жно с э́тим мири́ться?»
KLISHE:    как изве́стно, нельзя́ не согласи́ться, ни для кого́ не секре́т
XUSUSIYAT: ilmiy aniqlik + so'zlashuv jonliligi aralashmasi

Namuna matn (publitsistik):

«Как изве́стно, пого́да в э́том году́ преподно́сит сюрпри́зы. Бесконе́чные дожди́ залива́ют города́ — и нельзя́ не согласи́ться: клима́т меня́ется на на́ших глаза́х. Ра́зве мо́жем мы остава́ться безуча́стными?» (Ma'lumki, bu yilgi ob-havo syurprizlarga to'la. To'xtovsiz yomg'irlar shaharlarni suvga bostirmoqda — va rozi bo'lmaslikning iloji yo'q: iqlim ko'z o'ngimizda o'zgarmoqda. Loqayd qolishimiz mumkinmi axir?)

Bu uslub ilmiy fakt (клима́т меня́ется) bilan hissiy murojaatni (ра́зве мо́жем мы...?) qo'shadi — bu uning o'ziga xosligi.

3.5. ХУДО́ЖЕСТВЕННЫЙ стиль — badiiy uslub

Qayerda: adabiyot — she'r, hikoya, roman, drama. Maqsad: estetik ta'sir, obraz yaratish, tuyg'u uyg'otish. Til — san'at quroli. Belgilari:

text
LEKSIKA:   образли, hissiy, barcha qatlamdan (hatto so'zlashuv ham)
           obraz uchun har qanday so'z ishlatiladi
TROPLAR:   metafora, epitet, taqqoslash, jonlantirish
           «до́ждь пла́кал», «золото́е со́лнце», «не́бо, как мо́ре»
GAP:       ritm, ohang, erkin tuzilish, takror
XUSUSIYAT: boshqa BARCHA uslub vositalarini o'z ichiga oladi

Namuna matn (badiiy):

«До́ждь шепта́л что́-то не́жное, каса́ясь стекла́ прозра́чными па́льцами. Небеса́ пла́кали ти́хо, и ка́ждая ка́пля па́дала, как забы́тое воспомина́ние.» (Yomg'ir shishaga shaffof barmoqlari bilan tegib, allaqanday mayin narsani pichirlardi. Osmon sokin yig'lardi, va har bir tomchi unutilgan xotira kabi tomardi.)

Bu yerda yomg'ir jonlantirilgan (шепта́л, па́льцами — jonlantirish), tomchi xotiraga qiyoslangan (как воспомина́ние — taqqoslash). Bu — troplar dunyosi (troplar haqida keyingi darslarda batafsil).

3.6. Uslublar xaritasi (yig'ma jadval)

Bu jadval — darsning ish quroli. Notanish matnni ko'rganda uslubni shu yerdan aniqlang:

Uslub Qayerda Maqsad Kalit belgilari
Разгово́рный kundalik suhbat, chat jonli muloqot ну, коро́че, кла́ссно; kalta gap, emotsiya
Официа́льно-делово́й hujjat, qonun, ariza aniqlik, hujjat настоя́щим, в соотве́тствии с; klishe, passiv
Нау́чный maqola, darslik bilim, isbot сле́дует отме́тить, да́нное явле́ние; atama
Публицисти́ческий OAV, siyosat ta'sir + xabar как изве́стно, ра́зве...?; baho, murojaat
Худо́жественный adabiyot estetik ta'sir metafora, epitet; obraz, troplar

3.7. BIR FIKR — BESH USLUB (asosiy mashq)

Endi eng muhim narsa — ayni bir fikrni beshta uslubda ko'raylik. Fikr: "yomg'ir yog'di".

text
1. РАЗГОВО́РНЫЙ:      «Ну и ли́вень! Всё промо́кло, кошма́р про́сто.»
                     (Qanaqa jala! Hammasi ho'l bo'ldi, dahshat.)

2. ОФИЦИА́ЛЬНО-ДЕЛ.:  «По да́нным метеослу́жбы, 6 ию́ля вы́пали
                      обильные оса́дки в ви́де дождя́.»
                     (Meteoxizmat ma'lumotiga ko'ra, 6-iyulda
                      yomg'ir shaklida mo'l yog'ingarchilik tushdi.)

3. НАУ́ЧНЫЙ:          «В указанный пери́од наблюда́лось выпаде́ние
                      атмосфе́рных оса́дков жи́дкой фра́кции.»
                     (Ko'rsatilgan davrda suyuq fraksiyali atmosfera
                      yog'inlarining tushishi kuzatildi.)

4. ПУБЛИЦИСТИ́ЧЕСКИЙ: «И вновь стихи́я напо́мнила о себе́: ли́вни
                      обру́шились на го́род. Приро́да не проща́ет!»
                     (Va yana tabiat o'zini eslatdi: jalalar shaharga
                      yopirildi. Tabiat kechirmaydi!)

5. ХУДО́ЖЕСТВЕННЫЙ:   «Не́бо разрыда́лось, и се́рые слёзы дождя́
                      побежа́ли по стёклам.»
                     (Osmon ho'ngrab yig'ladi, va yomg'irning kulrang
                      ko'z yoshlari oynalar bo'ylab yugurdi.)

Bir fikr — besh xil "kiyim". Bir xil hodisa: so'zlashuvda emotsiya (кошма́р), rasmiyda klishe (по да́нным), ilmiyda atama (жи́дкая фра́кция), publitsistikda murojaat (приро́да не проща́ет!), badiiyda obraz (слёзы дождя́). Uslubni tanish — mana shu farqni ko'rish demak.


4. Ko'p misollar (uslub namunalari)

Bir so'zning uslubiy juftliklari (ma'no bir, uslub har xil):

Betaraf / ilmiy So'zlashuv Rasmiy-ish Badiiy/yuqori
есть (yemoq) ло́пать, уплета́ть приня́тие пи́щи вкуша́ть
лицо́ (yuz) мо́рда, ро́жа физионо́мия лик, лицо́
у́мный (aqlli) смека́листый компете́нтный му́дрый
идти́ (yurmoq) топа́ть, чеса́ть сле́довать ше́ствовать
де́ньги (pul) ба́бки де́нежные сре́дства зла́то

Har uslubning klishe-iboralari (tanib olish uchun yodlang):

Uslub Tayyor klishe-iboralar
Официа́льно-делово́й в соотве́тствии с, на основа́нии, в связи́ с, настоя́щим уведомля́ю, прошу́ предоста́вить, согла́сно ста́тье
Нау́чный сле́дует отме́тить, да́нное явле́ние, таки́м о́бразом, из вышеска́занного сле́дует, как показа́ло исследо́вание
Публицисти́ческий как изве́стно, ни для кого́ не секре́т, нельзя́ не согласи́ться, встаёт вопро́с, хо́чется ве́рить
Разгово́рный коро́че, на са́мом де́ле, если че́стно, да ла́дно, ну ты даёшь

Uslubni ajratuvchi gaplar (o'qib, uslubni ayting):

Ruscha gap Uslub
Настоя́щим дово́жу до Ва́шего све́дения... rasmiy-ish
Слу́шай, а пойдём в кино́, а? so'zlashuv
Иссле́дование подтверди́ло да́нную гипо́тезу. ilmiy
Разве мо́жно закрыва́ть глаза́ на э́ту пробле́му? publitsistik
Луна́ лила́ серебро́ на со́нные поля́. badiiy
В связи́ с болезнью прошу́ перенести́ экза́мен. rasmiy-ish
Ну и денёк вы́дался, я тебе́ скажу́! so'zlashuv

E'tibor bering: har gapdagi kalit signal uslubni ochib beradi: настоя́щим rasmiy; слу́шай, а so'zlashuv; гипо́тезу ilmiy; разве... глаза́ (ritorik savol + baho) publitsistik; лила́ серебро́ (metafora) badiiy. Signal-so'zni tanidingizmi — uslub aniqlangan.


5. Talaffuz bo'limi

  • разгово́рный /raz-ga-VÓR-nyy/ — urg'u -во́р- da; boshdagi urg'usiz "о" "a": "razgavórnyy". Ildizi — говори́ть (gapirmoq).
  • официа́льно-делово́й /a-fi-tsy-ÁL'-na di-la-VÓY/ — ikki urg'u: -а́ль- va -во́й; "ц" = "ts", oxiri "-во́й" urg'uli. Qo'shma so'z, defis bilan.
  • нау́чный /na-ÚCH-nyy/ — urg'u -у́ч- da; "на-" urg'usiz "na". Ildizi — нау́ка (fan).
  • публицисти́ческий /pu-bli-tsy-STÍ-chis-kiy/ — urg'u -ти́- da; uzun so'z, bo'g'inlab: pu-bli-tsy-stí-chis-kiy. Uch marta "и/ы" tovushi.
  • худо́жественный /hu-DÓ-zhys-tvin-nyy/ — urg'u -до́- da; "ж" jarangli; ikkilangan "нн". Ildizi — худо́жник (rassom).
  • сле́дует отме́тить /SLÉ-du-yit at-MÉ-tit'/ — ilmiy klishe; сле́дует urg'u boshda, отме́тить urg'u -ме́- da.
  • настоя́щим /nas-ta-YÁ-shchim/ — rasmiy klishe; urg'u -я́- da; "щ" = "shch". Rasmiy xatning ochilishi.

Ikki oltin talaffuz qoidasi bugun: (1) Beshta uslub nomi — uzun so'zlar, lekin ularning ildizi tanish: разгово́рный говори́ть, нау́чный нау́ка, худо́жественный худо́жник. Ildizni tanisangiz — urg'uni ham topasiz. (2) Klishe-iboralar bir butun ohangda aytiladi: в соотве́тствии с, сле́дует отме́тить, как изве́стно — bularni alohida so'z emas, bir blok sifatida yodlang va bir ohangda talaffuz qiling.


6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)

Ruscha Urg'u O'zbekcha Misol
стиль стиль uslub Функциона́льный стиль. — Funksional uslub.
стили́стика сти-ли́с-ти-ка stilistika Ру́сская стили́стика. — Rus stilistikasi.
разгово́рный раз-го-во́р-ный so'zlashuv (uslub) Разгово́рная речь. — So'zlashuv nutqi.
официа́льно-делово́й о-фи-ци-а́ль-но де-ло-во́й rasmiy-ish (uslub) Официа́льно-делово́й стиль. — Rasmiy-ish uslubi.
нау́чный на-у́ч-ный ilmiy Нау́чная статья́. — Ilmiy maqola.
публицисти́ческий пуб-ли-цис-ти́-чес-кий publitsistik Публицисти́ческий текст. — Publitsistik matn.
худо́жественный ху-до́-жест-вен-ный badiiy Худо́жественная литерату́ра. — Badiiy adabiyot.
ре́чь ре́чь nutq У́стная ре́чь. — Og'zaki nutq.
ле́ксика ле́к-си-ка leksika, so'z boyligi Кни́жная ле́ксика. — Kitobiy leksika.
термин те́р-мин atama, termin Нау́чный те́рмин. — Ilmiy atama.
клише́ кли-ше́ klishe, tayyor ibora Официа́льное клише́. — Rasmiy klishe.
выска́зывание вы-ска́-зы-ва-ние ifoda, gap То́чное выска́зывание. — Aniq ifoda.
эмоциона́льный э-мо-ци-о-на́ль-ный emotsional, hissiy Эмоциона́льная речь. — Hissiy nutq.
нейтра́льный ней-тра́ль-ный betaraf, neytral Нейтра́льное сло́во. — Betaraf so'z.
настоя́щим нас-то-я́-щим shu bilan (rasmiy) Настоя́щим уведомля́ю. — Shu bilan xabar qilaman.
в соотве́тствии с в со-от-ве́т-стви-и с ...ga muvofiq В соотве́тствии с зако́ном. — Qonunga muvofiq.
сле́дует отме́тить сле́-ду-ет от-ме́-тить ta'kidlash lozim Сле́дует отме́тить факт. — Faktni ta'kidlash lozim.
да́нное явле́ние да́н-но-е яв-ле́-ни-е ushbu hodisa Да́нное явле́ние ва́жно. — Ushbu hodisa muhim.
как изве́стно как из-ве́ст-но ma'lumki Как изве́стно, вода́ те́чёт. — Ma'lumki, suv oqadi.
коро́че ко-ро́-че xullas, qisqasi Коро́че, я пошёл. — Xullas, men ketdim.
мета́фора ме-та́-фо-ра metafora Я́ркая мета́фора. — Yorqin metafora.
эпи́тет э-пи́-тет epitet (badiiy sifat) Кра́сочный эпи́тет. — Bo'yoqdor epitet.
умести́ть уме́стный у-ме́ст-ный o'rinli, mos Уме́стное сло́во. — O'rinli so'z.
оса́дки о-са́д-ки yog'ingarchilik Обильные оса́дки. — Mo'l yog'ingarchilik.

Yodlash qoidasi: har uslub nomini misol matn bilan yodlang. нау́чный so'zini quruq yodlamang — uni «сле́дует отме́тить, что да́нное явле́ние...» jumlasi bilan oling. Anki kartochkasi orqasiga: (1) uslub nomi, (2) qayerda ishlatiladi, (3) bitta kalit klishe. Uslub — bu so'z emas, butun til registri.


7. Dialog

text
— Ани́, помоги́! Мне на́до написа́ть заявле́ние     — Anya, yordam ber! Rahbarga ariza
  дире́ктору, а я всё вре́мя пишу́ как в ча́те.       yozishim kerak, men esa doim chatdagidek yozaman.
— Ха-ха, зна́ю э́ту пробле́му. Покажи́, что вы́шло. — Ha-ha, bu muammoni bilaman. Ko'rsat, nima chiqdi.
— Вот: «При́вет! Коро́че, хочу́ о́тпуск, дай, а?»   — Mana: «Salom! Xullas, ta'til istayman, ber-a?»
— О нет! Э́то же чи́стый разгово́рный стиль!        — Yo'q-e! Bu-ku sof so'zlashuv uslubi!
  В заявле́нии ну́жен официа́льно-делово́й.           Arizada rasmiy-ish uslubi kerak.
— А в чём ра́зница? Смысл же тот же.                — Farqi nimada? Ma'no-ku bir xil.
— Смысл тот же, а стиль друго́й. Смотри́:           — Ma'no bir, uslub boshqa. Qara:
  вме́сто «коро́че» — «в связи́ с»,                   «xullas» o'rniga — «munosabati bilan»,
  вме́сто «дай» — «прошу́ предоста́вить».             «ber» o'rniga — «berishingizni so'rayman».
— По́нял. Зна́чит: «В связи́ с необходи́мостью       — Tushundim. Demak: «Zaruriyat munosabati bilan
  прошу́ предоста́вить о́тпуск»?                       ta'til berishingizni so'rayman»?
— То́чно! Чу́вствуешь ра́зницу? То же самое,         — Aynan! Farqni his qilyapsanmi? Ayni fikr,
  но уже́ уме́стно.                                    ammo endi o'rinli.
— А е́сли бы э́то была́ статья́ в газе́те?           — Agar bu gazetadagi maqola bo'lsa-chi?
— Тогда́ публицисти́ческий: «Ка́ждый рабо́тник       — U holda publitsistik: «Har bir xodim
  име́ет пра́во на о́тдых — ра́зве не так?»            dam olishga haqli — shunday emasmi?»
— Как интере́сно! Оди́н смысл — сто́лько сти́лей.   — Qiziq ekan! Bir ma'no — shuncha uslub.
— В э́том и есть стили́стика. Гла́вное — не          — Stilistika mana shu. Asosiysi — uslublarni
  сме́шивать сти́ли.                                   aralashtirmaslik.

E'tibor bering: dialog aynan bugungi asosiy ko'nikmani ko'rsatadi — bir fikrni uslubga moslash. «коро́че» (so'zlashuv) «в связи́ с» (rasmiy) «ра́зве не так?» (publitsistik). Ma'no o'zgarmadi, faqat uslub o'zgardi. Va oxirgi qoida: не сме́шивать сти́ли — uslublarni aralashtirmaslik (buni 8-bo'limda ko'ramiz).


8. Tipik xatolar + mini-mashq

  • Rasmiy hujjatda so'zlashuv so'zi (eng keng tarqalgan xato): «Прошу́ дать мне о́тпуск, а то я вообще́ вы́мотался.» «Прошу́ предоста́вить о́тпуск в связи́ с необходи́мостью восстановле́ния.» Sabab: а то, вообще́, вы́мотался — so'zlashuv registri. Rasmiy hujjatda faqat rasmiy leksika: предоста́вить, в связи́ с, восстановле́ние. Uslublarni aralashtirmang.

  • Ilmiy matnda emotsiya/baho: «Э́тот потряса́ющий результа́т про́сто шока́рует всех учёных!» «Полу́ченный результа́т представля́ет значи́тельный интере́с для да́льнейших иссле́дований.» Sabab: потряса́ющий, шока́рует — hissiy so'zlashuv/publitsistik so'zlar. Ilmiy uslub betaraf va aniq: представля́ет интере́с, значи́тельный. Ilmiyda his yo'q.

  • So'zlashuvda ortiqcha rasmiy klishe (kulgili chiqadi): do'stga «Настоя́щим уведомля́ю тебя́ о своём прибы́тии в 18:00.» «Слу́шай, я подойду́ часо́в в шесть, ок?» Sabab: настоя́щим уведомля́ю — rasmiy klishe, do'st bilan suhbatda o'rinsiz va kinoyali eshitiladi. Kundalik muloqotda sodda so'zlashuv: подойду́, часо́в в шесть, ок.

  • Uslubni matn sohasi bilan chalkashtirish: gazeta maqolasi hamma vaqt "rasmiy-ish" deb o'ylash. Gazeta — publitsistik (ta'sir + baho), qonun matni — rasmiy-ish (hujjat). Sabab: uslub sohaga emas, maqsadga bog'liq. Gazeta ishontirishni, hujjat esa qayd qilishni maqsad qiladi — shuning uchun uslublari boshqa.

  • Badiiy troplarni boshqa uslubga ko'chirish: ilmiy maqolada «не́бо разрыда́лось до́ждиком». Ilmiyda: «наблюда́лись оса́дки». Metafora esa faqat badiiy uslubda. Sabab: metafora, epitet, jonlantirish — badiiy uslubning vositasi. Ilmiy yoki rasmiy matnda obraz emas, aniqlik kerak.

Mini-mashq (og'zaki): har jumla qaysi uslubga tegishli — ayting, va noto'g'ri joylashgan bo'lsa tuzating:

1. «Иссле́дование вы́явило зако­номе́рность.»            uslub: ?
2. «Ну ты даёшь, коро́че, я в шо́ке!»                   uslub: ?
3. «Настоя́щим прошу́ рассмотре́ть моё заявле́ние.»      uslub: ?
4. «Со́лнце улыбну́лось земле́ золоты́м лучо́м.»          uslub: ?

(Javoblar 11-bo'limda.)


9. Mashqlar

Mashq 1. Har matn parchasining uslubini aniqlang (5 uslubdan biri):

a) «Сле́дует отме́тить, что да́нный фа́ктор влия́ет на результа́т.»    ______
b) «Ой, кла́ссно! Пошли́ гуля́ть, а то ску́чно.»                        ______
c) «В соотве́тствии со ста́тьёй 12 настоя́щего догово́ра...»            ______
d) «Ве́тер игра́л листво́й, напева́я ти́хую пе́сню о́сени.»              ______
e) «Ни для кого́ не секре́т: цены́ расту́т ка́ждый день.»               ______

Mashq 2. Bir fikrni — "u yaxshi ishladi" — uch uslubda ifodalang:

So'zlashuv:      ________________________
Rasmiy-ish:      ________________________
Publitsistik:    ________________________

Mashq 3. So'zning uslubiy juftini toping (betaraf so'zlashuv yoki rasmiy):

есть  so'zlashuv: ________ / rasmiy: ________
лицо́  so'zlashuv: ________ / yuqori: ________
де́ньги  so'zlashuv: ________ / rasmiy: ________

Mashq 4. Qaysi klishe qaysi uslubga tegishli — moslang:

1) в связи́ с            a) ilmiy
2) сле́дует отме́тить    b) rasmiy-ish
3) как изве́стно         c) so'zlashuv
4) коро́че               d) publitsistik

Mashq 5. Uslub aralashuvi xatosini toping va tuzating:

a) «Прошу́ предоста́вить о́тпуск, а то я жу́тко уста́л.»
b) «Иссле́дование показа́ло потряса́ющие, шока́рующие ци́фры!»
c) (do'stga) «Настоя́щим ста́влю тебя́ в изве́стность о встре́че.»

Mashq 6. "Kun issiq bo'ldi" fikrini beshta uslubda yozing:

Разгово́рный:        ________________________
Официа́льно-делово́й: ________________________
Нау́чный:            ________________________
Публицисти́ческий:   ________________________
Худо́жественный:     ________________________

Mashq 7. Har matn qaysi sohadan olingan — uslubni va sohani ayting:

a) «Заседа́ние объявля́ется откры́тым.»           uslub: ___ soha: ___
b) «Луна́ пла́кала над спя́щим го́родом.»          uslub: ___ soha: ___
c) «Молекула воды́ состои́т из двух а́томов.»     uslub: ___ soha: ___

Mashq 8. So'zlashuv jumlasini rasmiy-ish uslubiga o'giring:

«Слу́шай, дай мне déнег в долг, а?»             ________________________
«Я не приду́ на рабо́ту, я заболе́л.»           ________________________

10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)

  1. Uslub aniqlash drilli: Wisar AIdan sizga 8 ta turli matn parchasini bersin (har uslubdan). Siz har birini o'qib, qaysi uslub ekanini va qaysi signal-so'z buni ko'rsatganini ayting. AI to'g'ri javobni tasdiqlasin — nechtasini topganingizni sanang.

  2. Bir fikr — besh uslub: AIdan bitta oddiy fikr bersin (masalan "bahor keldi", "u imtihondan o'tdi", "narxlar oshdi"). Siz shu fikrni beshta uslubda yozing. AI har birini uslub-belgilariga ko'ra baholasin: leksika mos keldimi, klishe to'g'rimi.

  3. Uslub aralashuvini tuzatish: AI sizga ataylab aralash uslubli 5 ta jumla bersin (rasmiy matnda so'zlashuv so'zi va aksincha). Siz har birida xato so'zni toping va tuzating. AI qaysi so'z qaysi registrga tegishli ekanini izohlasin.

  4. Registr almashtirish: AIdan bitta so'zlashuv matnini bersin (do'stga xabar). Siz uni rasmiy-ish uslubiga, keyin ilmiy uslubga o'giring. AI qaysi so'zlarni almashtirganingizni va nega mos kelganini tekshirsin.


11. Javoblar kaliti

Mini-mashq (8-bo'lim): 1 — ilmiy (иссле́дование, зако­номе́рность); 2 — so'zlashuv (ну ты даёшь, коро́че, в шо́ке); 3 — rasmiy-ish (настоя́щим прошу́ рассмотре́ть); 4 — badiiy (со́лнце улыбну́лось — jonlantirish). Hammasi o'z uslubida to'g'ri joylashgan.

Mashq 1: a) ilmiy (сле́дует отме́тить, фа́ктор); b) so'zlashuv (ой, кла́ссно, ску́чно); c) rasmiy-ish (в соотве́тствии со ста́тьёй); d) badiiy (ве́тер игра́л, напева́я — jonlantirish); e) publitsistik (ни для кого́ не секре́т).

Mashq 2 (namunaviy javoblar): So'zlashuv: «Он так кла́ссно порабо́тал!» Rasmiy-ish: «Рабо́тник вы́полнил свои́ обя́занности в по́лном объёме.» Publitsistik: «Его́ труд — приме́р для ка́ждого из нас.»

Mashq 3: есть so'zlashuv: ло́пать/уплета́ть / rasmiy: приня́тие пи́щи. лицо́ so'zlashuv: мо́рда/ро́жа / yuqori: лик. де́ньги so'zlashuv: ба́бки / rasmiy: де́нежные сре́дства.

Mashq 4: 1–b (rasmiy-ish); 2–a (ilmiy); 3–d (publitsistik); 4–c (so'zlashuv).

Mashq 5: a) «Прошу́ предоста́вить о́тпуск в связи́ с необходи́мостью восстановле́ния.» (а то я жу́тко уста́л — so'zlashuv, olib tashlandi); b) «Иссле́дование показа́ло значи́тельные ци́фры.» (потряса́ющие, шока́рующие — hissiy, betarafga o'zgardi); c) (do'stga) «Слу́шай, у нас за́втра встре́ча, не забу́дь.» (настоя́щим ста́влю в изве́стность — rasmiy klishe, so'zlashuvga o'zgardi).

Mashq 6 (namunaviy javoblar): Разгово́рный: «Ну и жарища́ сего́дня, ужас про́сто!» Официа́льно-делово́й: «По да́нным метеослу́жбы, температу́ра возду́ха превы́сила норму́.» Нау́чный: «Наблюда́лось значи́тельное повыше́ние температу́ры возду́ха.» Публицисти́ческий: «Жара́ ста́ла настоя́щим испыта́нием для го́рода.» Худо́жественный: «Со́лнце пыла́ло, и во́здух дрожа́л от зно́я.»

Mashq 7: a) rasmiy-ish — majlis/rasmiy tadbir (заседа́ние объявля́ется откры́тым); b) badiiy — adabiyot/she'r (луна́ пла́кала — jonlantirish); c) ilmiy — darslik/fan (молекула, а́том).

Mashq 8 (namunaviy): «Прошу́ предоста́вить мне де́нежные сре́дства в долг.»; «Прошу́ счита́ть моё отсу́тствие на рабо́те уважи́тельным по причи́не боле́зни.» (yoki «В связи́ с боле́знью прошу́ освободи́ть меня́ от рабо́ты.»).


12. Xulosa va keyingi dars

  • Funksional uslub (функциона́льный стиль) — til qaysi sohada va qaysi maqsadda ishlatilishiga qarab tanlanadigan "registr". Ma'no bir bo'lishi mumkin, lekin uslub vaziyatga qarab o'zgaradi.
  • Beshta asosiy uslub: разгово́рный (so'zlashuv — kundalik, emotsional, коро́че, кла́ссно); официа́льно-делово́й (rasmiy-ish — hujjat, klishe, в соотве́тствии с, настоя́щим); нау́чный (ilmiy — atama, passiv, сле́дует отме́тить, да́нное явле́ние); публицисти́ческий (publitsistik — OAV, baho + ta'sir, как изве́стно, ра́зве...?); худо́жественный (badiiy — obraz, troplar, metafora va epitet).
  • Asosiy ko'nikma: matnni o'qib, signal-so'zdan uslubni aniqlash (настоя́щим rasmiy, коро́че so'zlashuv, гипо́теза ilmiy, ра́зве...? publitsistik, metafora badiiy). Va teskarisi — bir fikrni kerakli uslubda ifodalash.
  • Eng muhim qoida: uslublarni aralashtirmaslik (не сме́шивать сти́ли). Rasmiy hujjatda so'zlashuv so'zi, ilmiy matnda hissiyot, do'st bilan suhbatda rasmiy klishe — bularning hammasi stilistik xato.
  • Urg'u: uslub nomlarini ildizi bilan yodlang (разгово́рный говори́ть, нау́чный нау́ка), klishe-iboralarni bir blok ohangida oling (в соотве́тствии с, сле́дует отме́тить).

Keyingi dars — B2 — 30-dars: Разгово́рный стиль (so'zlashuv uslubi) — jonli og'zaki nutq, qisqartma, undalma va emotsional vositalar. Bugun siz beshta uslubning xaritasini ko'rdingiz — endi biz har birini alohida, chuqur ochamiz. 30-darsda birinchi bo'lib so'zlashuv uslubiga kiramiz: nega «Ты чего́?» to'liq gapdan tabiiyroq, qanday qisqartmalar (универ, комп, инфа) faqat og'zaki nutqda yashaydi, undalma va kiritma so'zlar (слу́шай, зна́ешь, коро́че) suhbatni qanday "jonlantiradi". Bugungi разгово́рный qatoridagi коро́че, кла́ссно, ну kabi so'zlar u yerda butun bir tizimga aylanadi. Bir uslub — bir dars. Til jonli nutqda qanday nafas olishini ko'rasiz. Уда́чи! (Omad!)

Izohlar (0)

Izoh yozish uchun kiring.

  • Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!
B2 — 29-dars: Stilistika kirish — funksional uslublar (функциона́льные сти́ли ре́чи) — тил ишлатилиш сохасига қараб ўзгаради — Wisar