B2 — 12-dars: Sonlar — murakkab tizim (jamlovchi sonlar, kelishikda turlash, chuqur moslashuv)
B2 — YUQORI-O'RTA · 12-dars
1. Dars nomi va maqsad
A1 (9-dars) va A2 (20-dars) darajasida siz rus sonlarining asosini o'zlashtirdingiz: 0 dan 100 gacha sanadingiz, narx va yoshni aytdingiz, tartib sonlar bilan sanani berdingiz, hatto son + ot moslashuvining birinchi qatlamini ham ko'rdingiz — два го́да, пять лет. Bu — poydevor. Endi B2 darajada shu poydevor ustiga rus sonlar tizimining eng qiyin qavatini quramiz.
Rus tilida son — bu shunchaki "sanoq belgisi" emas. Bu — turlanadigan so'z turkumi (склоня́емая часть ре́чи). O'zbek tilida "besh", "ellikta", "ikki yuzta" so'zlari hech qachon o'zgarmaydi: "besh kishi", "besh kishiga", "besh kishida" — "besh" doim "besh". Rus tilida esa son ham otga qo'shilib kelishikdan kelishikka o'zgaradi, va bu o'zgarish murakkab sonda har bir qismga tegadi: пятьсо́т пятисо́т пятиста́м о пятиста́х. Bu — rus tilining eng "qo'rqinchli" mavzularidan biri, hatto ona tili so'zlashuvchilar ham "о пятиста́х рубля́х" deyishda adashadi.
Bugungi darsda uch katta blokni ochamiz:
- Son + ot moslashuvini to'liq tizim sifatida — barcha kelishiklarda (nafaqat bosh kelishikda).
- Sonlarni turlash (склоне́ние числи́тельных) — bir xonali, o'nlik, yuzlik va murakkab sonning barcha kelishikda o'zgarishi.
- Jamlovchi sonlar (собира́тельные: дво́е, тро́е, че́тверо), о́ба/о́бе (ikkalasi) va полтора́/полторы́ (bir yarim) — o'zbek tilida mutlaqo yo'q, faqat rus tiliga xos qurilmalar.
Dars oxirida siz gapni istalgan kelishikda son bilan to'g'ri qura olasiz: У меня́ нет пяти́сот рубле́й (Menda besh yuz rubl yo'q), Я горжу́сь тремя́ детьми́ (Men uch farzandim bilan faxrlanaman), о́ба бра́та прие́хали (ikkala aka keldi).
Urg'u belgisi: ruscha so'zlarda urg'uli unlini ´ bilan ko'rsatamiz — дво́е, двухсо́т, о пятиста́х. Yozuvda bu belgi qo'yilmaydi, lekin son murakkablashgani sari urg'uning o'rni hal qiluvchi bo'ladi: пя́ти (5 ning turlangan shakli) пяти́сот (500 ning bir qismi).
2. Avvalgi darslardan takror (A1–A2 sonlar bazasi)
B2 murakkabligiga o'tishdan oldin, A1–A2 dagi ikki tayanch qoidani mustahkam tiklaymiz — bugun ular ustiga hamma narsa quriladi.
A) Sanoq son + ot moslashuvi (A1, 9-dars) — bosh kelishikdagi uch guruh:
oxiri 1 ot birlik, bosh kelishik: оди́н рубль, два́дцать оди́н год
oxiri 2, 3, 4 ot birlik QARATQICH (Р.ед.): два рубля́, три го́да, четы́ре часа́
oxiri 5–20, 0 ot ko'plik QARATQICH (Р.мн.): пять рубле́й, де́сять лет, сто рубле́йEslatma: 11–14 — istisno, ular "2, 3, 4" bilan tugasa ham ko'plik qaratqich oladi: оди́ннадцать лет, двена́дцать рубле́й.
B) 1 va 2 rodga moslashadi (A1):
оди́н дом (m) · одна́ кни́га (f) · одно́ окно́ (n)
два до́ма (m, n) · две кни́ги (f)C) Tartib son sifatdek turlanadi (A2, 20-dars): пе́рвый / пе́рвого / пе́рвому — bu bilim bugun sanoq sonni turlash bilan yonma-yon turadi, adashtirmang.
Muhim farq — bugungi darsning kaliti: A1–A2 da siz sonni faqat bosh kelishikda (va sanoq son ortidan ot qaysi shaklga tushishini) ko'rdingiz. Bugun savol boshqacha: agar butun ibora ("besh rubl") qaratqich yoki jo'nalish kelishigiga tushsa, sonning o'zi qanday o'zgaradi? Javob — son ham turlanadi. Bu — mutlaqo yangi qatlam.
Tez sinov: aytib ko'ring — два до́ма (ikki uy) qaratqich kelishigida qanday bo'ladi? (Javob 3.2 da: двух домо́в.) Agar hozir javob bera olmasangiz — bu dars aynan siz uchun.
3. Asosiy tushuntirish
3.1. Bosh g'oya — son ikki tomonlama "yashaydi"
Rus tilida son bilan ot birga ikki qatlamli munosabatda bo'ladi:
QATLAM 1 (A1–A2 da o'rgangansiz): SON ot qaysi shaklni oladi?
пять рубле́й (Р.мн.)
QATLAM 2 (bugun, B2): butun ibora qaysi kelishikda? SON o'zi o'zgaradi
"besh rublga" пяти́ рубля́м (Д.п.)Ya'ni bosh kelishikda (Именительный) va unga o'xshash tushum kelishigida (Винительный, jonsiz ot) son "boshqaradi" — ot uning ortidan Р.ед yoki Р.мн ga tushadi. Lekin barcha qolgan kelishiklarda (Р. Д. Т. П.) rollar teng bo'ladi: son va ot ikkalasi ham bir xil kelishikka tushadi va odatdagi sifat-ot kabi moslashadi.
BOSH / TUSHUM (jonsiz): son boshqaradi пять рубле́й, два до́ма
QOLGAN 4 ta kelishik: son + ot bir kelishikda пяти́ рубле́й (Р), пяти́ рубля́м (Д)...Bu — eng muhim tushuncha. Uni yodda tuting: "ikki-holat qoidasi" — bosh/tushum alohida, qolgan hammasi bir xil ishlaydi.
3.2. Bir xonali sonlarni turlash: 1, 2, 3, 4
Оди́н — bu son sifatdek (олмош э́тот kabi) turlanadi va rodga hamda songa moslashadi:
| Kelishik | m (оди́н) | f (одна́) | n (одно́) | ko'plik (одни́) |
|---|---|---|---|---|
| И. (bosh) | оди́н | одна́ | одно́ | одни́ |
| Р. (qaratqich) | одного́ | одно́й | одного́ | одни́х |
| Д. (jo'nalish) | одному́ | одно́й | одному́ | одни́м |
| В. (tushum) | = И / Р | одну́ | одно́ | = И / Р |
| Т. (vosita) | одни́м | одно́й | одни́м | одни́ми |
| П. (o'rin) | об одно́м | об одно́й | об одно́м | об одни́х |
Два/две, три, четы́ре — bularning turlanishini birga yodlang (o'xshash naqsh):
| Kelishik | 2 (м/с · ж) | 3 | 4 |
|---|---|---|---|
| И. | два · две | три | четы́ре |
| Р. | двух | трёх | четырёх |
| Д. | двум | трём | четырём |
| В. | = И (jonsiz) / Р (jonli) | = И / Р | = И / Р |
| Т. | двумя́ | тремя́ | четырьмя́ |
| П. | о двух | о трёх | о четырёх |
И. два до́ма (ikki uy — bosh)
Р. двух домо́в (ikki uyning / ikki uy yo'q)
Д. двум дома́м (ikki uyga)
Т. двумя́ дома́ми (ikki uy bilan)
П. о двух дома́х (ikki uy haqida)Diqqat — "jonli / jonsiz" tushum kelishigi (Винительный): agar ot jonli bo'lsa (odam, hayvon), 2/3/4 tushum kelishigida qaratqich shaklini oladi: Я ви́жу двух бра́тьев (Men ikki akani ko'raman — двух, Р kabi). Agar ot jonsiz bo'lsa — bosh kelishik shakli qoladi: Я ви́жу два до́ма (Men ikki uyni ko'raman — два). Bu farq faqat 2, 3, 4 va о́ба/о́бе da seziladi.
3.3. 5–20 va 30 ni turlash — eng oson guruh
Пятьdan два́дцатьgacha va три́дцать — bular yumshoq belgi bilan tugagan ayol rod ot (masalan, ночь) kabi, 3-turlanish bo'yicha o'zgaradi. Yaxshi xabar: bu guruhda Р. Д. П. uch kelishik bir xil — hammasi -и bilan:
| Kelishik | 5 | 8 | 20 | 30 |
|---|---|---|---|---|
| И. / В. | пять | во́семь | два́дцать | три́дцать |
| Р. / Д. / П. | пяти́ | восьми́ | двадцати́ | тридцати́ |
| Т. | пятью́ | восемью́ | двадцатью́ | тридцатью́ |
И. пять книг (besh kitob)
Р. пяти́ книг (besh kitobning / besh kitob yo'q)
Д. пяти́ кни́гам (besh kitobga)
Т. пятью́ кни́гами (besh kitob bilan)
П. о пяти́ кни́гах (besh kitob haqida)Naqsh: во́семь da turlanganda "е" tushib qoladi: во́семь восьми́ восемью́. Bu — yagona nozik joy; qolganlari (пять пяти́, де́сять десяти́, пятна́дцать пятна́дцати) to'liq muntazam.
3.4. Uch "yolg'iz" son: 40, 90, 100 — faqat IKKI shakl
Со́рок (40), девяно́сто (90), сто (100) — bu uchtasi butun tizimda alohida turadi. Ular faqat ikkita shaklga ega: bosh/tushum kelishigida bir xil, qolgan barcha to'rt kelishikda esa -а qo'shiladi:
| Kelishik | 40 | 90 | 100 |
|---|---|---|---|
| И. / В. | со́рок | девяно́сто | сто |
| Р. / Д. / Т. / П. | сорока́ | девяно́ста | ста |
И. сто рубле́й (yuz rubl)
Р. ста рубле́й (yuz rubl yo'q)
Д. ста рубля́м (yuz rublga)
Т. ста рубля́ми (yuz rubl bilan)
П. о ста рубля́х (yuz rubl haqida)Yodlash siri: bu uchtasi eng oson turlanadi — bir dona -а ni eslab qolsangiz kifoya (сорока́, девяно́ста, ста). Aynan shu soddaligi bilan ular murakkab o'nliklar va yuzliklardan (quyida) keskin farq qiladi. Adashmang: сто ста (oddiy), lekin пятьсо́т пятисо́т (ikki qism ham o'zgaradi).
3.5. O'nliklar 50–80 ni turlash — IKKALA qism o'zgaradi
Mana bu yerdan qiyinlik boshlanadi. Пятьдеся́т, шестьдеся́т, се́мьдесят, во́семьдесят — bu sonlar ikki qismdan iborat (пять + деся́т), va turlanganda ikkala qism ham o'zgaradi. Aslida bu ikkita "пять" + "десять" ning birga turlanishi:
| Kelishik | 50 | 60 | 70 | 80 |
|---|---|---|---|---|
| И. / В. | пятьдеся́т | шестьдеся́т | се́мьдесят | во́семьдесят |
| Р. / Д. / П. | пяти́десяти | шести́десяти | семи́десяти | восьми́десяти |
| Т. | пятью́десятью | шестью́десятью | семью́десятью | восемью́десятью |
И. пятьдеся́т рубле́й (ellik rubl)
Р. пяти́десяти рубле́й (ellik rubl yo'q)
Д. пяти́десяти рубля́м (ellik rublga)
Т. пятью́десятью рубля́ми (ellik rubl bilan)
П. о пяти́десяти рубля́х (ellik rubl haqida)Diqqat — o'rtada yumshoq belgi yo'q: пяти́десяти bir so'z bo'lib yoziladi, o'rtada "ь" qo'yilmaydi. Va urg'u birinchi qismga tushadi: пятИ́десяти. Solishtiring: bosh kelishikda urg'u oxirda (пятьдеся́т), turlanganda esa oldinga ko'chadi (пяти́десяти).
3.6. Yuzliklar 200–900 ni turlash — eng qiyin cho'qqi
Bu — butun mavzuning eng murakkab nuqtasi. Две́сти (200) dan девятьсо́т (900) gacha bo'lgan sonlar ham ikki qismli ("пять" + "сто"), va turlanganda ikkala qism ham mustaqil o'zgaradi. "сто" qismi ko'plik shaklda turlanadi (сот, ста́м, ста́ми, ста́х):
| Kelishik | 200 | 300 | 500 | 900 |
|---|---|---|---|---|
| И. / В. | две́сти | три́ста | пятьсо́т | девятьсо́т |
| Р. | двухсо́т | трёхсо́т | пятисо́т | девятисо́т |
| Д. | двумста́м | трёмста́м | пятиста́м | девятиста́м |
| Т. | двумяста́ми | тремяста́ми | пятьюста́ми | девятьюста́ми |
| П. | о двухста́х | о трёхста́х | о пятиста́х | о девятиста́х |
И. пятьсо́т рубле́й (besh yuz rubl)
Р. пятисо́т рубле́й (besh yuz rubl yo'q) U menya net pyatisot rubley
Д. пятиста́м рубля́м (besh yuz rublga)
Т. пятьюста́ми рубля́ми (besh yuz rubl bilan)
П. о пятиста́х рубля́х (besh yuz rubl haqida)Uch yuzlik naqshi (yod oling): birinchi qism 5–9 sonining turlanishi (пяти-, шести-, семи-, восьми-, девяти-), ikkinchi qism esa сто ning ko'plik turlanishi (-со́т, -ста́м, -ста́ми, -ста́х). Ularni ulang: пяти́ + сот = пятисо́т, пяти́ + ста́м = пятиста́м. 200, 300, 400 birinchi qismda alohida: двух-, трёх-, четырёх-.
Eng ko'p adashiladigan joy — Т. (vosita kelishigi): пятьюста́ми — bu yerda birinchi qism ham vosita kelishigida (пятью́), ikkinchisi ham (ста́ми). Hatto ruslar ham buni "пятиста́ми" deb noto'g'ri aytadi. To'g'risi: пятьюста́ми.
3.7. Murakkab sonni turlash — HAR BIR so'z alohida o'zgaradi
Endi eng katta xulosa. Murakkab sanoq son (masalan, 2547) turlanganda — o'zbek mantig'idan farqli o'laroq — uning har bir so'zi mustaqil turlanadi. Bu tartib sondan (u yerda faqat oxirgi so'z o'zgaradi) tubdan farq qiladi:
SANOQ son HAMMA qism turlanadi:
И. ты́сяча пятьсо́т два́дцать пять
Р. ты́сячи пятисо́т двадцати́ пяти́
Д. ты́сяче пятиста́м двадцати́ пяти́
TARTIB son FAQAT oxirgi so'z turlanadi (A2, 20-dars):
И. ты́сяча пятьсо́т два́дцать пя́тый
Р. ты́сяча пятьсо́т два́дцать пя́тогоMisol (jo'nalish kelishigi):
К двумста́м пяти́десяти трём уча́стникам добавились но́вые.
Ikki yuz ellik uch ishtirokchiga yangilari qo'shildi.
(двумста́м — 200, пяти́десяти — 50, трём — 3: uchtasi ham Д.п.)Amaliyot haqiqati: jonli nutqda ruslar ham murakkab sonni to'liq turlashdan qochib, ko'pincha gapni qayta quradi ("с су́ммой в две́сти пятьдеся́т три..."). Lekin rasmiy, yozma va ilmiy matnda to'liq turlash majburiy — hujjat, shartnoma, dissertatsiya o'qiganingizda aynan shu shakllarni ko'rasiz. B2 darajada ularni tanish va o'qiy olish shart, faol yozishda esa asta mashq qilasiz.
3.8. Jamlovchi sonlar (собира́тельные): дво́е, тро́е, че́тверо
Bu — o'zbek tilida umuman yo'q hodisa. Rus tilida "ikki" ni ikki xil aytish mumkin: два (oddiy sanoq) yoki дво́е (jamlovchi). Jamlovchi son guruhni yaxlit ("ikkovi", "uchovi") sifatida ko'rsatadi va faqat cheklangan holatlarda ishlatiladi:
| Son | Jamlovchi | Urg'u | O'zbekcha |
|---|---|---|---|
| 2 | дво́е | дво́-е | ikkov, ikkalasi |
| 3 | тро́е | тро́-е | uchov |
| 4 | че́тверо | че́т-ве-ро | to'rtov |
| 5 | пя́теро | пя́-те-ро | beshov |
| 6 | ше́стеро | ше́с-те-ро | oltov |
| 7 | се́меро | се́-ме-ро | yettov |
Jamlovchi son + ot QARATQICH KO'PLIKda (Р.мн.) keladi: дво́е друзе́й, тро́е дете́й.
Ular qachon ishlatiladi (to'rt asosiy holat):
1. ERKAK shaxs otlari bilan:
дво́е друзе́й (ikki do'st — erkaklar)
тро́е студе́нтов (uch talaba)
пя́теро солда́т (besh askar)
2. Faqat KO'PLIKda bo'ladigan otlar bilan (juft/to'plam narsalar):
дво́е су́ток (ikki sutka — "су́тки" birlik yo'q)
тро́е ножниц (uch qaychi)
че́тверо часо́в (to'rt (qo'l) soati — soat-mexanizm)
3. "де́ти, лю́ди, ребя́та, ли́ца" so'zlari bilan:
тро́е дете́й (uch bola)
че́тверо люде́й (to'rt kishi)
4. Shaxs olmoshlari bilan:
нас бы́ло дво́е (biz ikkov edik)
их бы́ло тро́е (ular uchov edi)Eng muhim cheklov — AYOL shaxs bilan ISHLATILMAYDI: "дво́е же́нщин", "тро́е сестёр" — xato! Ayol shaxs otlari bilan faqat oddiy son ishlatiladi: две же́нщины, три сестры́. Jamlovchi son — asosan erkak yoki "aralash / jinssiz" guruh uchun. (Poeziyada kamdan-kam istisnolar bor, lekin B2 me'yorida — ayol shaxsga jamlovchi yo'q.)
Jamlovchi sonlar ham turlanadi (ayniqsa "ikkalamiz uchun" kabi iboralarda):
И. дво́е дете́й (ikki bola)
Р. двои́х дете́й (ikki bolaning)
Д. двои́м де́тям (ikki bolaga)
Т. двои́ми детьми́ (ikki bola bilan)
П. о двои́х де́тях (ikki bola haqida)3.9. О́ба / о́бе — "ikkalasi" (rod bilan)
О́ба va о́бе — "ikkovi / ikkalasi" degan maxsus son. U rodga qarab ikki shaklga ega va turlanadi — bu o'zbekchada bitta "ikkalasi" so'zi bilan beriladigan tushunchaning rus tilidagi murakkab ko'rinishi:
| Kelishik | о́ба (m/n) | о́бе (f) |
|---|---|---|
| И. | о́ба | о́бе |
| Р. | обо́их | обе́их |
| Д. | обо́им | обе́им |
| В. | = И / Р | = И / Р |
| Т. | обо́ими | обе́ими |
| П. | об обо́их | об обе́их |
о́ба бра́та прие́хали ikkala aka keldi (m — обо́-)
о́бе сестры́ уе́хали ikkala opa ketdi (f — обе́-)
Я ви́дел обо́их друзе́й Men ikkala do'stni ko'rdim (m, Р/В — обо́их)
Она́ дала́ кни́ги обе́им подру́гам U ikkala dugonasiga kitob berdi (f, Д — обе́им)Yodlash usuli: о́ба ichida "а" bor erkak/o'rta ("а" — masculine ma'nosini eslating); о́бе ichida "е" bor ayol. Turlanganda erkak "о" saqlaydi (обо́их), ayol "е" (обе́их). Va e'tibor bering: о́ба + ot birlik qaratqichda (о́ба бра́та), turlangan shakllarda esa ot ko'plikda (обо́их бра́тьев).
3.10. Полтора́ / полторы́ — "bir yarim"
Полтора́ (m/n) va полторы́ (f) — "bir yarim" degan maxsus son ("пол + втора́" — "ikkinchisining yarmi"). U ham rodga moslashadi va + ot birlik qaratqichda (Р.ед.) keladi:
полтора́ часа́ (bir yarim soat — m)
полтора́ го́да (bir yarim yil — m)
полторы́ неде́ли (bir yarim hafta — f)
полторы́ ты́сячи (bir yarim ming — f)Barcha qolgan kelishiklarda ("bosh/tushum"dan tashqari) poltora bitta shaklga — полу́тора ga aylanadi (rod farqi yo'qoladi):
И./В. полтора́ ме́сяца (bir yarim oy)
Р. о́коло полу́тора ме́сяцев (bir yarim oyga yaqin)
Д. к полу́тора года́м (bir yarim yilga)
П. о полу́тора часа́х (bir yarim soat haqida)Bonus — полтора́ста (150): "bir yarim yuz" degan alohida so'z ham bor: полтора́ста рубле́й (150 rubl). Barcha turlangan kelishikda полу́тораста. Bu so'z kamdan-kam, lekin klassik matnda uchraydi.
3.11. Sonlar sanoqda: foiz va kasr
Foiz (проце́нт): foizdan oldingi son oddiy son + ot moslashuvi qoidasiga bo'ysunadi, "процент" so'zi son bilan mos shaklga tushadi:
оди́н проце́нт (1%) — birlik bosh
два проце́нта (2%) — birlik qaratqich (2–4)
пять проце́нтов (5%) — ko'plik qaratqich (5+)
два́дцать оди́н проце́нт (21%) — oxiri 1 birlik!Це́ны вы́росли на пять проце́нтов. Narxlar besh foizga oshdi.
Ски́дка составля́ет два́дцать проце́нтов. Chegirma yigirma foizni tashkil etadi.Kasr (дробь) — o'nli kasrlar: rus tilida vergul ishlatiladi (o'zbekcha nuqta emas), va o'qilishi maxsus qolipda — butun qism "це́лых", kasr qism esa "деся́тых / со́тых" bilan:
0,5 = ноль це́лых пять деся́тых (nol butun besh o'ndan)
2,5 = две це́лых пять деся́тых (ikki butun besh o'ndan)
3,14 = три це́лых четы́рнадцать со́тых (uch butun o'n to'rt yuzdan)Kasrdan keyingi ot — har doim Р.ед. (birlik qaratqich): kasr son bilan kelgan ot birlik qaratqichda turadi, чунки uni oxirgi kasr qism boshqaradi: два́ це́лых пять деся́тых ме́тра (2,5 metr — "метра", "метров" emas!), полтора́ килогра́мма. Bu — nozik, lekin rasmiy matnda muhim qoida.
Sodda kasrlar: 1/2 = одна́ втора́я (yoki полови́на), 1/3 = одна́ тре́тья, 2/3 = две тре́тьих, 3/4 = три четвёртых. Maxraj — tartib son shaklida.
4. Ko'p misollar
Son + ot barcha kelishikda (bir necha son bilan):
Р. (qaratqich — inkor, "yo'q"):
У меня́ нет двух рубле́й. Menda ikki rubl yo'q.
У них нет пяти́ маши́н. Ularda besh mashina yo'q.
Здесь не хвата́ет ста рубле́й. Bu yerda yuz rubl yetishmayapti.
Д. (jo'nalish — "ga"):
Я позвони́л трём друзья́м. Men uch do'stga qo'ng'iroq qildim.
Мы разосла́ли пи́сьма пяти́десяти клие́нтам. Biz ellik mijozga xat yubordik.
Т. (vosita — "bilan"):
Я горжу́сь тремя́ детьми́. Men uch farzandim bilan faxrlanaman.
Он расплати́лся двумяста́ми рубля́ми. U ikki yuz rubl bilan hisoblashdi.
П. (o'rin — "haqida / da"):
Речь идёт о пяти́ студе́нтах. Gap besh talaba haqida ketyapti.
Мы говори́ли о двухста́х заявле́ниях. Biz ikki yuz ariza haqida gaplashdik.Jamlovchi sonlar:
У них тро́е дете́й. Ularda uch bola bor.
Нас бы́ло че́тверо. Biz to'rtov edik.
Он не спал дво́е су́ток. U ikki sutka uxlamadi.
В ко́мнате находи́лись пя́теро мужчи́н. Xonada besh erkak bor edi.
Она́ забо́тится о трои́х детя́х. U uch bola haqida g'amxo'rlik qiladi.О́ба / о́бе:
О́ба студе́нта сда́ли экза́мен. Ikkala talaba imtihon topshirdi.
О́бе руки́ уста́ли. Ikkala qo'l charchadi.
Я согла́сен с обо́ими предложе́ниями. Men ikkala taklif bilan roziman.
В обе́их ко́мнатах бы́ло темно́. Ikkala xonada ham qorong'i edi.Полтора́ / полторы́:
Я жду уже́ полтора́ часа́. Men allaqachon bir yarim soat kutyapman.
Мы прожи́ли там полторы́ неде́ли. Biz u yerda bir yarim hafta yashadik.
Прошло́ бо́лее полу́тора лет. Bir yarim yildan ko'proq vaqt o'tdi.
Ребёнку полтора́ го́да. Bolaga bir yarim yosh.Foiz va kasr:
Инфля́ция вы́росла на три це́лых пять деся́тых проце́нта.
Inflatsiya uch butun besh o'ndan foizga oshdi.
Температу́ра — три́дцать шесть це́лых шесть деся́тых гра́дуса.
Harorat — o'ttiz olti butun olti o'ndan gradus.
Полови́на гру́ппы — де́вушки. Guruhning yarmi — qizlar.5. Talaffuz bo'limi
- дво́е /DVÓ-ye/ — ikki bo'g'in, urg'u boshda; oxiri "-ye" ravon: "dvóye".
- тро́е /TRÓ-ye/ va че́тверо /CHÉT-vi-ra/ — "четверо" da urg'u boshda, oxirgi "о" "a": "chétvira".
- двои́х /dva-ÍH/ — jamlovchining turlangan shakli; urg'u oxirda: "dvaíh".
- обо́их /a-BÓ-ih/ va обе́их /a-BYÉ-ih/ — birinchi "о" urg'usiz "a"; farq faqat urg'uli bo'g'inda: "abóih" (m) "abyéih" (f).
- пятисо́т /pi-ti-SÓT/ — 500 ning qaratqichi; uch bo'g'in, urg'u oxirda: "pitisót". Solishtiring: пяти́ /pi-TÍ/ (5 ning qaratqichi) — urg'u o'rtada.
- о пятиста́х /a-pi-ti-STÁH/ — 500 ning o'rin kelishigi; urg'u oxirda: "apitistáh".
- полтора́ /pal-ta-RÁ/ — urg'u oxirda, ikkala "о" urg'usiz "a": "paltará". полу́тора /pa-LÚ-ta-ra/ — urg'u o'rtaga ko'chadi: "palútara".
- пятью́десятью /pi-TYÚ-di-si-tyu/ — 50 ning vosita kelishigi; urg'u birinchi qismda: "pityúdisityu".
Ikki oltin talaffuz qoidasi bugun: (1) uzun murakkab sonda urg'u bittagina bo'g'inda bo'ladi, qolgan barcha "о/е" lar urg'usiz reduksiyaga uchraydi — двухсо́т "dvuhsót", девятиста́х "divitistáh". So'zni bo'g'inlab, faqat urg'uli qismni "cho'zib" ayting. (2) Turlanganda urg'u ko'pincha oxirga yoki o'rtaga ko'chadi: bosh kelishik пятьсо́т (oxirda) qaratqich пятисо́т (oxirda qoladi), lekin полтора́ (oxirda) полу́тора (o'rtaga). Har juftni alohida mashq qiling.
Topshiriq: ovoz chiqarib ayting, urg'una e'tibor bering: дво́е — двои́х — двои́м · о́ба — обо́их — обо́им · пятьсо́т — пятисо́т — пятиста́м — пятьюста́ми · полтора́ — полу́тора.
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| дво́е | дво́-е | ikkov (jamlovchi) | дво́е друзе́й |
| тро́е | тро́-е | uchov | тро́е дете́й |
| че́тверо | че́т-ве-ро | to'rtov | че́тверо су́ток |
| пя́теро | пя́-те-ро | beshov | пя́теро солда́т |
| о́ба | о́-ба | ikkalasi (m/n) | о́ба бра́та |
| о́бе | о́-бе | ikkalasi (f) | о́бе сестры́ |
| обо́их / обе́их | о-бо́-их / о-бе́-их | ikkalasining (m / f) | у обо́их друзе́й |
| полтора́ | пол-то-ра́ | bir yarim (m/n) | полтора́ часа́ |
| полторы́ | пол-то-ры́ | bir yarim (f) | полторы́ неде́ли |
| полу́тора | по-лу́-то-ра | bir yarim (turlangan) | о́коло полу́тора лет |
| су́тки | су́т-ки | sutka (24 soat) | дво́е су́ток |
| проце́нт | про-це́нт | foiz | пять проце́нтов |
| дробь | дробь | kasr | десяти́чная дробь |
| це́лое | це́-ло-е | butun (son) | две це́лых |
| деся́тая | де-ся́-та-я | o'ndan bir | пять деся́тых |
| полови́на | по-ло-ви́-на | yarim, yarmi | полови́на гру́ппы |
| склоне́ние | скло-не́-ни-е | turlanish | склоне́ние числи́тельных |
| коли́чественное | ко-ли́-чес-твен-но-е | sanoq (son) | коли́чественное числи́тельное |
| собира́тельное | со-би-ра́-тель-но-е | jamlovchi (son) | собира́тельное числи́тельное |
| су́мма | су́м-ма | summa, miqdor | су́мма в пятьсо́т рубле́й |
Yodlash qoidasi: har bir maxsus sonni turlangan qatori bilan yodlang, faqat bosh shaklni emas: о́ба обо́их обо́им, полтора́ полу́тора. Jamlovchi va oddiy sonni juftlab eslang: два бра́та (oddiy) дво́е друзе́й (jamlovchi), farqini his qiling.
7. Dialog
Vaziyat: Aziz do'kon uchun buyurtma rasmiylashtiryapti, keyin do'sti bilan oilasi haqida gaplashadi. Dialogda murakkab sonlar turlangan shaklda, jamlovchi son va о́ба ishlatilgan.
— Здра́вствуйте! Я хочу́ заказа́ть партию из двухсо́т сту́льев. — Assalomu alaykum! Men ikki yuz stuldan iborat partiya buyurtmoqchiman.
— Из двухсо́т? Хорошо́. Ка́ждый сто́ит по пятьсо́т рубле́й. — Ikki yuzdanmi? Yaxshi. Har biri besh yuz rubldan.
— Зна́чит, о́бщая су́мма — сто ты́сяч? — Demak, umumiy summa — yuz ming?
— Да. Но при зака́зе от трёхсо́т мы даём ски́дку в де́сять проце́нтов. — Ha. Lekin uch yuzdan ortiq buyurtmada biz o'n foiz chegirma beramiz.
— Тогда́ дава́йте три́ста. Ски́дка с трёхсо́т — э́то серьёзно. — Unda uch yuz qilaylik. Uch yuzdan chegirma — bu jiddiy.
— Отли́чно. Оформля́ю зака́з на три́ста сту́льев со ски́дкой. — Ajoyib. Chegirma bilan uch yuz stulga buyurtma rasmiylashtiryapman.Ikkinchi dialog — oila haqida:
— Ди́ма, у тебя́ есть де́ти? — Dima, senda bola bormi?
— Да, тро́е. Два сы́на и до́чка. — Ha, uchta (uchov). Ikki o'g'il va bir qiz.
— Тро́е дете́й — э́то здо́рово! А ско́лько им лет? — Uch bola — bu zo'r! Ular necha yoshda?
— Обо́им ма́льчикам по де́сять, а до́чке полтора́ го́да. — Ikkala o'g'ilga o'ntadan, qizimga esa bir yarim yosh.
— Полтора́? Совсе́м ма́ленькая. Тебе́ с трои́ми, наве́рное, нелегко́. — Bir yarimmi? Butunlay kichkina. Uchovi bilan senga, ehtimol, oson emasdir.
— Иногда́ не сплю по дво́е су́ток. Но я люблю́ обо́их сынове́й и до́чку одина́ково. — Ba'zan ikki sutka uxlamayman. Lekin men ikkala o'g'limni va qizimni bir xil sevaman.E'tibor bering: из двухсо́т, от трёхсо́т, ски́дка с трёхсо́т — 200 va 300 turlangan (Р.п.); обо́им ма́льчикам (Д, m), обо́их сынове́й (В, jonli Р kabi); тро́е дете́й (jamlovchi), с трои́ми (jamlovchining vosita kelishigi); полтора́ го́да (m); дво́е су́ток (faqat ko'plikda bo'ladigan ot bilan jamlovchi). Bir dialogda bugungi barcha qurilma ishlaydi.
8. O'zbeklar qiladigan tipik xatolar + mini-mashq
Sonni turlamaslik (o'zbek mantig'i): У меня́ нет пятьсо́т рубле́й, к сто клие́нтам. У меня́ нет пятисо́т рубле́й, к ста клие́нтам. Sabab: o'zbekchada son o'zgarmaydi ("besh yuz rublga"), rus tilida esa qaratqich/jo'nalishda son ham turlanadi.
Murakkab sonda faqat oxirini turlash (tartib son bilan chalkashtirish): к ты́сяча пятьсо́т двадцати́ рубля́м. к ты́сяче пятиста́м двадцати́ рубля́м. Sabab: sanoq sonda har bir so'z turlanadi (тартиб sonda — faqat oxirgisi).
Ayol shaxsga jamlovchi son: дво́е сестёр, тро́е же́нщин. две сестры́, три же́нщины. Sabab: jamlovchi son (дво́е, тро́е) ayol shaxs otlari bilan ishlatilmaydi — faqat oddiy son (две, три).
О́ба ni rodga moslamaslik: о́ба сестры́, о́ба руки́. о́бе сестры́ (f), о́бе руки́ (f). Sabab: о́ба — erkak/o'rta rod, о́бе — ayol rod. Turlanganda ham: обо́их (m) обе́их (f).
Jamlovchi son ortidan otni noto'g'ri shaklda qo'yish: дво́е друг, тро́е ребёнок. дво́е друзе́й, тро́е дете́й. Sabab: jamlovchi son har doim qaratqich ko'plik (Р.мн.) oladi.
Полтора́ ni rodga moslamaslik yoki ot shaklini adashtirish: полтора́ неде́ли, полторы́ часо́в. полторы́ неде́ли (f), полтора́ часа́ (m, birlik qaratqich). Sabab: полтора́ (m/n) полторы́ (f), va ular birlik qaratqich (Р.ед.) oladi.
Kasrdan keyin ko'plik ot: две це́лых пять деся́тых ме́тров. две це́лых пять деся́тых ме́тра. Sabab: kasr son bilan ot birlik qaratqichda (Р.ед.) turadi — uni kasr qism boshqaradi.
500 ning vosita kelishigini soddalashtirish: пятиста́ми рубля́ми. пятьюста́ми рубля́ми. Sabab: Т.п.да ikkala qism vosita kelishigiga tushadi: пятью́ + ста́ми.
Mini-mashq: to'g'ri shaklni tanlang —
1. У меня́ нет (пятьсо́т / пятисо́т) рубле́й.
2. (дво́е / две) сестры́ учи́лись вме́сте.
3. (о́ба / о́бе) окна́ бы́ли откры́ты.
4. Ребёнку (полтора́ / полторы́) го́да.
5. К (двумста́м / две́сти) уча́стникам добавились но́вые.(Javoblari: пятисо́т · две · о́ба · полтора́ · двумста́м)
9. Mashqlar
Mashq 1. Sonni qavsda ko'rsatilgan kelishikka qo'ying (ot bilan birga):
1. пять книг (Р.) ___
2. два до́ма (Д.) ___
3. три студе́нта (Т.) ___
4. сто рубле́й (П.) ___
5. со́рок дней (Р.) ___Mashq 2. Murakkab o'nlik va yuzlikni turlang (Р. — qaratqich kelishigi):
1. пятьдеся́т ___
2. во́семьдесят ___
3. две́сти ___
4. пятьсо́т ___
5. девятьсо́т ___Mashq 3. Jamlovchi son (дво́е / тро́е / че́тверо...) yoki oddiy sonni to'g'ri tanlang:
1. У них ___ дете́й (3).
2. ___ сестры́ прие́хали (2).
3. Он не спал ___ су́ток (2).
4. В гру́ппе ___ де́вушек (5).
5. Нас бы́ло ___ (4).Mashq 4. О́ба yoki о́бе ni to'g'ri shaklda qo'ying (kelishikka e'tibor bering):
1. ___ бра́та прие́хали.
2. Я согла́сен с ___ предложе́ниями.
3. В ___ ко́мнатах темно́.
4. Она́ помогла́ ___ подру́гам.
5. У ___ сестёр оди́н интере́с.Mashq 5. Полтора́ / полторы́ / полу́тора ni to'g'ri qo'ying:
1. Я жду ___ часа́.
2. Мы прожи́ли там ___ неде́ли.
3. Прошло́ бо́лее ___ лет.
4. Ребёнку ___ го́да.
5. К ___ года́м он на́чал ходи́ть.Mashq 6. O'zbekchadan ruschaga tarjima qiling (turlangan songa e'tibor bering):
1. Menda ikki yuz rubl yo'q.
2. Men uch do'stimga qo'ng'iroq qildim.
3. Ikkala opa ham imtihon topshirdi.
4. Bola bir yarim yil uxlamadi. (— bir yarim soat uxladi)
5. Narxlar besh foizga oshdi.Mashq 7. Xatoni toping va to'g'rilang:
1. У меня́ нет пятьсо́т рубле́й.
2. дво́е сестёр
3. о́ба сестры́
4. полтора́ неде́ли
5. две це́лых пять деся́тых ме́тровMashq 8. O'nli kasr va foizni so'z bilan yozing (o'qilishni ko'rsating):
1. 2,5 ме́тра ___
2. 0,5 килогра́мма ___
3. 20% ___
4. 21% ___10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
Turlash drill'i: Wisar AIdan 8 ta murakkab son (masalan, 250, 573, 1500) bersin. Har birini beshta kelishikda ayting (И. Р. Д. Т. П.) — masalan пятьсо́т — пятисо́т — пятиста́м — пятьюста́ми — о пятиста́х. AI urg'u va shakl to'g'riligini tekshirsin.
Jamlovchi son o'yini: AIga 6 ta guruh bering (uch do'st, ikki opa, to'rt bola, besh askar, ikki sutka, uch qaychi). Har birida jamlovchi son to'g'ri keladimi yoki oddiy sonmi — ayting va sababini tushuntiring (ayol shaxs oddiy; erkak / bola / juft narsa jamlovchi). AI tekshirsin.
О́ба/о́бе tarjimasi: AIga 5 ta o'zbekcha gap bering ("ikkala aka", "ikkala qo'l", "ikkala dugona bilan"...). Har birini ruscha ayting, о́ба/о́бе rodni va kelishikni to'g'ri tanlang. AI xatolarni ko'rsatsin.
Rasmiy summa o'qish: AIdan tasodifiy pul summasi (masalan, "1 547 rubl") so'rang va uni jo'nalish kelishigida to'liq ayting ("добавить к ты́сяче пятиста́м сорока́ семи́ рубля́м"). Bu — rasmiy hujjat ko'nikmasi; AI har qismni alohida tekshirsin.
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim): 1. пятисо́т; 2. две; 3. о́ба; 4. полтора́; 5. двумста́м.
Mashq 1: 1. пяти́ книг (Р.); 2. двум дома́м (Д.); 3. тремя́ студе́нтами (Т.); 4. о ста рубля́х (П.); 5. сорока́ дней (Р.).
Mashq 2: 1. пятьдеся́т пяти́десяти; 2. во́семьдесят восьми́десяти; 3. две́сти двухсо́т; 4. пятьсо́т пятисо́т; 5. девятьсо́т девятисо́т.
Mashq 3: 1. тро́е дете́й (bola jamlovchi); 2. две сестры́ (ayol shaxs oddiy son!); 3. дво́е су́ток (faqat ko'plikda ot jamlovchi); 4. пять де́вушек (ayol shaxs oddiy son!); 5. че́тверо (olmosh o'rnida jamlovchi).
Mashq 4: 1. о́ба бра́та (m, И.); 2. с обо́ими предложе́ниями (n, Т.); 3. в обе́их ко́мнатах (f, П.); 4. обе́им подру́гам (f, Д.); 5. у обе́их сестёр (f, Р.).
Mashq 5: 1. полтора́ часа́ (m); 2. полторы́ неде́ли (f); 3. бо́лее полу́тора лет (turlangan); 4. полтора́ го́да (m); 5. к полу́тора года́м (Д. полу́тора).
Mashq 6:
- У меня́ нет двухсо́т рубле́й.
- Я позвони́л трём друзья́м.
- О́бе сестры́ сда́ли экза́мен.
- Ребёнок не спал полтора́ го́да. (— спал полтора́ часа́.)
- Це́ны вы́росли на пять проце́нтов.
Mashq 7: 1. пятисо́т рубле́й (son turlanadi); 2. две сестры́ (ayol shaxs — oddiy son); 3. о́бе сестры́ (f — о́бе); 4. полторы́ неде́ли (f — полторы́); 5. две це́лых пять деся́тых ме́тра (kasrdan keyin — birlik qaratqich).
Mashq 8: 1. две це́лых пять деся́тых ме́тра (2,5 metr); 2. ноль це́лых пять деся́тых килогра́мма (yoki полкило́ / полови́на килогра́мма); 3. два́дцать проце́нтов (20%); 4. два́дцать оди́н проце́нт (21% — oxiri 1 birlik).
12. Xulosa va keyingi dars
- Ikki-holat qoidasi: bosh (И.) va jonsiz tushum (В.) kelishikda son "boshqaradi" — ot Р.ед yoki Р.мн ga tushadi (пять рубле́й). Qolgan to'rt kelishikda son va ot ikkalasi ham bir kelishikda turlanadi (пяти́ рубле́й, пяти́ рубля́м).
- Sonlarni turlash darajalari: eng oson — 5–30 (пяти́, десяти́); 40/90/100 — faqat ikki shakl (сорока́, девяно́ста, ста); qiyin — 50–80 (пяти́десяти) va 200–900 (пятисо́т, пятиста́м, пятьюста́ми, о пятиста́х), bu yerda ikkala qism o'zgaradi.
- Murakkab sanoq sonda HAR BIR so'z turlanadi (ты́сяче пятиста́м двадцати́ пяти́) — bu tartib sondan (faqat oxirgisi) tubdan farq qiladi.
- Jamlovchi son (дво́е, тро́е, че́тверо) + Р.мн — faqat: erkak shaxs, bola/lyudi, faqat ko'plikda bo'ladigan otlar, olmosh o'rnida. Ayol shaxsga ishlatilmaydi (не дво́е сестёр, две сестры́).
- О́ба (m/n) / о́бе (f) — rodga moslashadi va turlanadi (обо́их / обе́их); полтора́ (m/n) / полторы́ (f) — "bir yarim", + Р.ед, turlanganda полу́тора.
- Foiz: son + процент odatdagi moslashuv (два проце́нта, пять проце́нтов, два́дцать оди́н проце́нт). Kasr: две це́лых пять деся́тых + ot birlik qaratqichda (ме́тра).
O'z-o'zini tekshirish (belgilab chiqing):
- Son + otni istalgan kelishikda qura olaman (нет пяти́ книг, к пяти́ кни́гам)
- 200–900 ni beshta kelishikda turlay olaman (пятисо́т, пятиста́м, пятьюста́ми)
- Murakkab sonda har bir so'zni turlashni bilaman
- Jamlovchi son (дво́е/тро́е) qachon ishlatilishini va ayol shaxsga yaramasligini bilaman
- О́ба/о́бе va полтора́/полторы́ ni rodga moslay olaman
Keyingi dars — B2 — 13-dars: Olmoshlar chuqur (местоиме́ния: aniqlik, o'zlik, gumon; сам, весь, ка́ждый, любо́й, не́который, не́кто/не́что). Bugun siz нас бы́ло дво́е, о́ба из них kabi iboralarda olmoshni son bilan bog'ladingiz. Keyingi darsda olmoshlarni to'liq tizim sifatida ochamiz: aniqlovchi (сам, са́мый, весь, ка́ждый, любо́й), noaniq (не́кто, не́что, не́который, кое-кто́), inkor (никто́, ничто́, не́кого) — va ularning nozik turlanishi hamda ma'no farqlari. Sonlar bilan olmoshlar — rus grammatikasining eng "mayda" detallari; ularni egallash B2 ni C1 ga ulaydi. Уда́чи! (Omad!)
B2 kursi · 12-dars · © Rus Tili Kursi (o'zbeklar uchun)
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!