B2 — 17-dars: Murakkab qo'shma gap (сло́жноподчинённое предложе́ние) — bir necha ergash gap, союзы va союзные слова
B2 — YUQORI-O'RTA · 17-dars
1. Dars nomi va maqsad
B1 darajada (16–24-darslar) siz ergash gaplarni birma-bir, alohida-alohida o'rgandingiz: sabab (потому́ что), maqsad (что́бы), shart (е́сли), payt (когда́), zid (хотя́), to'ldiruvchi (что, что́бы). O'shanda har bir gapda bitta bosh gap va bitta ergash gap bo'lardi — sodda, tiniq sxema:
[BOSH GAP] —bog'lovchi— [ERGASH GAP]
Я зна́ю, что он придёт.
Bilaman, (—) u kelishini.Lekin real rus tilida — ayniqsa yozma, rasmiy va ilmiy nutqda — bitta bosh gapga ko'pincha bir emas, bir necha ergash gap ulanadi. Bir jumlada ikki, uch, hatto to'rtta ergash gap bo'lishi mumkin. Bir misolga qarang:
Я зна́ю, что он сказа́л, что придёт, когда́ зако́нчит рабо́ту.
U ishini tugatgach kelishini aytganini bilaman.
└─1-ergash─┘ └─2-ergash─┘ └─3-ergash──┘Uch ergash gap, biri ikkinchisiga ulangan — bu murakkab qo'shma gap (сло́жноподчинённое предложе́ние bir necha ergash bilan). Bunday jumlani tushunish ham, o'zi qurish ham alohida mahorat talab qiladi: qaysi ergash qaysi so'zga bog'lanadi, vergullar qayerga tushadi, ikkita что yonma-yon kelsa nima bo'ladi — bularning hammasi bugungi dars.
Dars oxirida siz quyidagilarni erkin qila olasiz:
- bir jumladagi ergash gaplarni bo'ysunish turiga qarab ajratish: ketma-ket (после́довательное), parallel-bir jinsli (одноро́дное), aralash (комбини́рованное);
- bosh gap + bir necha ergashning sxemasini chizish va o'qish;
- murakkab holatlarda vergulni to'g'ri qo'yish, jumladan ikkita bog'lovchi (что что, что е́сли) yonma-yon kelganda;
- союз (bog'lovchi: что, что́бы, е́сли, потому́ что) bilan сою́зное сло́во (bog'lovchi so'z: кото́рый, где, кто, како́й) farqini aniqlash;
- uzun murakkab jumlani tahlil qilish (parse) va nol'dan qurish;
- rasmiy/ilmiy matndagi murakkab jumlani o'qish va yozish.
Urg'u belgisi: ruscha so'zlarda urg'uli unlini ´ bilan ko'rsatamiz — кото́рый, что́бы, после́довательное. Bu darsda urg'u ayniqsa bog'lovchi so'zlarda muhim: кото́рый, како́й, где, отку́да.
2. Avvalgi darajadan takror (B1 ergash gaplari)
Murakkab tuzilishga o'tishdan oldin, B1 da o'rgangan alohida ergash gaplarni bir jadvalda tiklaymiz. Bugun biz aynan shu g'ishtlardan katta bino quramiz.
| Ergash gap turi | Savol | Bog'lovchi(lar) | Namuna |
|---|---|---|---|
| to'ldiruvchi (изъясни́тельное) | что? о чём? | что, что́бы, ли | Я зна́ю, что он здесь. — U shu yerdaligini bilaman. |
| aniqlovchi (определи́тельное) | како́й? | кото́рый, где, куда́ | Дом, кото́рый мы ви́дели. — Biz ko'rgan uy. |
| payt (вре́мени) | когда́? | когда́, пока́, как то́лько | Позвони́, когда́ придёшь. — Kelganingda qo'ng'iroq qil. |
| sabab (причи́ны) | почему́? | потому́ что, так как | Оста́лся, потому́ что уста́л. — Qoldi, chunki charchadi. |
| maqsad (це́ли) | заче́м? | что́бы | Пришёл, что́бы помо́чь. — Yordam berish uchun keldi. |
| shart (усло́вия) | при како́м усло́вии? | е́сли | Приду́, е́сли смогу́. — Uddasidan chiqsam, kelaman. |
| zid (уступи́тельное) | несмотря́ на что? | хотя́, несмотря́ на то что | Пошёл, хотя́ уста́л. — Charchagan bo'lsa-da, ketdi. |
Muhim bog'lanish: yuqoridagi har bir qatorda faqat bitta ergash gap bor. Bugun biz shularni birlashtiramiz: bitta jumlaga ikki-uch ergash gap qo'shamiz. Va bir oltin qoida — u B1 dan bugungacha o'zgarmaydi: rus tilida har bir ergash gap vergul bilan ajratiladi. Murakkab jumlada shunchaki vergul ko'proq bo'ladi — nechta ergash bo'lsa, shuncha chegara.
Tez mashq: quyidagi bog'lovchilar qaysi ergash gapga tegishli? — что́бы · е́сли · кото́рый · потому́ что (Javob: что́бы — maqsad; е́сли — shart; кото́рый — aniqlovchi; потому́ что — sabab.)
3. Asosiy tushuntirish
3.1. Umumiy manzara — bitta bosh, bir necha "shox"
Murakkab qo'shma gapda bitta bosh gap (гла́вное предложе́ние) bor, undan bir necha ergash gap (прида́точное) o'sib chiqadi. Daraxtga o'xshating: bosh gap — tana, ergash gaplar — shoxlar. Shoxlar ikki xil o'sishi mumkin:
1) HAMMA ERGASH — bevosita BOSH gapga ulanadi PARALLEL (bir jinsli yoki turli)
2) HAR ERGASH — oldingi ergashga ulanadi, zanjir KETMA-KET (последовательное)Shu farqni tushunish — butun darsning kaliti. Uni uch turga bo'lamiz: ketma-ket, parallel (bir jinsli), aralash. Endi har birini alohida, chuqur ochamiz.
3.2. Ketma-ket bo'ysunish (после́довательное подчине́ние) — zanjir
Bunda ergash gaplar zanjir hosil qiladi: 1-ergash bosh gapga, 2-ergash 1-ergashga, 3-ergash 2-ergashga ulanadi. Har biri o'zidan oldingisiga bog'liq, bosh gapga emas:
[BOSH] [1-ERGASH] [2-ERGASH] [3-ERGASH]
Я зна́ю, что он сказа́л, что придёт, когда́ зако́нчит.
Bilaman (u aytdi) (kelaman) (tugatgach)
└── daraja 1 ──┘ └── daraja 2 ──┘ └── daraja 3 ──┘Har bir ergash bir pog'ona ichkariroq turadi. Savol zanjiri bilan tekshiring:
Я зна́ю — что? что он сказа́л
он сказа́л — что? что придёт
придёт — когда́? когда́ зако́нчитKo'proq misol:
Он ду́мал, что я не заме́тил, что он ушёл.
U ketganini men sezmaganman deb o'yladi.
Она́ сказа́ла, что не зна́ет, где живёт челове́к, кото́рый ей звони́л.
U, o'ziga qo'ng'iroq qilgan odam qayerda yashashini bilmasligini aytdi.Ketma-ketning belgisi: ergash gaplar bir-birining ichiga joylashadi, "matryoshka" kabi. Har birini oldingisiga savol berib topasiz. Bunday jumlada bog'lovchilar ko'pincha yonma-yon keladi (что он сказа́л, что придёт) — bu yerda vergul masalasi paydo bo'ladi (3.5 ga qarang).
3.3. Parallel bo'ysunish — bir jinsli (одноро́дное) va turli (неодноро́дное)
Bunda hamma ergash gap bevosita bosh gapga (yoki bosh gapdagi bitta so'zga) ulanadi — zanjir emas, "yelpig'ich":
┌── [1-ERGASH]
[BOSH] ───┼── [2-ERGASH]
└── [3-ERGASH]Ikki tur bor:
A) BIR JINSLI (одноро́дное) — ergashlar bir xil savolga javob beradi, bir xil turdagi. Xuddi 21-darsdagi bir jinsli bo'laklar kabi, faqat bu yerda bir jinsli ergash gaplar:
Я зна́ю, что он у́мён и что он че́стен.
Bilaman: u aqlli va halol ekanini.
└── to'ldiruvchi 1 ──┘ └── to'ldiruvchi 2 ──┘
(ikkalasi ham «зна́ю — что?» ga javob)Bir jinsli ergashlar и, или, а, но bilan bog'lanadi. DIQQAT — vergul: agar ergashlar bitta и bilan bog'lansa, ular orasiga vergul qo'yilmaydi (xuddi bir jinsli bo'laklardagidek):
Я ви́жу, что не́бо чи́стое и что бу́дет тепло́.
└── 1-ergash ──┘ └── 2-ergash ──┘
«и» oldida VERGUL YO'Q (bitta и)
Я ви́жу, что не́бо чи́стое, что во́здух тёплый, что бу́дет хоро́ший день.
bog'lovchisiz sanoq har ergash oldida VERGUL borKo'pincha ikkinchi bir jinsli ergashda что takrorlanadi, lekin ba'zan tushirilishi ham mumkin: Я зна́ю, что он у́мён и че́стен (bitta ergashda ikki sifat) yoki …что он у́мён и что он че́стен (ikki ergash).
B) TURLI (неодноро́дное / паралле́льное) — ergashlar har xil savolga javob beradi, har xil turdagi, lekin baribir bosh gapga (yoki uning turli so'zlariga) ulanadi:
Когда́ мы пришли́, оказа́лось, что все уже́ ушли́.
Biz kelganimizda, hamma allaqachon ketgani ma'lum bo'ldi.
└── payt (когда́?) ──┘ └── to'ldiruvchi (что?) ──┘
har xil savol TURLI parallelХотя́ бы́ло по́здно, я реши́л, что дожду́сь его́.
Kech bo'lsa-da, uni kutishga qaror qildim.
└── zid (хотя́) ──┘ └── to'ldiruvchi (что) ──┘Parallelning belgisi: hamma ergash bosh gapdan o'sadi, bir-biriga bog'liq emas. Bir jinsli — bir xil savol, bir xil tur (что … и что …). Turli — har xil savol, har xil tur (когда́ … , что …). Bir jinsli ergashlarda и qoidasi — bir jinsli bo'laklarnikiday: bitta и — vergulsiz.
3.4. Aralash bo'ysunish (комбини́рованное) — ikkalasi birga
Uzun jumlalarda ko'pincha ketma-ket + parallel birga uchraydi. Bu — eng murakkab, lekin eng ko'p ishlatiladigan tur:
Я ду́маю, что е́сли мы вы́йдем ра́но, то успе́ем на по́езд, кото́рый идёт в семь.
Menimcha, agar erta chiqsak, soat yettida ketadigan poyezdga ulguramiz.
[BOSH: Я ду́маю]
└── что … (to'ldiruvchi) ──┐
├── е́сли мы вы́йдем ра́но (shart, ichkarida)
└── кото́рый идёт в семь (aniqlovchi «по́езд» ga)Bunday jumlani birdan qurishga urinmang — bo'laklab quring: avval bosh fikr (Я ду́маю, что успе́ем), keyin shart qo'shing (е́сли вы́йдем ра́но), keyin aniqlovchi (по́езд, кото́рый идёт в семь). Tahlilda ham xuddi shunday: bosh gapni toping, keyin har bir ergashni savol bilan "yeching".
3.5. Vergul — murakkab holatlar (что что, что е́сли yonma-yon)
Bu — bugungi darsning texnik yuragi. Ketma-ket bo'ysunishda ikki bog'lovchi tez-tez yonma-yon keladi: что что, что е́сли, что когда́, что хотя́. Savol tug'iladi: ular orasiga vergul kerakmi?
Asosiy qoida — ikki bog'lovchi orasida VERGUL bo'ladi, chunki ular ikki har xil ergash gapning chegarasi:
Он сказа́л, что, когда́ вернётся, позвони́т.
U qaytganida qo'ng'iroq qilishini aytdi.
vergul vergul
«что» dan keyin, «когда́»-ergash boshlanishidan oldinBu yerda когда́ вернётся — ichki ergash, u ikki tomondan vergul bilan ajratilgan. Natijada что va когда́ orasida vergul turadi.
LEKIN — muhim istisno. Agar ikkinchi (ichki) ergashning ikkinchi qismi bosh ergashda bo'lsa — ya'ni keyin то, так, но kabi so'z kelsa — ikki bog'lovchi orasiga vergul qo'yilMAYDI:
Он сказа́л, что е́сли пойдёт дождь, ТО он оста́нется до́ма.
U, agar yomg'ir yog'sa, uyda qolishini aytdi.
«что е́сли» orasida VERGUL YO'Q (chunki keyin «то» bor)Solishtiring — bitta «то» butun rasmni o'zgartiradi:
/ solishtirish:
…что, е́сли пойдёт дождь, он оста́нется. «то» YO'Q vergul BOR («что,е́сли»)
…что е́сли пойдёт дождь, ТО он оста́нется. «то» BOR vergul YO'Q («что е́сли»)Amaliy qoida (yodda tuting): ikki bog'lovchi yonma-yon kelsa (что е́сли, что когда́, что хотя́) — odatda orasiga vergul qo'ying. LEKIN ichki ergashdan keyin то / так / но kelsa — vergul qo'yilmaydi, ikki bog'lovchi bir butun bo'lib qoladi. Sinov: "то" ni qo'shib bo'ladimi? Bo'lsa — vergulsiz; bo'lmasa — vergulli.
3.6. Союз Сою́зное сло́во — bog'lovchi va bog'lovchi so'z farqi
Bu — B2 grammatikasining nozik, lekin muhim nuqtasi. Ergash gapni bosh gapga ikki xil "ilgak" ulaydi:
СОЮ́З (bog'lovchi) — faqat ulaydi, gap bo'lagi bo'lmaydi, savolga javob bermaydi, urg'usiz. Bulardan iborat: что, что́бы, е́сли, потому́ что, так как, когда́ (ba'zan), хотя́, как (ba'zan). Ularni gapdan olib tashlab bo'lmaydi — lekin ular ergashda hech qanday rol o'ynamaydi:
Я зна́ю, что он придёт.
└ что — SOF ULAGICH, «придёт» gapida a'zo emas.СОЮ́ЗНОЕ СЛО́ВО (bog'lovchi so'z) — ham ulaydi, ham ergash gapda gap bo'lagi bo'ladi (ega, to'ldiruvchi, holat), savolga javob beradi, urg'uli. Bular — nisbiy olmosh va ravishlar: кото́рый, кто, что (olmosh sifatida), како́й, чей, где, куда́, отку́да, когда́ (nisbiy), почему́, ско́лько:
Я зна́ю, где он живёт.
└ где — bog'lovchi SO'Z: «живёт где?» holat, savolga javob beradi, urg'uli.
Дом, кото́рый мы купи́ли, ста́рый.
└ кото́рый — bog'lovchi SO'Z: «купи́ли что?» to'ldiruvchi, «дом» o'rniga turadi.Eng chalkash nuqta — «что». Что ikkala rolda ham kela oladi:
Я слы́шал, что он прие́хал. — что = SOYUZ (ulagich, «shu» degan ma'no yo'q)
«прие́хал что?» — savol BERIB bo'lmaydi. Olib tashlab bo'lmaydi.
Я не по́нял, что он сказа́л. — что = bog'lovchi SO'Z (olmosh)
«сказа́л что?» — savol beriladi! «что» = «нечто/нимани».Farqlash usuli — uch test:
1) URG'U: что urg'uli talaffuz qilinadimi? HA: bog'lovchi so'z; YO'Q: soyuz.
2) SAVOL: что ga gap ichida savol beriladimi (что? кто? где?)? HA: bog'lovchi so'z.
3) ALMASHTIRISH: что o'rniga «э́то / нечто / кото́рый» qo'yib bo'ladimi? HA: bog'lovchi so'z.Sinab ko'ring: Я зна́ю, что купи́ть — bu yerda "что" ni "нечто" (nimadir) bilan almashtirib bo'ladi (зна́ю, что́ купи́ть — nima sotib olishni bilaman) bog'lovchi so'z. Ammo Я зна́ю, что магази́н закры́т — "что" faqat ulaydi (do'kon yopiqligini bilaman), almashtirib bo'lmaydi soyuz.
| Belgi | СОЮ́З (что, что́бы, е́сли…) | СОЮ́ЗНОЕ СЛО́ВО (кото́рый, где, кто…) |
|---|---|---|
| Ulaydimi? | ha | ha |
| Gap bo'lagimi? | yo'q | ha (ega/to'ldiruvchi/holat) |
| Savolga javob? | yo'q | ha |
| Urg'uli? | yo'q (odatda) | ha |
| Olib tashlab bo'ladimi? | yo'q | yo'q (lekin so'z bilan almashadi) |
3.7. Sxema chizish — murakkab jumlani "rasm" qilish
Rus maktabida murakkab jumlani sxema (схе́ма) bilan tahlil qiladilar. Bu — jumlaning skeletini ko'rish uchun juda foydali. Belgilar:
[ … ] — bosh gap (kvadrat qavs)
( … ) — ergash gap (dumaloq qavs)
Sonlar — bo'ysunish darajasi (1-daraja, 2-daraja …)Ketma-ket:
Я зна́ю, что он сказа́л, что придёт.
[ … ], (что … , (что …)).
└ bosh └1-daraja └2-daraja (biri ikkinchisi ichida)Parallel bir jinsli:
Я зна́ю, что он у́мён и что он че́стен.
[ … ], (что …) и (что …).
└ bosh └1-daraja └1-daraja (ikkalasi ham bosh gapga, bir daraja)Aralash:
Я ду́маю, что е́сли вы́йдем ра́но, то успе́ем.
[ … ], (что (е́сли …), то …).Sxemaning foydasi: jumlani yozishdan oldin sxemasini ko'z oldingizga keltiring: nechta ergash, ular zanjirmi (ichma-ich) yoki yelpig'ichmi (bir darajada)? Bu vergullarni to'g'ri qo'yishga yordam beradi — har qavs chegarasi bir vergul.
3.8. Murakkab jumla rasmiy va ilmiy matnda
Murakkab qo'shma gap — rasmiy va ilmiy uslubning asosiy quroli. Ilmiy maqola, qonun, hisobot, ish yozishmasi — bularning hammasi uzun, ko'p bosqichli jumlalarga tayanadi, chunki ular aniq mantiqiy bog'lanishni ifodalaydi:
Иссле́дование показа́ло, что результа́ты, кото́рые бы́ли полу́чены,
подтвержда́ют гипо́тезу, что температу́ра влия́ет на ско́рость реа́кции.
Tadqiqot shuni ko'rsatdiki, olingan natijalar harorat reaksiya tezligiga
ta'sir qiladi degan gipotezani tasdiqlaydi.Bunday jumlada ko'p uchraydigan bog'lovchi/so'zlar: что, кото́рый, поско́льку, в то вре́мя как, несмотря́ на то что, в си́лу того́ что, при усло́вии что. Rasmiy uslubda ergash gaplar ko'p pog'onali bo'ladi, lekin har biri baribir vergul bilan aniq ajratiladi — shuning uchun vergul qoidasini bilish rasmiy matnni o'qish uchun shart.
Amaliy maslahat: o'zingiz yozganda juda uzun zanjir qurmang — uch darajadan oshsa, o'qish qiyinlashadi. Rasmiy matnni yozayotgan bo'lsangiz ham, ba'zan uzun jumlani ikkiga bo'lish yaxshiroq. Lekin o'qiy olish uchun uzun jumlalarni tahlil qila bilishingiz kerak.
4. Ko'p misollar (ruscha + o'zbekcha tarjima)
Ketma-ket bo'ysunish (zanjir):
Я ду́маю, что он не зна́ет, что мы уже́ пришли́.
— Menimcha, u bizning allaqachon kelganimizni bilmaydi.
Она́ написа́ла, что уве́рена, что всё бу́дет хорошо́.
— U hammasi yaxshi bo'lishiga ishonchi komilligini yozdi.
Все ви́дели, что он злил́ся, потому́ что его́ не поняли́.
— Uni tushunishmagani uchun jahli chiqqanini hamma ko'rdi.Parallel bir jinsli (что … и что …):
Я наде́юсь, что ты прие́дешь и что мы уви́димся.
— Kelishingga va ko'rishishimizga umid qilaman.
Он объясни́л, почему́ опозда́л и что бу́дет де́лать да́льше.
— U nega kechikkanini va bundan keyin nima qilishini tushuntirdi.
Изве́стно, что Земля́ кру́глая и что она́ враща́ется.
— Yer yumaloqligi va aylanishi ma'lum.Parallel turli (har xil ergash):
Когда́ я вошёл, я уви́дел, что в ко́мнате никого́ нет.
— Kirganimda, xonada hech kim yo'qligini ko'rdim.
Хотя́ бы́ло по́здно, он реши́л, что позвони́т за́втра.
— Kech bo'lsa-da, ertaga qo'ng'iroq qilishga qaror qildi.
Е́сли ты не по́нял, что я сказа́л, спроси́ ещё раз.
— Aytganimni tushunmagan bo'lsang, yana bir bor so'ra.Aralash (uzun, murakkab):
Я зна́ю, что челове́к, кото́рый звони́л, сказа́л, что перезвони́т.
— Bilaman: qo'ng'iroq qilgan odam qayta qo'ng'iroq qilishini aytgan.
Учи́тель сказа́л, что е́сли мы вы́полним зада́ние, то полу́чим хоро́шую оце́нку.
— O'qituvchi, agar topshiriqni bajarsak, yaxshi baho olishimizni aytdi.
Все понима́ли, что побе́да, кото́рую они́ жда́ли, придёт, когда́ кома́нда бу́дет гото́ва.
— Kutgan g'alabasi jamoa tayyor bo'lganda kelishini hamma tushunardi.Bog'lovchi so'z bilan (кото́рый, где, кто…):
Э́то го́род, где я роди́лся. — Bu men tug'ilgan shahar.
Челове́к, кото́рый помо́г, — врач. — Yordam bergan odam — shifokor.
Я не зна́ю, кто э́то сде́лал. — Buni kim qilganini bilmayman.
Расскажи́, где ты был. — Qayerda bo'lganingni ayt.E'tibor bering: har bir murakkab jumlada nechta ergash bo'lsa, shuncha chegara-vergul bor. Zanjir jumlalarda ergashlar bir-birining ichida; parallel jumlalarda ular yonma-yon. Bog'lovchi so'z (кото́рый, где, кто) o'zi turgan ergashda gap bo'lagi vazifasini bajaradi — shuning uchun uni tushirib qoldirib bo'lmaydi.
5. Talaffuz bo'limi
- сло́жноподчинённое /SLÓZH-na-pad-chi-NYÓN-na-ye/ — ikki urg'u markazi: сло́ж- va -нён-. Sekin: "slójna-padchinyónnaye". Uzun atama, bo'laklab ayting.
- после́довательное /pas-LYE-da-va-tel-na-ye/ — urg'u -ле́- da: "paslédavatel'naye". "Ketma-ket" degani.
- одноро́дное /ad-na-RÓD-na-ye/ — urg'u -ро́- da: "adnaródnaye". "Bir jinsli".
- кото́рый /ka-TÓ-ryj/ — urg'u -то́- da: "katóryj". Boshdagi "о" urg'usiz "a". Eng ko'p ishlatiladigan bog'lovchi so'z.
- что́бы /SHTÓ-by/ — urg'u boshda: "shtóby". что qismi "sht" bilan boshlanadi.
- что (soyuz) /shto/ — urg'usiz, "shta" ga yaqin: я зна́ю, что… "shta". Ammo что (bog'lovchi so'z, "nima?") — urg'uli, aniq "shto": что э́то? "shtó". Urg'u ikki что ni farqlaydi!
- где / куда́ / отку́да /gdye / ku-DÁ / at-KÚ-da/ — bog'lovchi so'zlar, urg'uli: "gdye", "kudá", "atkúda".
- потому́ что /pa-ta-MÚ shta/ — urg'u -му́ da; oxirgi что urg'usiz "shta": "patamú-shta".
Ikki oltin talaffuz qoidasi bugun: (1) URG'U MA'NONI AJRATADI. Urg'usiz что ("shta") — soyuz (ulagich); urg'uli что́ ("shtó") — bog'lovchi so'z ("nima"). Solishtiring: Я зна́ю, что он тут (shta, ulagich) Я зна́ю, что́ купи́ть (shtó, "nimani"). (2) uzun murakkab jumlada har vergul o'rnida kichik pauza bor — o'qiganda vergullarni "eshiting": Я зна́ю (), что он сказа́л (), что придёт (). Har pauza — bir ergash chegarasi.
Topshiriq: ovoz chiqarib, pauzalar bilan o'qing: Он сказа́л, что, когда́ вернётся, позвони́т. Har vergulda to'xtang — uch pauza, uch chegara his qiling.
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| сло́жноподчинённое предложе́ние | сло́ж-но-под-чи-нён-но-е | murakkab (ergashli) qo'shma gap | Э́то сло́жноподчинённое предложе́ние. — Bu murakkab qo'shma gap. |
| гла́вное предложе́ние | гла́в-но-е | bosh gap | В нём есть гла́вное предложе́ние. — Unda bosh gap bor. |
| прида́точное | при-да́-точ-но-е | ergash gap | Прида́точное отвеча́ет на вопро́с. — Ergash gap savolga javob beradi. |
| после́довательное подчине́ние | пос-ле́-до-ва-тель-но-е | ketma-ket bo'ysunish | Э́то после́довательное подчине́ние. — Bu ketma-ket bo'ysunish. |
| одноро́дное подчине́ние | ад-на-ро́д-но-е | bir jinsli (parallel) bo'ysunish | Одноро́дные прида́точные. — Bir jinsli ergash gaplar. |
| сою́з | со-ю́з | bog'lovchi | «что» — сою́з. — «что» — bog'lovchi. |
| сою́зное сло́во | со-ю́з-но-е сло́-во | bog'lovchi so'z | «кото́рый» — сою́зное сло́во. — «кото́рый» — bog'lovchi so'z. |
| кото́рый | ко-то́-рый | -ki, qaysi (bog'lovchi so'z) | Дом, кото́рый мы ви́дели. — Biz ko'rgan uy. |
| подчине́ние | под-чи-не́-ние | bo'ysunish (ergashlik) | Ви́ды подчине́ния. — Bo'ysunish turlari. |
| схе́ма | схе́-ма | sxema, chizma | Начерти́ схе́му. — Sxema chizing. |
| у́ровень | у́-ро-вень | daraja, pog'ona | Второ́й у́ровень. — Ikkinchi daraja. |
| ана́лиз | а-на́-лиз | tahlil | Ана́лиз предложе́ния. — Gap tahlili. |
| разобра́ть (предложе́ние) | ра-зо-бра́ть | (gapni) tahlil qilmoq | Разбери́ предложе́ние. — Gapni tahlil qil. |
| связь | связь | bog'lanish, aloqa | Логи́ческая связь. — Mantiqiy bog'lanish. |
| относи́ться (к) | от-но-си́ть-ся | tegishli bo'lmoq | Прида́точное отно́сится к глаго́лу. — Ergash fe'lga tegishli. |
| вложе́нный | вло́-жен-ный | ichma-ich joylashgan | Вло́женное прида́точное. — Ichki ergash gap. |
Yodlash qoidasi: ikki juftlikni bosh miyaga muhrlab qo'ying — сою́з (ulagich, gap bo'lagi emas: что, что́бы, е́сли) сою́зное сло́во (ulagich + gap bo'lagi: кото́рый, где, кто); после́довательное (ketma-ket, zanjir, ichma-ich) одноро́дное (bir jinsli, yonma-yon). Har kartaning orqasiga bitta qisqa sxema chizing:
[ ], (что (что …))ketma-ketga,[ ], (что) и (что)bir jinsliga.
7. Dialog
— Слу́шай, я не по́нял, что нам за́дали. — Eshit, bizga nima berilganini tushunmadim.
— Учи́тель сказа́л, что ну́жно написа́ть текст, — O'qituvchi, ichida murakkab jumlalar
в кото́ром бу́дут сло́жные предложе́ния. bo'lgan matn yozish kerakligini aytdi.
— То есть таки́е, где не́сколько прида́точных? — Ya'ni bir necha ergash gapli jumlalarmi?
— И́менно. Он объясни́л, что е́сли мы напи́шем — Aynan. U, agar zanjir qursak, uni ketma-ket
цепо́чку, то э́то бу́дет после́довательное bo'ysunish deyilishini tushuntirdi.
подчине́ние.
— А как поня́ть, где сою́з, а где сою́зное сло́во? — Qayerda bog'lovchi, qayerda bog'lovchi so'z ekanini qanday bilamiz?
— Про́сто: е́сли сло́во — член предложе́ния и на — Oddiy: agar so'z gap bo'lagi bo'lsa va savolga
него́ па́дает ударе́ние, э́то сою́зное сло́во. javob bersa, urg'u tushsa — bu bog'lovchi so'z.
Наприме́р, «кото́рый», «где», «кто». Masalan, «кото́рый», «где», «kto».
— А «что»? — «что»-chi?
— Зави́сит! Когда́ на него́ па́дает ударе́ние — Bog'liq! Unga urg'u tushib, «nima»ni
и оно́ зна́чит «нечто» — сою́зное сло́во. anglatsa — bog'lovchi so'z.
Когда́ то́лько свя́зывает — сою́з. Faqat ulaganda — bog'lovchi.
— Тепе́рь я́сно! Зна́чит, гла́вное — найти́, — Endi tushunarli! Demak, asosiysi — har bir ergash
к чему́ отно́сится ка́ждое прида́точное. nimaga tegishli ekanini topish.
— Да. И не забу́дь, что пе́ред ка́ждым — Ha. Va har bir ergash oldida vergul turishini
прида́точным ста́вится запята́я. unutma.E'tibor bering: dialogda bugungi butun tizim bor — текст, в кото́ром… (bog'lovchi so'z кото́рый), таки́е, где… (bog'lovchi so'z где), что е́сли … то … (ikki bog'lovchi yonma-yon, «то» borligi uchun orasida vergulsiz), сказа́л, что нужно… (soyuz что), не по́нял, что за́дали (bog'lovchi so'z что = "nima"). Har ergash oldida to'g'ri vergul.
8. Tipik xatolar + mini-mashq
Ergash gap oldida vergulni tushirish (ayniqsa uzun jumlada): Я зна́ю что он сказа́л что придёт. Я зна́ю, что он сказа́л, что придёт. Sabab: har bir ergash gap oldida vergul shart. Nechta ergash — shuncha vergul. Zanjir jumlada verguldan qo'rqmang.
Bir jinsli ergashlarda bitta и oldiga vergul qo'yish: Я зна́ю, что он у́мён, и что он че́стен. Я зна́ю, что он у́мён и что он че́стен. Sabab: bir jinsli ergashlar bitta и bilan bog'lansa — orasiga vergul qo'yilmaydi (xuddi bir jinsli bo'laklardagidek).
«что е́сли … то» orasiga keraksiz vergul: Он сказа́л, что, е́сли пойдёт дождь, то оста́нется. Он сказа́л, что е́сли пойдёт дождь, то оста́нется. Sabab: ichki ergashdan keyin то kelsa, ikki bog'lovchi (что е́сли) orasiga vergul qo'yilmaydi. «то» yo'q bo'lsa — vergul kerak edi.
Bog'lovchi so'z кото́рый ni tushirib qoldirish (o'zbekcha "-gan" ta'siri): Дом мы купи́ли ста́рый. Дом, кото́рый мы купи́ли, ста́рый. Sabab: rus tilida sifatlovchi ergash gap kotóriy (yoki где, куда́) bilan boshlanadi va tushirib qoldirilmaydi — u ergash ichida gap bo'lagi (bu yerda to'ldiruvchi).
Soyuz что va bog'lovchi so'z что́ ni chalkashtirish (urg'u/ma'no): Я не зна́ю что купи́ть ni "ulagich" deb tushunish. Я не зна́ю, что́ купи́ть. (что = "nimani", bog'lovchi so'z, urg'uli). Sabab: bu yerda что — to'ldiruvchi ("nimani"), savolga javob beradi. Ammo Я зна́ю, что магази́н закры́т da что — sof ulagich (soyuz).
Ichki ergashni noto'g'ri so'zga bog'lash (mantiq): Я ви́жу дом, кото́рый краси́вый и кото́рый я хочу́ (ikki кото́рый keraksiz). Я ви́жу дом, кото́рый краси́вый и кото́рый я хочу́ купи́ть. yoki soddaroq: Я ви́жу краси́вый дом, кото́рый хочу́ купи́ть. Sabab: bir jinsli aniqlovchi ergashlar bir кото́рый so'ziga tayanadi — ularni ortiqcha takrorlamang.
Mini-mashq (og'zaki): har jumlada tinish belgisi TO'G'RImi? "TO'G'RI" yoki "XATO" deb ayting va tuzating:
1. Я ду́маю что ты прав.
2. Он сказа́л, что если бу́дет вре́мя, то помо́жет.
3. Я зна́ю, что он у́мный, и что он до́брый.
4. Го́род где я живу́ — большо́й.
5. Она́ спроси́ла, что я де́лаю.(Javoblar 11-bo'limda.)
9. Mashqlar
Mashq 1. Bo'ysunish turini aniqlang — ketma-ket (K), parallel bir jinsli (P), yoki aralash (A):
1. Я зна́ю, что он сказа́л, что опозда́ет.
2. Я ви́жу, что не́бо чи́стое и что све́тит со́лнце.
3. Когда́ мы пришли́, оказа́лось, что дверь закры́та.
4. Он ду́мает, что е́сли пойдёт дождь, то матч отме́нят.
5. Все зна́ют, что Земля́ кру́глая и что она́ враща́ется.Mashq 2. «что» — bu soyuz (S) yoki bog'lovchi so'z (BS)? (Urg'u/savol testini qo'llang):
1. Я слы́шал, что он уе́хал.
2. Я не по́нял, что он хо́чет.
3. Скажи́, что случи́лось.
4. Изве́стно, что вода́ кипи́т при 100°.
5. Я не зна́ю, что де́лать.Mashq 3. Vergullarni to'g'ri joyga qo'ying (matnni ko'chirib, tinish belgisini qo'ying):
1. Я ду́маю что он не зна́ет что мы здесь.
2. Он сказа́л что придёт когда́ зако́нчит рабо́ту.
3. Я наде́юсь что ты прие́дешь и что мы уви́димся.
4. Все понима́ли что побе́да кото́рую они́ жда́ли бли́зко.Mashq 4. «то» borligiga qarab vergulni to'g'ri qo'ying (что е́сли orasida vergul kerakmi?):
1. Он сказа́л, что ___ е́сли бу́дет тепло́, ___ мы пойдём гуля́ть. («то» bor)
2. Он сказа́л, что ___ е́сли бу́дет тепло́, мы пойдём гуля́ть. («то» yo'q)
3. Я ду́маю, что ___ когда́ он придёт, ___ всё изме́нится. («то» bor)Mashq 5. Ikki-uch sodda gapni bitta murakkab qo'shma gapga bog'lang (qavsdagi bog'lovchi bilan), vergulni unutmang:
1. Я зна́ю. Он сказа́л. Он придёт. (что … , что …)
2. Я наде́юсь. Ты прие́дешь. Мы уви́димся. (что … и что …)
3. Учи́тель сказа́л. Мы вы́полним зада́ние. Полу́чим «5». (что е́сли … , то …)
4. Э́то дом. Я роди́лся в нём. (кото́рый / где)Mashq 6. Xatoni toping va to'g'rilang:
1. Я зна́ю что он придёт что́бы помо́чь.
2. Я ви́жу, что не́бо чи́стое, и что бу́дет тепло́.
3. Он сказа́л, что, е́сли смо́жет, то помо́жет.
4. Дом мы купи́ли ста́рый но краси́вый.
5. Я не зна́ю что купи́ть.Mashq 7. Jumlaning sxemasini chizing (belgilar: [ ] bosh, ( ) ergash):
1. Я зна́ю, что он придёт.
2. Я зна́ю, что он сказа́л, что придёт.
3. Я зна́ю, что он у́мён и что он че́стен.
4. Он ду́мает, что е́сли вы́йдем ра́но, то успе́ем.Mashq 8. O'zbekchadan ruschaga tarjima qiling (tinish belgisiga e'tibor bering):
1. U kelishini aytganini bilaman.
2. Osmon toza va issiq bo'lishini ko'ryapman.
3. Agar erta chiqsak, poyezdga ulguramiz deb o'ylayman.
4. Bu men tug'ilgan shahar.
5. Nima sotib olishni bilmayman.10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
Tur aniqlash drill: Wisar AIdan ikki-uch ergashli 8 ta murakkab jumla so'rang. Har birining turini aniqlang — ketma-ket, parallel bir jinsli yoki aralash. AI javobingizni tekshirsin va nega shunday ekanini (savol zanjiri bilan) tushuntirsin.
Sxema mashqi: AIga bir necha murakkab jumla bersin, siz ularning sxemasini yozing (
[ ], (что (что …))ko'rinishida). AI sxemangizni to'g'rilasin va vergullarni tekshirsin.Соую́з сою́зное сло́во: AIdan что / кото́рый / где / кто bilan 6 ta jumla so'rang. Har birida bu so'z soyuz yoki bog'lovchi so'z ekanini aniqlang, uch testni (urg'u, savol, almashtirish) qo'llang. AI baholab bersin.
Vergul + «то» mashqi: AIdan что е́сли… / что когда́… qurilmali 6 ta jumla bersin, ba'zilarida «то» bilan, ba'zilarida «то» siz. Siz ikki bog'lovchi orasiga vergul kerakmi-yo'qmi aniqlang. AI qoidani (то bor vergulsiz) nazorat qilsin.
Qurish mashqi: AIga uch sodda gap bering (masalan: Он позвони́л. Он сказа́л. Он опозда́ет.), u sizdan ularni bitta murakkab jumlaga birlashtirishni so'rasin. Keyin AIdan rasmiy uslubda (ilmiy matn kabi) bitta uzun jumla tuzishingizni so'rang.
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim): 1. XATO Я ду́маю, что ты прав (ergash oldida vergul). 2. TO'G'RI — Он сказа́л, что е́сли бу́дет вре́мя, то помо́жет («то» bor что е́сли orasida vergulsiz — to'g'ri). 3. XATO Я зна́ю, что он у́мный и что он до́брый (bir jinsli ergash, bitta и — vergulsiz). 4. XATO Го́род, где я живу́, — большо́й (bog'lovchi so'z где oldida vergul). 5. TO'G'RI — Она́ спроси́ла, что я де́лаю (ergash oldida vergul bor).
Mashq 1: 1. K (ketma-ket: зна́юсказа́лопозда́ет); 2. P (parallel bir jinsli: что … и что …); 3. A/turli parallel (когда́ … , что …); 4. A (aralash: что + е́сли…то); 5. P (bir jinsli: что … и что …). (Izoh: 3 — parallel turli deb ham qabul qilinadi; asosiysi zanjir emasligini ko'rish.)
Mashq 2: 1. S (soyuz — "u ketganini eshitdim", almashtirib bo'lmaydi); 2. BS (bog'lovchi so'z — "nimani xohlashini", savolga javob); 3. BS ("nima yuz berganini", ega); 4. S (soyuz — sof ulagich); 5. BS ("nimani qilishni", to'ldiruvchi).
Mashq 3: 1. Я ду́маю**,** что он не зна́ет**,** что мы здесь. 2. Он сказа́л**,** что придёт**,** когда́ зако́нчит рабо́ту. 3. Я наде́юсь**,** что ты прие́дешь и что мы уви́димся. («и что» oldida vergul yo'q — bir jinsli, bitta и.) 4. Все понима́ли**,** что побе́да**,** кото́рую они́ жда́ли**,** бли́зко.
Mashq 4: 1. Он сказа́л, что (vergulsiz) е́сли бу́дет тепло́, то мы пойдём гуля́ть («то» bor что е́сли vergulsiz). 2. Он сказа́л, что**,** е́сли бу́дет тепло́, мы пойдём гуля́ть («то» yo'q что,е́сли vergul bilan). 3. Я ду́маю, что (vergulsiz) когда́ он придёт, то всё изме́нится («то» bor что когда́ vergulsiz).
Mashq 5 (namuna): 1. Я зна́ю, что он сказа́л, что придёт. 2. Я наде́юсь, что ты прие́дешь и что мы уви́димся. 3. Учи́тель сказа́л, что е́сли мы вы́полним зада́ние, то полу́чим «5». 4. Э́то дом, где я роди́лся. (yoki: …дом, в кото́ром я роди́лся.)
Mashq 6: 1. Я зна́ю**,** что он придёт**,** что́бы помо́чь (ikki ergash — ikki vergul). 2. Я ви́жу, что не́бо чи́стое и что бу́дет тепло́ (bir jinsli, bitta и — vergulsiz, keraksiz vergulni olib tashladik). 3. Он сказа́л, что е́сли смо́жет, то помо́жет («то» bor что е́сли orasida vergulsiz). 4. Дом**,** кото́рый мы купи́ли**,** ста́рый, но краси́вый (bog'lovchi so'z кото́рый, ergash vergul bilan). 5. Я не зна́ю, что́ купи́ть (bog'lovchi so'z, ergash oldida vergul).
Mashq 7: 1. [ … ], (что …). 2. [ … ], (что … , (что …)). (ketma-ket, ichma-ich) 3. [ … ], (что …) и (что …). (bir jinsli, bir daraja) 4. [ … ], (что (е́сли …), то …). (aralash)
Mashq 8: 1. Я зна́ю, что он сказа́л, что придёт. 2. Я ви́жу, что не́бо чи́стое и что бу́дет тепло́. 3. Я ду́маю, что е́сли мы вы́йдем ра́но, то успе́ем на по́езд. 4. Э́то го́род, где я роди́лся. 5. Я не зна́ю, что́ купи́ть.
12. Xulosa va keyingi dars
- Murakkab qo'shma gap — bitta bosh gap + bir necha ergash gap. Ergashlar uch xil bo'ysunadi.
- Ketma-ket (после́довательное) — zanjir, ichma-ich: Я зна́ю, что он сказа́л, что придёт. Har ergash oldingisiga bog'liq.
- Parallel bir jinsli (одноро́дное) — bir xil savol, bir xil tur: Я зна́ю, что он у́мён и что он че́стен. Bitta и — vergulsiz (bir jinsli bo'laklar qoidasi).
- Parallel turli / aralash — har xil ergashlar bosh gapga (yoki bir-birining ichiga) ulanadi: Когда́ пришли́, уви́дели, что ….
- Vergul murakkab holatda: ikki bog'lovchi yonma-yon (что е́сли, что когда́) — odatda orasiga vergul; LEKIN ichki ergashdan keyin то/так/но kelsa — vergulsiz (что е́сли … то …).
- Соую́з сою́зное сло́во: что, что́бы, е́сли — soyuz (faqat ulaydi, gap bo'lagi emas, urg'usiz); кото́рый, где, кто, како́й — bog'lovchi so'z (ulaydi + gap bo'lagi, savolga javob, urg'uli). Что ikkalasi ham bo'la oladi — urg'u va savol bilan ajrating.
- Sxema (
[ ], (что (что …))) murakkab jumlani ko'rish va vergullarni to'g'ri qo'yish uchun eng foydali vosita.
Keyingi dars — B2 — 18-dars: O'rin, tarz, daraja va oqibat ergash gaplar (прида́точные ме́ста, о́браза де́йствия, ме́ры и сте́пени, сле́дствия). Bugun siz ergash gaplarni jamlab, murakkab tuzilishga birlashtirdingiz. Keyingi darsda B1 da qolgan oxirgi to'rt ergash gap turini o'rganamiz: o'rin (где, куда́, отку́да — "qayerda/qayerga"), tarz (как, сло́вно, бу́дто — "qanday qilib"), daraja-o'lchov (наско́лько, до тако́й сте́пени что — "shu darajada ...ki"), va oqibat (так что — "shuning uchun/natijada"). Bugungi кото́рый / где / кто bog'lovchi so'zlari u yerda ham davom etadi, va vergul mantiqimiz bir xil ishlaydi. Bu bilan siz B2 ning butun ergash gap tizimini yopasiz. Уда́чи! (Omad!)
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!