B2 — 21-dars: Bir jinsli bo'laklar (одноро́дные чле́ны) — umumlashtiruvchi so'zlar, vergul qoidasi (и, а, но, или, не только…но и)
B2 — YUQORI-O'RTA · 21-dars
1. Dars nomi va maqsad
Har qanday jonli gapda biz ko'pincha bir necha narsani birdaniga sanaymiz: "Do'kondan non, sut va yog' oldim", "U aqlli, mehnatsevar va halol". Bunday teng, bir savolga javob beruvchi bo'laklar rus tilida одноро́дные чле́ны предложе́ния (bir jinsli bo'laklar) deb ataladi. Bu — grammatikaning "sanoq mexanizmi": u nutqingizni tejamkor, tekis va oqar qiladi.
Nega bu mavzu B2 darajada alohida, chuqur dars talab qiladi? Chunki bir jinsli bo'laklarning o'zi oson — qiyini tinish belgilari. Aynan shu yerda o'zbek va ingliz tilida so'zlashuvchi eng ko'p xato qiladi. Bir misolga qarang:
O'zbek: Non va sut oldim. (bitta "va" — vergulsiz)
O'zbek: Ham non, ham sut oldim. ("ham…ham" — sanoq)
Ruscha: Я купи́л хлеб и молоко́. (bitta И — VERGULSIZ)
Ruscha: Я купи́л и хлеб, и молоко́. (takroriy И — VERGUL bor!)Ko'ryapsizmi? Bitta и — vergul yo'q. Takroriy и…и — vergul bor. Bir harf o'zgarmaydi, lekin vergul paydo bo'ladi. Rus tilining butun bir jinsli bo'laklar tizimi — aynan shu nozik qoidalar to'plami. Ularni bir marta tizim sifatida o'zlashtirsangiz, yozma nutqingiz (insho, email, imtihon) darrov "savodli" ko'rinadi.
Dars oxirida siz quyidagilarni erkin qila olasiz:
- bir jinsli bo'laklarni tanib olish (bir savolga javob, bir bo'lakka bog'liq, teng): bir jinsli egalar, kesimlar, to'ldiruvchilar, aniqlovchilar, holatlar;
- bog'lovchisiz sanoqda vergul qo'yish: Он купи́л хлеб, молоко́, ма́сло;
- bog'lovchi bilan vergulni to'g'ri boshqarish: и (bitta — vergulsiz, takroriy — vergul), а/но (doim vergul), или (bitta — vergulsiz);
- juft bog'lovchilar bilan ishlash: не то́лько…но и, как…так и, ли́бо…ли́бо — ikkinchi qism oldida vergul;
- umumlashtiruvchi so'z (обобща́ющее сло́во) bilan ikki nuqta va tireni to'g'ri qo'yish: Всё бы́ло гото́во: хлеб, молоко́, ма́сло / Хлеб, молоко́, ма́сло — всё бы́ло гото́во;
- bir jinsli va bir jinsli bo'lmagan aniqlovchilarni ajratish (кра́сный, си́ний флаг большо́й краси́вый дом).
Urg'u belgisi: ruscha so'zlarda urg'uli unlini ´ bilan ko'rsatamiz — молоко́, не то́лько, одноро́дные. Bu darsda urg'u bog'lovchilarda ham muhim: не то́лько…но и, как…так и, ли́бо…ли́бо.
2. Avvalgi darslardan takror (bog'lovchilar va sanoq)
Chuqur qismga o'tishdan oldin, tayanchni tiklaymiz. A2–B1 darajada siz asosiy bog'lovchilar (сою́зы) bilan tanishgansiz:
и — va (qo'shish): Я чита́ю и пишу́. — O'qiyman va yozaman.
а — -u/-esa (zidlash): Я чита́ю, а он спит. — Men o'qiyman, u esa uxlaydi.
но — lekin (qarshilik): Ма́ленький, но у́мный. — Kichkina, lekin aqlli.
или — yoki (tanlash): Чай и́ли ко́фе? — Choy yoki qahva?Shuningdek, B1'da siz sanoq intonatsiyasini ko'rgansiz: gapda bir necha teng so'z bo'lsa, ular vergul bilan ajraladi va har birida ozgina ko'tarilgan ohang bo'ladi.
Muhim bog'lanish: o'sha tanish и, а, но, или bog'lovchilari bugun bir jinsli bo'laklar ichida qanday tinish belgisi talab qilishini aniq o'rganamiz. B1'da siz ularni ikki gap orasida ko'rgan edingiz (qo'shma gap); bugun ular bitta gap ichidagi bir jinsli bo'laklarni bog'laydi. Qoidalar biroz boshqacha — shuning uchun alohida dars kerak.
Tez mashq: qaysi bog'lovchi zidlash, qaysi biri qo'shish bildiradi? — и · а · но · или (Javob: qo'shish — и; zidlash — а, но; tanlash — или.)
3. Asosiy tushuntirish
3.1. Bir jinsli bo'laklar nima? — uch belgi
Одноро́дные чле́ны (bir jinsli bo'laklar) — bu gapda:
- bitta savolga javob beruvchi,
- bitta umumiy bo'lakka bog'liq bo'lgan,
- o'zaro teng (biri ikkinchisiga bo'ysunmaydigan) bo'laklardir.
Я купи́л хлеб, молоко́, ма́сло.
└──────┬──────┘
uchalasi ham «купи́л» ga bog'liq,
uchalasi ham «что? (nimani?)» savoliga javob,
uchalasi ham teng BIR JINSLI TO'LDIRUVCHILARBir jinsli bo'lak har qanday gap bo'lagi bo'lishi mumkin:
| Bir jinsli | Savol | Misol |
|---|---|---|
| egalar (подлежа́щие) | кто? что? | Ма́ма, па́па и брат прие́хали. — Ona, ota va aka keldi. |
| kesimlar (сказу́емые) | что де́лает? | Он чита́ет, пи́шет и рису́ет. — U o'qiydi, yozadi va chizadi. |
| to'ldiruvchilar (дополне́ния) | кого́? что? чем? | Я люблю́ ко́фе и чай. — Qahva va choyni yaxshi ko'raman. |
| aniqlovchilar (определе́ния) | како́й? | У́мный, до́брый челове́к. — Aqlli, mehribon odam. |
| holatlar (обстоя́тельства) | как? где? когда́? | Он говори́л бы́стро и гро́мко. — U tez va baland gapirdi. |
Oltin qoida (tanib olish): agar bir necha so'z bir xil savolga javob berib, bir xil bo'lakka bog'lansa — ular bir jinsli. Ular orasida sanoq intonatsiyasi bo'ladi (har birida ozgina to'xtash va ohang). Aynan shu sanoq — tinish belgisining asosi.
Diqqat — bir jinsli EMAS holat. Agar so'zlar turli savolga javob bersa yoki biri ikkinchisiga bog'liq bo'lsa — ular bir jinsli emas, vergul kerak emas:
Я бы́стро прочита́л кни́гу. — «бы́стро» (как?) va «кни́гу» (что?) turli savol bir jinsli EMAS.
краси́вый ле́тний ве́чер — «ле́тний ве́чер» (yozgi oqshom) bir tushuncha vergulsiz (3.7 ga qarang).3.2. Bog'lovchisiz sanoq VERGUL
Eng oddiy holat: bir jinsli bo'laklar bog'lovchisiz, faqat sanoq bilan ketma-ket kelsa — ular orasiga vergul qo'yiladi. Har bir vergul — o'zbekchadagi sanoq vergulining aynan o'zi:
Он купи́л хлеб, молоко́, ма́сло, сыр.
└──┘ └────┘ └───┘ har juftlik orasida vergul
В ко́мнате бы́ло ти́хо, темно́, хо́лодно.
Она́ чита́ла, писа́ла, ду́мала.
На столе́ лежа́ли кни́ги, тетра́ди, ру́чки.Qoida 1: bir jinsli bo'laklar bog'lovchisiz ketma-ket kelsa — orasiga doim vergul. Oxirgi bo'lakdan keyin vergul qo'yilmaydi (u — sanoqning tugashi). Formulasi:
A, B, C(uch bo'lak — ikki vergul).
3.3. И bilan — eng muhim qoida (bitta И takroriy И)
Bu — butun darsning markaziy nuqtasi va eng ko'p xato qilinadigan joy. И bog'lovchisi ikki holatda ikki xil ishlaydi:
(a) BITTA (yakka) И — VERGUL YO'Q. Ikki bir jinsli bo'lakni bitta и bog'lasa, vergul qo'yilmaydi:
хлеб и молоко́ — non va sut vergulsiz
Он чита́ет и пи́шет. — U o'qiydi va yozadi. vergulsiz
у́мный и до́брый — aqlli va mehribon vergulsiz(b) TAKRORIY И…И — VERGUL BOR. Agar и takrorlansa (har bir bo'lak oldida tursa), unda birinchisidan keyingi har bir и oldiga vergul qo'yiladi:
и хлеб, и молоко́, и ма́сло — ham non, ham sut, ham yog'
Он и чита́ет, и пи́шет, и рису́ет. — U ham o'qiydi, ham yozadi, ham chizadi.
и у́мный, и до́брый, и че́стный — ham aqlli, ham mehribon, ham halolIkkovini yonma-yon ko'ring — farq bitta takrordan iborat, lekin vergul o'zgaradi:
/ tushunish uchun:
хлеб и молоко́ 1 ta И VERGUL YO'Q
и хлеб, и молоко́ takroriy VERGUL «и» oldidaOltin qoida (И): BITTA и — vergulsiz (хлеб и молоко́). TAKRORIY и…и…и — birinchisidan keyin har и oldida vergul (и хлеб, и молоко́, и ма́сло). Xuddi shu qoida да (=и ma'nosida) va или/либо ga ham tegishli: yakka — vergulsiz, takroriy — vergulli.
Uch va undan ko'p bo'lakda ko'pincha faqat oxirgi juftlikda и turadi — bu ham "bitta и" holati, oldingi bo'laklar vergul bilan, oxirgi и vergulsiz:
Он купи́л хлеб, молоко́ и ма́сло.
└──┘ └── и (oxirgi, vergulsiz)
vergul (bog'lovchisiz)
Formula: A, B и C — A dan keyin vergul, «и C» vergulsiz.3.4. А va НО bilan — DOIM VERGUL
Zidlovchi bog'lovchilar а (-u/-esa, aksincha) va но (lekin, ammo) bir jinsli bo'laklar orasida kelsa — oldiga doim vergul qo'yiladi. Bu — istisnosiz qoida:
не кра́сный, а си́ний — qizil emas, balki ko'k (а — doim vergul)
ма́ленький, но си́льный — kichkina, lekin kuchli (но — doim vergul)
Он уста́л, но продолжа́л. — Charchadi, lekin davom etdi.
Э́то дёшево, но ка́чественно. — Bu arzon, lekin sifatli.
Она́ говори́т ти́хо, а ду́мает бы́стро. — U sekin gapiradi, tez o'ylaydi.Ayniqsa не…, а… ("… emas, balki …") qurilmasi juda ko'p uchraydi va u yerda vergul majburiy:
Э́то не оши́бка, а зако́номерность. — Bu xato emas, balki qonuniyat.
Он купи́л не я́блоки, а гру́ши. — U olma emas, nok oldi.Qoida 3: а va но bir jinsli bo'laklar orasida — doim vergul, hamma holatda. и dan farqi shu: и bitta bo'lsa vergulsiz, lekin а/но hech qachon vergulsiz kelmaydi. Eslang: zidlash = vergul.
3.5. ИЛИ / ЛИБО bilan — И kabi
Tanlash bog'lovchilari или (yoki) va либо (yo, xoh) ham и bilan bir xil qoidaga bo'ysunadi:
BITTA или vergulsiz:
чай и́ли ко́фе — choy yoki qahva
Позвони́ и́ли напиши́. — Qo'ng'iroq qil yoki yoz.
TAKRORIY или…или vergul:
и́ли чай, и́ли ко́фе, и́ли сок — yo choy, yo qahva, yo sharbat
Ли́бо сейча́с, ли́бо никогда́. — Yo hozir, yo hech qachon.Qoida 4: или/либо — и bilan bir xil: BITTA — vergulsiz (чай или ко́фе); TAKRORIY — vergul (или чай, или ко́фе).
3.6. Juft (bog'langan) bog'lovchilar — ikkinchi qism oldida VERGUL
Bu — B2 darajasining "chiroyli" konstruksiyasi va imtihonlarda tez-tez tekshiriladi. Ba'zi bog'lovchilar ikki qismdan iborat (двойны́е сою́зы): birinchi qism birinchi bo'lak oldida, ikkinchi qism ikkinchi bo'lak oldida turadi. Vergul har doim ikkinchi qism oldiga qo'yiladi:
| Juft bog'lovchi | Ma'nosi | Misol |
|---|---|---|
| не то́лько…, но и… | nafaqat…, balki… ham | Он зна́ет не то́лько ру́сский, но и кита́йский. — U nafaqat rus, balki xitoy tilini ham biladi. |
| как…, так и… | ham…, ham… (bab-baravar) | Он лю́бит как му́зыку, так и спорт. — U ham musiqani, ham sportni yaxshi ko'radi. |
| ли́бо…, ли́бо… | yo…, yo… | Ли́бо ты, ли́бо я. — Yo sen, yo men. |
| то…, то… | goh…, goh… | То дождь, то снег. — Goh yomg'ir, goh qor. |
| не то…, не то… | yo…, yo… (noaniqlik) | Не то смех, не то плач. — Yo kulgi, yo yig'i. |
| и…, и… | ham…, ham… | И день, и ночь. — Ham kunduz, ham tun. |
Sxema — vergul qayerda:
не то́лько ХЛЕБ , но и МОЛОКО́
1-qism vergul 2-qism
(2-qism OLDIDA)
как МУ́ЗЫКУ , так и СПОРТ
vergul 2-qism «так и» oldidaKo'proq misol:
Он не то́лько прочита́л, но и запо́мнил. — U nafaqat o'qidi, balki yodladi ham.
Как учи́тель, так и ученики́ бы́ли ра́ды. — Ham o'qituvchi, ham o'quvchilar xursand edi.
На заня́тии мы то чита́ли, то писа́ли. — Darsda goh o'qidik, goh yozdik.
Ли́бо соглаша́йся, ли́бо уходи́. — Yo rozi bo'l, yo ket.Qoida 5: juft bog'lovchilarda (не то́лько…но и, как…так и, ли́бо…ли́бо, то…то, не то…не то) vergul ikkinchi qism oldiga qo'yiladi — doim. Birinchi qism (не то́лько, как, ли́бо…) oldiga vergul qo'yilmaydi. Diqqat: не то́лько…но и da vergul но и dan oldin, но va и orasida emas.
3.7. Bir jinsli va bir jinsli BO'LMAGAN aniqlovchilar
Bu — eng nozik bo'lim. Ikki (yoki undan ko'p) sifat bir otni aniqlashi mumkin, lekin ular har doim ham bir jinsli bo'lavermaydi. Vergul faqat bir jinsli aniqlovchilar orasida qo'yiladi.
Bir jinsli (VERGUL bor) — sifatlar bir xil tomondan, bir xil savol bilan, teng ravishda predmetni tavsiflasa. Ular orasiga и ni qo'yib bo'ladi:
кра́сный, си́ний, зелёный флаг — qizil, ko'k, yashil bayroq (ranglar — teng, «и» qo'yib bo'ladi)
у́мный, до́брый челове́к — aqlli, mehribon odam
интере́сная, поле́зная кни́га — qiziqarli, foydali kitobBir jinsli EMAS (VERGUL YO'Q) — sifatlar predmetni turli tomondan tavsiflasa (o'lcham + rang, material + shakl va h.k.) yoki biri butun ibora bilan bog'lansa. Ular orasiga и ni qo'yib bo'lmaydi:
большо́й кру́глый стол — katta yumaloq stol (o'lcham + shakl — vergulsiz)
ста́рый деревя́нный дом — eski yog'och uy (yosh + material)
интере́сный ру́сский фильм — qiziqarli rus filmi («ру́сский фильм» — bir tushuncha)
тёплый ле́тний ве́чер — issiq yozgi oqshom («ле́тний ве́чер» — bir butun)Amaliy tekshiruv — ikkita test:
1) Orasiga «И» qo'yib bo'ladimi?
кра́сный И си́ний bo'ladi BIR JINSLI vergul
большо́й И кру́глый bo'lmaydi bir jinsli EMAS vergulsiz
2) Ma'no bir tomondanmi?
ranglar (qizil, ko'k) — bir tomon bir jinsli
o'lcham + material (katta + yog'och) — turli tomon emasOltin qoida (aniqlovchilar): agar sifatlar orasiga и ni tabiiy qo'yib bo'lsa (bir xil tomondan tavsif) — ular bir jinsli, orasiga vergul. Agar и g'alati eshitilsa (turli tomondan: o'lcham+rang+material) — bir jinsli emas, vergul yo'q. Bu — B2 imtihonlarining sevimli savoli.
3.8. UMUMLASHTIRUVCHI so'z — ikki nuqta va tire
Обобща́ющее сло́во (umumlashtiruvchi so'z) — bir jinsli bo'laklarning hammasini bitta umumiy tushunchaga jamlaydigan so'z: всё (hammasi), все (hamma), везде́ (hamma yerda), никто́ (hech kim), yoki umumiy ot (фру́кты, ме́бель, лю́ди). Uning tinish belgisi joylashuvga bog'liq:
(a) Umumlashtiruvchi so'z — OLDIN IKKI NUQTA (:). Umumlashtiruvchi so'z sanoqdan oldin kelsa, undan keyin ikki nuqta qo'yiladi:
Всё бы́ло гото́во: хлеб, молоко́, ма́сло.
└── umumlash. so'z ┘ └──── sanoq ────┘
На столе́ лежа́ли фру́кты: я́блоки, гру́ши, бана́ны.
Он пригласи́л всех: друзе́й, сосе́дей, колле́г.(b) Umumlashtiruvchi so'z — KEYIN TIRE (—). Sanoq oldinda, umumlashtiruvchi so'z keyin kelsa, sanoqdan keyin tire qo'yiladi:
Хлеб, молоко́, ма́сло — всё бы́ло гото́во.
└──── sanoq ────┘ └── umumlash. so'z
Я́блоки, гру́ши, бана́ны — фру́кты лежа́ли на столе́.
Друзья́, сосе́ди, колле́ги — все бы́ли приглашены́.(c) Sanoq gap o'rtasida (umumlash. so'z oldin, gap davom etadi) : … —. Umumlashtiruvchi so'zdan keyin ikki nuqta, sanoqdan keyin (gap davom etsa) tire:
Всю́ду: в саду́, в до́ме, на у́лице — бы́ло ти́хо.
└──── sanoq ────┘
: sanoqdan oldin — sanoqdan keyin, gap davom etadiSxemani yodda tuting:
UMUMLASH. SO'Z : a, b, c oldin bo'lsa — IKKI NUQTA
a, b, c — UMUMLASH. SO'Z keyin bo'lsa — TIRE
UMUMLASH. SO'Z : a, b, c — … gap o'rtada bo'lsa — : … —Qoida 6: umumlashtiruvchi so'z sanoqdan oldin ikki nuqta (Всё гото́во: …). Sanoqdan keyin tire (… — всё гото́во). Bu belgilar — vergul emas; ular sanoqni umumlashtiruvchi so'zdan ajratadi.
3.9. Butun tizim — bitta xaritada
BIR JINSLI BO'LAKLAR — TINISH BELGISI
│
┌──────────────┬─────────────┼──────────────┬────────────────┐
│ │ │ │ │
bog'lovchisiz BITTA и/или TAKRORIY и/или а / но juft bog'lovchi
│ │ │ │ │
A, B, C A и B и A, и B, и C A, а B не то́лько A, но и B
(VERGUL) (VERGULSIZ) (VERGUL) (VERGUL) (vergul 2-qism oldida)
│
┌──┴──── umumlashtiruvchi so'z ────┐
│ │
oldin: SO'Z : a,b,c keyin: a,b,c — SO'Z
(IKKI NUQTA) (TIRE)4. Ko'p misollar
Bog'lovchisiz (vergul):
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Он купи́л хлеб, молоко́, сыр. | U non, sut, pishloq oldi. |
| Она́ пе́ла, танцева́ла, смея́лась. | U kuyladi, raqsga tushdi, kuldi. |
| В ко́мнате бы́ло ти́хо, темно́, ую́тно. | Xonada tinch, qorong'i, shinam edi. |
| Пришли́ ма́ма, па́па, сестра́. | Ona, ota, opa keldi. |
Bitta и/или (vergulsiz) takroriy (vergul):
| Ruscha | O'zbekcha | Izoh |
|---|---|---|
| хлеб и молоко́ | non va sut | bitta и — vergulsiz |
| и хлеб, и молоко́ | ham non, ham sut | takroriy — vergul |
| Он купи́л хлеб, сыр и ма́сло. | Non, pishloq va yog' oldi. | A, B и C |
| чай и́ли ко́фе | choy yoki qahva | bitta или — vergulsiz |
| и́ли чай, и́ли ко́фе | yo choy, yo qahva | takroriy — vergul |
А / НО (doim vergul):
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| не кра́сный, а си́ний | qizil emas, balki ko'k |
| ма́ленький, но си́льный | kichkina, lekin kuchli |
| Э́то дёшево, но надёжно. | Bu arzon, lekin ishonchli. |
| Он говори́л ти́хо, но чётко. | U sekin, lekin aniq gapirdi. |
| не сего́дня, а за́втра | bugun emas, balki ertaga |
Juft bog'lovchilar (vergul 2-qism oldida):
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Он зна́ет не то́лько ру́сский, но и англи́йский. | U nafaqat rus, balki ingliz tilini ham biladi. |
| Как взро́слые, так и де́ти бы́ли ра́ды. | Ham kattalar, ham bolalar xursand edi. |
| Ли́бо сейча́с, ли́бо никогда́. | Yo hozir, yo hech qachon. |
| То смех, то слёзы. | Goh kulgi, goh ko'z yosh. |
| Он не то́лько у́мный, но и скро́мный. | U nafaqat aqlli, balki kamtar ham. |
Bir jinsli bir jinsli emas aniqlovchilar:
| Ruscha | Vergul? | Sabab |
|---|---|---|
| кра́сный, си́ний флаг | bor | ranglar — teng (и qo'yib bo'ladi) |
| большо́й краси́вый дом | yo'q | o'lcham + baho — turli tomon |
| у́мная, весёлая де́вочка | bor | xarakter — bir tomon |
| ста́рый деревя́нный стол | yo'q | yosh + material |
| интере́сный ру́сский рома́н | yo'q | «ру́сский рома́н» — bir tushuncha |
Umumlashtiruvchi so'z (ikki nuqta / tire):
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Всё измени́лось: приро́да, лю́ди, город. | Hammasi o'zgardi: tabiat, odamlar, shahar. |
| Он лю́бит спорт: футбо́л, те́ннис, пла́вание. | U sportni yaxshi ko'radi: futbol, tennis, suzish. |
| Я́блоки, гру́ши, сли́вы — все фру́кты бы́ли спе́лыми. | Olma, nok, olxo'ri — barcha mevalar pishgan edi. |
| Везде́: в саду́, в до́ме, во дворе́ — цвели́ цветы́. | Hamma yerda: bog'da, uyda, hovlida — gullar ochilardi. |
5. Talaffuz bo'limi
- одноро́дные /ad-na-RÓD-ny-ye/ — urg'u -ро́- da: "adnaródniye". Uzun so'z, lekin urg'u markazda.
- не то́лько /nye-TÓL-ka/ — urg'u то́лько da, не urg'usiz: "nitólka". Bu — juft bog'lovchining birinchi qismi.
- но и /no-i/ — ikki qisqa so'z bir oqimda: "noi". Vergul aynan shu но и dan oldin turadi.
- как…так и /kak … TAK-i/ — так и birga: "táki". Urg'u так da.
- ли́бо /LÍ-ba/ — urg'u boshda, oxirgi "о" "a": "líba". Takrorlanganda: ли́бо…ли́бо.
- и́ли /Í-li/ — urg'u boshda: "íli". Kundalik nutqda ba'zan "иль" ga qisqaradi.
- обобща́ющее /a-bab-SHÁ-yu-shye-ye/ — urg'u -ща́- da: "ababshcháyushyeye". "Umumlashtiruvchi" — qiyin so'z, sekin ayting.
Ikki oltin talaffuz qoidasi bugun: (1) VERGUL = TO'XTASH. Har vergul o'rnida gapda kichik pauza va sanoq ohangi bo'ladi: хлеб (), молоко́ (), ма́сло () — oxirida ohang pasayadi. Bu pauza tinish belgisini "eshitadi". (2) juft bog'lovchida ikkinchi qism ohangi ko'tariladi: не то́лько … () но и … () — bu intonatsiya vergul o'rnini his qildiradi.
Topshiriq: ovoz chiqarib, sanoq ohangi bilan ayting: Он купи́л хлеб, молоко́, ма́сло и сыр. Har vergulda kichik to'xtang, oxirgi и сыр ni vergulsiz, ohangni pasaytirib tugating.
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| одноро́дные чле́ны | ад-на-ро́д-ны-е | bir jinsli bo'laklar | Одноро́дные чле́ны — сою́зы. |
| обобща́ющее сло́во | а-боб-ща́-ю-щее | umumlashtiruvchi so'z | Всё — обобща́ющее сло́во. |
| сою́з | со-ю́з | bog'lovchi | Сою́з «и» соединя́ет. |
| перечисле́ние | пе-ре-чис-ле́-ние | sanoq | Запята́я при перечисле́нии. |
| запята́я | за-пя-та́-я | vergul | Поста́вь запяту́ю. |
| двоето́чие | дво-е-то́-чие | ikki nuqta | По́сле сло́ва — двоето́чие. |
| тире́ | ти-ре́ | tire | Пе́ред сло́вом — тире́. |
| не то́лько…но и | не то́ль-ко но и | nafaqat…balki…ham | Не то́лько чита́л, но и писа́л. |
| как…так и | как так и | ham…ham (baravar) | Как я, так и ты. |
| ли́бо…ли́бо | ли́-бо ли́-бо | yo…yo | Ли́бо да, ли́бо нет. |
| то…то | то то | goh…goh | То дождь, то снег. |
| соединя́ть | со-е-ди-ня́ть | bog'lamoq, ulamoq | И соединя́ет слова́. |
| ра́вный | ра́в-ный | teng | Ра́вные чле́ны. |
| относи́ться (к) | от-но-си́ть-ся | bog'liq bo'lmoq | Слова́ отно́сятся к глаго́лу. |
| определе́ние | о-пре-де-ле́-ние | aniqlovchi | Одноро́дные определе́ния. |
| дополне́ние | до-пол-не́-ние | to'ldiruvchi | Одноро́дные дополне́ния. |
| ста́вить (запяту́ю) | ста́-вить | (vergul) qo'ymoq | Здесь ста́вим запяту́ю. |
Yodlash qoidasi: bog'lovchilarni tinish belgisi bilan juftlab yodlang: и (bitta — vergulsiz), и…и (takroriy — vergul), а/но (doim vergul), не то́лько…но и (2-qism oldida vergul). Har kartaning orqasiga bitta qisqa misol yozing — miya qoidani misol bilan bog'lab qo'yadi. Umumlashtiruvchi so'z uchun ikki belgi bitta kartada bo'lsin:
: sanoqdan oldinva— sanoqdan keyin.
7. Dialog
— Что ты купи́л к столу́? — Dasturxonga nima olding?
— Всё, что ну́жно: хлеб, сыр, — Kerakli hammasini: non, pishloq,
фру́кты и сок. meva va sharbat.
— То́лько сок? А ча́я нет? — Faqat sharbatmi? Choy yo'qmi?
— Есть и чай, и ко́фе — я взял — Ham choy, ham qahva bor — men
и то, и друго́е. ikkalasini ham oldim.
— Отли́чно! Ты не то́лько всё — Zo'r! Sen nafaqat hammasini olding,
купи́л, но и краси́во накры́л. balki chiroyli tuzab ham qo'yding.
— Стара́лся. Гости́ бу́дут ра́зные: — Harakat qildim. Mehmonlar har xil bo'ladi:
сосе́ди, колле́ги, друзья́. qo'shnilar, hamkasblar, do'stlar.
— Как ста́ршие, так и молоды́е — Ham kattalar, ham yoshlar
оце́нят. baholaydi.
— Наде́юсь. Гла́вное — не до́рого, — Umid qilaman. Asosiysi — qimmat emas,
а вку́сно и по-дома́шнему. balki mazali va uy sharoitida.
— Вот и́менно: не цена́, а забо́та — Aynan shunday: narx emas, balki g'amxo'rlik
ва́жно. muhim.E'tibor bering: bir dialogda bugungi butun tizim bor — хлеб, сыр, фру́кты и сок (sanoq + bitta и, vergulsiz), и чай, и ко́фе (takroriy и, vergul), не то́лько … но и … (juft bog'lovchi, vergul но и oldida), как … так и … (juft bog'lovchi), не до́рого, а вку́сно / не цена́, а забо́та (а — doim vergul), Всё, что ну́жно: хлеб, сыр… (umumlashtiruvchi so'z + ikki nuqta), сосе́ди, колле́ги, друзья́ (bog'lovchisiz sanoq).
8. Tipik xatolar + mini-mashq
Bitta И oldiga vergul qo'yish: Я купи́л хлеб, и молоко́. Я купи́л хлеб и молоко́. Sabab: BITTA (yakka) и — vergulsiz. Vergul faqat и takrorlanganda paydo bo'ladi (и хлеб, и молоко́).
Takroriy И da vergulni tushirib qoldirish: и хлеб и молоко́ и ма́сло. и хлеб, и молоко́, и ма́сло. Sabab: и takrorlansa, birinchisidan keyin har и oldida vergul.
А / НО oldida vergulni unutish: не кра́сный а си́ний · ма́ленький но си́льный. не кра́сный, а си́ний · ма́ленький, но си́льный. Sabab: а va но — zidlovchi, ular oldida doim vergul.
Juft bog'lovchida vergulni noto'g'ri joyga qo'yish: Он зна́ет не то́лько, ру́сский но и англи́йский. Он зна́ет не то́лько ру́сский, но и англи́йский. Sabab: vergul не то́лько dan keyin emas, balki ikkinchi qism (но и) oldiga qo'yiladi.
Umumlashtiruvchi so'zdan keyin ikki nuqta o'rniga vergul: Всё бы́ло гото́во, хлеб, молоко́, ма́сло. Всё бы́ло гото́во: хлеб, молоко́, ма́сло. Sabab: umumlashtiruvchi so'z sanoqdan oldin bo'lsa — ikki nuqta, vergul emas.
Bir jinsli bo'lmagan aniqlovchilar orasiga vergul: большо́й, кру́глый стол · ста́рый, деревя́нный дом. большо́й кру́глый стол · ста́рый деревя́нный дом. Sabab: turli tomondan tavsif (o'lcham+shakl, yosh+material) — bir jinsli emas, vergul yo'q ("и" qo'yib bo'lmaydi).
Mini-mashq (og'zaki): har gapda tinish belgisi TO'G'RImi? "TO'G'RI" yoki "XATO" deb ayting va tuzating:
1. Я взял ру́чку, и тетра́дь.
2. Не оди́н, а два.
3. Он лю́бит и чай и ко́фе и сок.
4. большо́й, деревя́нный стол
5. Всё измени́лось, лю́ди, город, приро́да.(Javoblar 11-bo'limda.)
9. Mashqlar
Mashq 1. Vergul kerakmi? Kerak bo'lsa qo'ying, kerak bo'lmasa "—" deb belgilang:
1. Он купи́л я́блоки ___ гру́ши. (bitta и)
2. и я́блоки ___ гру́ши ___ сли́вы (takroriy и)
3. не сего́дня ___ за́втра (а)
4. ма́ленький ___ ую́тный дом (bir jinsli aniqlovchi)
5. большо́й ___ ка́менный дом (turli tomon)Mashq 2. Kerakli bog'lovchini (juft) qo'ying — не то́лько…но и / как…так и / ли́бо…ли́бо:
1. Он говори́т ___ по-ру́сски, ___ по-англи́йски. (ikkalasi ham)
2. ___ ты придёшь, ___ я. (yo…yo)
3. Она́ ___ у́мная, ___ краси́вая. (nafaqat…balki ham)Mashq 3. Ikki nuqta (:) yoki tire (—) qo'ying:
1. Всё бы́ло гото́во ___ стол, сту́лья, посу́да.
2. Стол, сту́лья, посу́да ___ всё бы́ло гото́во.
3. Он пригласи́л всех ___ друзе́й, сосе́дей, колле́г.
4. Ро́зы, тюльпа́ны, ли́лии ___ цветы́ бы́ли повсю́ду.Mashq 4. Bir jinsli aniqlovchimi (vergul) yoki yo'q? Vergul qo'ying yoki "—":
1. у́мный ___ до́брый челове́к
2. ста́рый ___ деревя́нный дом
3. кра́сный ___ жёлтый ___ зелёный флаг
4. интере́сный ___ англи́йский фильм
5. хо́лодный ___ дождли́вый деньMashq 5. Vergullarni to'g'ri joylashtiring (matnni ko'chirib, tinish belgisini qo'ying):
1. Он не то́лько прочита́л кни́гу но и написа́л о ней.
2. На столе́ лежа́ли кни́ги тетра́ди ру́чки и каранда́ши.
3. Она́ говори́т ти́хо но уве́ренно.
4. Ли́бо мы победи́м ли́бо проигра́ем.Mashq 6. Xatoni toping va to'g'rilang:
1. Я купи́л хлеб, и молоко́.
2. не большо́й а ма́ленький
3. Он зна́ет не то́лько, матема́тику но и фи́зику.
4. Всё гото́во, суп, сала́т, хлеб.
5. ста́рый, ка́менный мостMashq 7. O'zbekchadan ruschaga tarjima qiling (tinish belgisiga e'tibor bering):
1. U non va sut oldi.
2. U ham non, ham sut oldi.
3. Bu qizil emas, balki ko'k.
4. U nafaqat rus, balki ingliz tilini ham biladi.
5. Hammasi tayyor edi: non, sut, yog'.Mashq 8. Kichik matn tuzing (kamida 6 gap): "bozorga borish"ni tasvirlang. Kamida bitta bog'lovchisiz sanoq (uch bo'lak), bitta takroriy и (и…и…и), bitta juft bog'lovchi (не то́лько…но и yoki как…так и) va bitta umumlashtiruvchi so'z (: yoki —) ishlating.
10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
Vergul drill: Wisar AIdan 8 ta bir jinsli bo'lakli gap so'rang, ba'zilari и bilan, ba'zilari и…и bilan. Har birida vergul kerakmi-yo'qmi ayting; AI javobingizni tekshirsin va sababini so'rasin.
Juft bog'lovchi mashqi: AIga bir fikr bering (masalan "u aqlli va kamtar"), u sizdan uni не то́лько…но и bilan qayta aytishni so'rasin: Он не то́лько у́мный, но и скро́мный. Vergul но и oldida turganini AI nazorat qilsin.
Umumlashtiruvchi so'z o'yini: AI sizga sanoq bersin (хлеб, сыр, фру́кты), siz uni ikki xil aytib bering — umumlashtiruvchi so'z oldin (Всё: хлеб… — ikki nuqta) va keyin (Хлеб… — всё — tire). AI belgini tekshirsin.
Aniqlovchi testi: AIga sifat juftliklarini bersin (большо́й / кра́сный), siz "bir jinslimi yoki emas" deb aniqlang va vergul qo'yasizmi ayting. "и qo'yib bo'ladimi?" testini qo'llang; AI baholab bersin.
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim): 1. XATO Я взял ру́чку и тетра́дь (bitta и — vergulsiz). 2. TO'G'RI — Не оди́н, а два (а — doim vergul). 3. XATO Он лю́бит и чай, и ко́фе, и сок (takroriy и — vergul). 4. XATO большо́й деревя́нный стол (o'lcham+material — bir jinsli emas, vergulsiz). 5. XATO Всё измени́лось: лю́ди, город, приро́да (umumlash. so'z oldin — ikki nuqta).
Mashq 1: 1. я́блоки и гру́ши (—, vergulsiz); 2. и я́блоки**,** и гру́ши**,** и сли́вы (takroriy — vergul); 3. не сего́дня**,** а за́втра (vergul); 4. ма́ленький**,** ую́тный дом (bir jinsli — vergul); 5. большо́й — ка́менный дом (turli tomon — vergulsiz).
Mashq 2: 1. Он говори́т как по-ру́сски, так и по-англи́йски. 2. Ли́бо ты придёшь, ли́бо я. 3. Она́ не то́лько у́мная, но и краси́вая.
Mashq 3: 1. Всё бы́ло гото́во : стол, сту́лья, посу́да. 2. Стол, сту́лья, посу́да — всё бы́ло гото́во. 3. Он пригласи́л всех : друзе́й, сосе́дей, колле́г. 4. Ро́зы, тюльпа́ны, ли́лии — цветы́ бы́ли повсю́ду.
Mashq 4: 1. у́мный**,** до́брый (bir jinsli — vergul); 2. ста́рый — деревя́нный (yosh+material — vergulsiz); 3. кра́сный**,** жёлтый**,** зелёный (ranglar — vergul); 4. интере́сный — англи́йский (baho + «англи́йский фильм» — vergulsiz); 5. хо́лодный**,** дождли́вый (ob-havo, bir tomon — vergul).
Mashq 5: 1. Он не то́лько прочита́л кни́гу**,** но и написа́л о ней. 2. На столе́ лежа́ли кни́ги**,** тетра́ди**,** ру́чки и каранда́ши. 3. Она́ говори́т ти́хо**,** но уве́ренно. 4. Ли́бо мы победи́м**,** ли́бо проигра́ем.
Mashq 6: 1. Я купи́л хлеб и молоко́ (vergulsiz — bitta и). 2. не большо́й, а ма́ленький (а — vergul). 3. Он зна́ет не то́лько матема́тику**,** но и фи́зику (vergul но и oldida, не то́лько dan keyin emas). 4. Всё гото́во**:** суп, сала́т, хлеб (ikki nuqta). 5. ста́рый ка́менный мост (yosh+material — vergulsiz).
Mashq 7: 1. Он купи́л хлеб и молоко́. 2. Он купи́л и хлеб, и молоко́. 3. Э́то не кра́сный, а си́ний. 4. Он зна́ет не то́лько ру́сский, но и англи́йский. 5. Всё бы́ло гото́во: хлеб, молоко́, ма́сло.
Mashq 8: (Ochiq mashq — namuna javob.) Сего́дня я пошёл на ры́нок. Там бы́ло всё: о́вощи, фру́кты, мя́со и ры́ба. Я купи́л и помидо́ры, и огурцы́, и лук. Проду́кты бы́ли не то́лько све́жими, но и дешёвыми. Как продавцы́, так и покупа́тели бы́ли приве́тливы. Домо́й я верну́лся дово́льный и уста́лый. Sizning matningiz so'zma-so'z bir xil bo'lishi shart emas — asosiysi: bitta и vergulsiz, takroriy и…и…и vergulli, juft bog'lovchida vergul ikkinchi qism oldida, umumlashtiruvchi so'zda to'g'ri belgi (: yoki —).
12. Xulosa va keyingi dars
- Bir jinsli bo'laklar — bir savolga javob beruvchi, bir bo'lakka bog'liq, teng bo'laklar (egalar, kesimlar, to'ldiruvchilar, aniqlovchilar, holatlar).
- Bog'lovchisiz sanoq vergul: хлеб, молоко́, ма́сло.
- И — eng muhim qoida: BITTA и — vergulsiz (хлеб и молоко́); TAKRORIY и…и…и — vergul (и хлеб, и молоко́, и ма́сло). Xuddi shu — или/либо ga tegishli.
- А / НО — doim vergul: не кра́сный, а си́ний · ма́ленький, но си́льный. Zidlash = vergul, istisnosiz.
- Juft bog'lovchilar (не то́лько…но и, как…так и, ли́бо…ли́бо, то…то) — vergul ikkinchi qism oldida: не то́лько ру́сский, но и англи́йский.
- Aniqlovchilar: bir jinsli (bir tomondan, «и» qo'yib bo'ladi) vergul (кра́сный, си́ний); bir jinsli emas (turli tomondan) vergulsiz (большо́й кру́глый стол).
- Umumlashtiruvchi so'z: sanoqdan oldin ikki nuqta (Всё гото́во: …); sanoqdan keyin tire (… — всё гото́во).
Keyingi dars — B2 — 22-dars: Ajratilgan bo'laklar (обосо́бленные чле́ны). Bugun siz bir jinsli, teng bo'laklarni sanoq bilan bog'lashni o'rgandingiz. Keyingi darsda esa bo'lakni gapdan ajratish — vergul (yoki tire) bilan alohida "qo'ndirish"ni ko'rasiz: ajratilgan aniqlovchilar (Кни́га, лежа́щая на столе́, …), izohlar (приложе́ния: Москва́, столи́ца Росси́и, …) va kirish so'zlar (коне́чно, наприме́р). Juftlikni oldindan his qiling: bugun хлеб, молоко́, ма́сло (teng sanoq) — ertaga хлеб, свежий и тёплый, лежа́л на столе́ (ajratilgan izoh). Bir jinsli bo'lak — bo'laklarni tekislaydi; ajratilgan bo'lak — bittasini alohida ta'kidlaydi. Ikkalasi birga rus tilining butun vergul mantig'ini beradi. Уда́чи! (Omad!)
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!