B2 — 11-dars: Ot va sifat boshqaruvi (именно́е управле́ние — ot/sifat qaysi kelishik va predlogni talab qiladi)
B2 — YUQORI-O'RTA · 11-dars
1. Dars nomi va maqsad
O'tgan darsda (10-dars) siz fe'l boshqaruvini (глаго́льное управле́ние) o'rgandingiz: har bir fe'l o'zining "sherigi" — kelishik va predlogini talab qiladi (интересова́ться + Т, ве́рить + Д, зави́сеть от + Р). Siz shuni angladingizki, rus tilida so'z tanlash yetarli emas — har so'z o'z grammatik quyrug'ini sudrab keladi.
Bugungi dars — o'sha g'oyaning davomi va yakuni. Chunki kelishikni faqat fe'l emas, OT ham, SIFAT ham boshqaradi. Rus tilida:
- любо́вь (sevgi) — nimaga? к + Д: любо́вь к ро́дине (vatanga muhabbat);
- похо́жий (o'xshash) — nimaga? на + В: похо́жий на отца́ (otasiga o'xshash);
- дово́лен (mamnun) — nima bilan? + Т: дово́лен результа́том (natijadan mamnun).
Bu darsning yuragidagi bitta muhim kashfiyot shu: ottan yasalgan so'zlar ko'pincha fe'l bilan bir xil kelishik oladi, LEKIN har doim emas. Bu "har doim emas" — B2 darajaning eng nozik tuzog'i:
интересова́ться (fe'l) + Т Я интересу́юсь му́зыкой. (musiqa bilan qiziqaman)
интере́с (ot) + к+Д Мой интере́с к му́зыке. (musiqaga qiziqishim)
FE'L Т oladi, OT esa к+Д oladi — FARQ!Agar siz fe'l boshqaruvini otga ko'r-ko'rona ko'chirsangiz — интере́с му́зыкой deb — bu xato. B2 darajada siz har bir ot va sifatning boshqaruvini alohida bilishingiz kerak.
Dars oxirida siz:
- eng ko'p ishlatiladigan otlarning boshqaruvini bilasiz (любо́вь к, интере́с к, ве́ра в, наде́жда на, влия́ние на, зави́симость от, отка́з от, забо́та о, уча́стие в, пра́во на, причи́на + Р);
- eng ko'p ishlatiladigan sifatlarning boshqaruvini bilasiz (похо́жий на, гото́вый к, спосо́бный к/на, бога́тый + Т, по́лный + Р, досто́йный + Р, дово́льный + Т, го́рдый + Т, изве́стный + Т, ну́жный + Д);
- qisqa sifat boshqaruvini (согла́сен с, дово́лен + Т, рад + Д, спосо́бен к) ajratasiz;
- fe'l ot sifat boshqaruvining bir xil va farqli holatlarini his qilasiz;
- bu boshqaruvlarni real gap va dialogda avtomatik qo'llaysiz.
Urg'u belgisi: ruscha so'zlarda urg'uli unlini ´ bilan ko'rsatamiz — любо́вь, похо́жий, дово́лен. Yozuvda bu belgi qo'yilmaydi, lekin to'g'ri talaffuz uchun zarur.
2. Avvalgi darsdan takror (fe'l boshqaruvi)
Ot va sifat boshqaruvini tushunish uchun avval fe'l boshqaruvini tez tiklaymiz — chunki ko'pincha ot va sifat aynan shu fe'ldan "meros" oladi (yoki olmaydi).
Fe'l boshqaruvi — asosiy sxema:
FE'L + [kelishik yoki predlog + kelishik] + so'z
интересова́ться + Т интересова́ться нау́кой (fanga qiziqmoq)
ве́рить + Д / в+В ве́рить дру́гу / в успе́х (do'stga / muvaffaqiyatga ishonmoq)
зави́сеть + от+Р зави́сеть от пого́ды (ob-havoga bog'liq bo'lmoq)
отказа́ться + от+Р отказа́ться от по́мощи (yordamdan voz kechmoq)
наде́яться + на+В наде́яться на друзе́й (do'stlarga umid qilmoq)
уча́ствовать + в+П уча́ствовать в про́екте (loyihada qatnashmoq)Kelishiklar va ularning "savoli" (tez eslatma):
| Kelishik | Ruscha nomi | Asosiy savol | Namuna |
|---|---|---|---|
| Р (qaratqich) | Роди́тельный | кого́? чего́? | нет вре́мени, от до́ма |
| Д (jo'nalish) | Да́тельный | кому́? чему́? | к дру́гу, помога́ю бра́ту |
| В (tushum) | Вини́тельный | кого́? что? | на рабо́ту, ви́жу дом |
| Т (vosita) | Твори́тельный | кем? чем? | с дру́гом, горжу́сь сы́ном |
| П (o'rin) | Предло́жный | о ком? о чём? | о рабо́те, в го́роде |
Muhim bog'lanish: bugun siz ko'radigan otlar va sifatlar aynan shu kelishiklarni oladi — faqat endi "boshqaruvchi" so'z fe'l emas, ot yoki sifat bo'ladi. Va eng muhim savol butun dars davomida shu: ot/sifat o'z fe'lidan kelishikni MEROS oldimi, yoki YO'Q?
Tez mashq: qaysi kelishik? горди́ться (?), помога́ть (?), боя́ться (?). (Javob: горди́ться + Т, помога́ть + Д, боя́ться + Р.)
3. Asosiy tushuntirish
3.1. Bosh g'oya — ot va sifat ham kelishik "boshqaradi"
Rus tilida boshqaruv (управле́ние) — bu bosh so'zning o'ziga bog'liq so'zni ma'lum kelishikka majburlashi. Bosh so'z uch xil bo'lishi mumkin:
FE'L boshqaradi: Я горжу́сь + Т (сы́ном) — o'g'limdan faxrlanaman
OT boshqaradi: моя́ го́рдость + Т (сы́ном) — o'g'limdan faxrim
SIFAT boshqaradi: я горд + Т (сы́ном) — o'g'limdan faxrlanamanYuqoridagi misolda uchalasi ham Т oladi — bu yaxshi holat, "meros" ishlaydi. Lekin har doim ham bunday emas. Butun darsning ishi — qaysi ot/sifat qaysi kelishikni oladi, uni yod olish va farqlarni sezish.
Nega bu B2 mavzusi? Chunki A1–B1 darajalarda siz asosan fe'l va predlog boshqaruvini o'rgandingiz. Ammo rasmiy, ilmiy va kitobiy nutqda ot ko'p ishlatiladi (в связи́ с необходи́мостью реше́ния пробле́мы), va har bir ot o'z boshqaruvini talab qiladi. Ot boshqaruvini bilmaslik — B2 yozuvdagi eng ko'zga tashlanadigan kamchilik.
3.2. OT boshqaruvi — asosiy ro'yxat
Quyida rus tilida eng ko'p ishlatiladigan otlar va ular talab qiladigan kelishik/predlog keltirilgan. Ularni guruh-guruh yodlang.
a) К + Д (jo'nalish — "nimaga qarab" yo'nalgan tuyg'u/tayyorlik):
любо́вь к + Д любо́вь к де́тям (bolalarga muhabbat)
интере́с к + Д интере́с к исто́рии (tarixga qiziqish)
уваже́ние к + Д уваже́ние к ста́ршим (kattalarga hurmat)
стремле́ние к + Д стремле́ние к зна́ниям (bilimga intilish)
гото́вность к + Д гото́вность к экза́мену (imtihonga tayyorlik)
спосо́бность к + Д спосо́бность к языка́м (tillarga qobiliyat)
привы́чка к + Д привы́чка к поря́дку (tartibga odat)b) В + В (ichiga qaratilgan ishonch/umid):
ве́ра в + В ве́ра в побе́ду (g'alabaga ishonch)
вера в себя́ o'ziga ishonchc) НА + В (tashqi obyektga yo'naltirilgan ta'sir/umid/huquq):
наде́жда на + В наде́жда на успе́х (muvaffaqiyatga umid)
влия́ние на + В влия́ние на молодёжь (yoshlarga ta'sir)
пра́во на + В пра́во на о́тдых (dam olish huquqi)
спрос на + В спрос на това́р (mahsulotga talab)
отве́т на + В отве́т на вопро́с (savolga javob)d) ОТ + Р (uzoqlashish, ajralish, bog'liqlik manbai):
зави́симость от + Р зави́симость от рекла́мы (reklamaga bog'liqlik)
отка́з от + Р отка́з от по́мощи (yordamdan voz kechish)
защи́та от + Р защи́та от хо́лода (sovuqdan himoya)
освобожде́ние от + Р освобожде́ние от нало́гов (soliqlardan ozod etish)e) О + П (biror narsa "haqida" — g'amxo'rlik, o'y, xotira):
забо́та о + П забо́та о здоро́вье (sog'liq haqida g'amxo'rlik)
мысль о + П мысль о бу́дущем (kelajak haqida o'y)
па́мять о + П па́мять о войне́ (urush haqidagi xotira)
представле́ние о + П представле́ние о жи́зни (hayot haqida tasavvur)f) В + П (biror narsa "ichida" ishtirok/ehtiyoj):
уча́стие в + П уча́стие в конку́рсе (tanlovda ishtirok)
потре́бность в + П потре́бность в о́тдыхе (dam olishga ehtiyoj)
уве́ренность в + П уве́ренность в успе́хе (muvaffaqiyatga ishonch)g) Predlogsiz Р (qaratqich — sabab, sifat, to'liqlik):
причи́на + Р причи́на оши́бки (xatoning sababi)
результа́т + Р результа́т рабо́ты (ishning natijasi)
нача́ло + Р нача́ло уро́ка (darsning boshi)
цель + Р цель жи́зни (hayotning maqsadi)Diqqat — eng katta tuzoq: причи́на + Р (predlogsiz!): причи́на оши́бки (xatoning sababi), причи́на пожа́ра (yong'inning sababi). O'zbek tilida "sabab" ni "-ga" bilan bog'lash odati bor, lekin ruscha причи́на predlogsiz qaratqich oladi. Xato: причи́на к оши́бке .
3.3. FE'L OT — meros oladimi? (dars kaliti)
Bu — 3-bo'limning eng muhim qismi. Ot ko'pincha o'z fe'lidan kelishikni meros oladi, lekin bir necha muhim holatda olmaydi. Ikkalasini ham bilish shart.
GURUH 1 — MEROS TO'LIQ ishlaydi (fe'l va ot bir xil):
| Fe'l + kelishik | Ot + kelishik | Ma'no |
|---|---|---|
| ве́рить в побе́ду | ве́ра в побе́ду | g'alabaga ishonish ishonch |
| наде́яться на успе́х | наде́жда на успе́х | muvaffaqiyatga umid qilish umid |
| влия́ть на результа́т | влия́ние на результа́т | natijaga ta'sir qilish ta'sir |
| зави́сеть от пого́ды | зави́симость от пого́ды | ob-havoga bog'liqlik |
| отказа́ться от по́мощи | отка́з от по́мощи | yordamdan voz kechish |
| забо́титься о де́тях | забо́та о де́тях | bolalar haqida g'amxo'rlik |
| уча́ствовать в ко́нкурсе | уча́стие в ко́нкурсе | tanlovda ishtirok |
| стреми́ться к це́ли | стремле́ние к це́ли | maqsadga intilish |
Bu guruhda fe'l boshqaruvini bilsangiz — ot boshqaruvini ham bilasiz. Ular bir xil. Bu — yaxshi xabar.
GURUH 2 — MEROS ISHLAMAYDI (fe'l va ot FARQ qiladi) :
| Fe'l + kelishik | Ot + kelishik | Ma'no |
|---|---|---|
| интересова́ться + Т (му́зыкой) | интере́с к + Д (му́зыке) | musiqaga qiziqish |
| люби́ть + В (дете́й) | любо́вь к + Д (де́тям) | bolalarga muhabbat |
| уважа́ть + В (ста́рших) | уваже́ние к + Д (ста́ршим) | kattalarga hurmat |
| горди́ться + Т (сы́ном) | го́рдость + Т / за+В (сы́ном / за сы́на) | o'g'ildan faxrlanish |
| нужда́ться в + П (по́мощи) | потре́бность в + П (по́мощи) | yordamga ehtiyoj (bu meros!) |
Eng muhim uch juftlik (yod oling!): интересова́ться Т интере́с к+Д, люби́ть В любо́вь к+Д, уважа́ть В уваже́ние к+Д. Bu uch fe'l obyektni to'g'ridan-to'g'ri (В yoki Т) oladi, ammo ulardan yasalgan ot к + Д ga o'tadi. Buni "sevgi/qiziqish/hurmat DOIM к+Д oladi" deb yodlang.
3.4. SIFAT boshqaruvi — to'liq sifatlar
Sifatlar ham o'z kelishigini talab qiladi. Ularni ma'no-guruhlari bilan yodlang.
a) НА + В (o'xshashlik, huquq):
похо́жий на + В похо́жий на отца́ (otasiga o'xshash)
спосо́бный на + В спосо́бный на посту́пок (jasoratli ishga qodir)b) К + Д (tayyorlik, moyillik, qobiliyat):
гото́вый к + Д гото́вый к рабо́те (ishga tayyor)
спосо́бный к + Д спосо́бный к нау́ке (fanga qobiliyatli)
скло́нный к + Д скло́нный к оши́бкам (xatolarga moyil)
внима́тельный к + Д внима́тельный к де́тям (bolalarga e'tiborli)c) Predlogsiz + Т (nima bilan — boylik, mashhurlik, mamnunlik, faxr):
бога́тый + Т бога́тый не́фтью (neftga boy)
изве́стный + Т изве́стный откры́тиями (kashfiyotlari bilan mashhur)
дово́льный + Т дово́льный жи́знью (hayotdan mamnun)
го́рдый + Т го́рдый побе́дой (g'alabadan mag'rur)
знамени́тый + Т знамени́тый пе́снями (qo'shiqlari bilan mashhur)d) Predlogsiz + Р (to'liqlik, munosiblik, mahrumlik):
по́лный + Р по́лный сил (kuchga to'la)
досто́йный + Р досто́йный награ́ды (mukofotga loyiq)
лишённый + Р лишённый пра́ва (huquqdan mahrum)e) + Д (kimga kerak/tanish/foydali):
ну́жный + Д ну́жный лю́дям (odamlarga kerak)
поле́зный + Д поле́зный органи́зму (organizmga foydali)
изве́стный + Д изве́стный всем (hammaga tanish)
вре́дный + Д вре́дный здоро́вью (sog'liqqa zararli)Diqqat — bitta sifat ikki xil boshqaruv: спосо́бный ikki xil kelishik oladi va ma'no ham o'zgaradi: спосо́бный к нау́ке (к+Д = fanga qobiliyatli, iste'dodli) спосо́бный на преда́тельство (на+В = xoinlikka qodir, "qo'lidan keladi"). изве́стный ham: изве́стный + Т (nima bilan mashhur — изве́стный рома́нами) изве́стный + Д (kimga tanish — изве́стный всем).
3.5. QISQA sifat boshqaruvi
Rus tilida sifatlarning qisqa shakli (кра́ткая фо́рма) bor — u kesim vazifasini bajaradi va ko'pincha o'z boshqaruvini oladi. Bularni alohida yodlash kerak, chunki ular og'zaki nutqda juda ko'p:
согла́сен с + Т Я согла́сен с тобо́й. (senga qo'shilaman / roziman)
дово́лен + Т Он дово́лен рабо́той. (ishdan mamnun)
рад + Д Я рад встре́че. (uchrashuvdan xursandman)
спосо́бен к + Д Он спосо́бен к музыке. (musiqaga qobiliyatli)
спосо́бен на + В Он спосо́бен на всё. (hamma narsaga qodir)
похо́ж на + В Он похо́ж на бра́та. (akasiga o'xshaydi)
гото́в к + Д Я гото́в к экза́мену. (imtihonga tayyorman)
по́лон + Р Он по́лон сил. (kuchga to'la)
ну́жен + Д Ты ну́жен мне. (sen menga keraksan)
бога́т + Т Край бога́т ле́сом. (o'lka o'rmonga boy)Qisqa/to'liq shakl bir xil boshqaradi: дово́льный жи́знью (to'liq) = дово́лен жи́знью (qisqa) — ikkalasi ham + Т. Shakl o'zgaradi, boshqaruv o'zgarmaydi. Eng ko'p ishlatiladigan uchtasi: согла́сен с + Т (roziman), дово́лен + Т (mamnunman), рад + Д (xursandman). Bularni avtomatik bo'lguncha takrorlang.
3.6. Umumiy jadval — ot/sifat + kelishik (tayanch varaq)
Bu jadval — sizning "cho'ntak lug'atingiz". Uni ko'chirib, ko'z oldingizda saqlang.
| Boshqaruv | Otlar | Sifatlar (to'liq / qisqa) |
|---|---|---|
| к + Д | любо́вь, интере́с, уваже́ние, стремле́ние, гото́вность, спосо́бность, привы́чка | гото́вый/гото́в, спосо́бный/спосо́бен, скло́нный, внима́тельный |
| в + В | ве́ра | — |
| на + В | наде́жда, влия́ние, пра́во, спрос, отве́т | похо́жий/похо́ж, спосо́бный/спосо́бен (на) |
| от + Р | зави́симость, отка́з, защи́та, освобожде́ние | — |
| о + П | забо́та, мысль, па́мять, представле́ние | — |
| в + П | уча́стие, потре́бность, уве́ренность | — |
| + Т (predlogsiz) | го́рдость (за+В ham) | бога́тый/бога́т, изве́стный, дово́льный/дово́лен, го́рдый |
| + Р (predlogsiz) | причи́на, результа́т, цель, нача́ло | по́лный/по́лон, досто́йный, лишённый |
| + Д (predlogsiz) | — | ну́жный/ну́жен, поле́зный, вре́дный, изве́стный (кому) |
| с + Т | — | согла́сный/согла́сен |
4. Ko'p misollar
OT boshqaruvi — gap ichida:
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Его́ любо́вь к музыке начала́сь в де́тстве. | Uning musiqaga muhabbati bolaligida boshlangan. |
| У меня́ большо́й интере́с к исто́рии Росси́и. | Menda Rossiya tarixiga katta qiziqish bor. |
| Ве́ра в себя́ помога́ет доби́ться це́ли. | O'ziga ishonch maqsadga erishishga yordam beradi. |
| Вся моя́ наде́жда на тебя́. | Butun umidim senga. |
| Интерне́т ока́зывает большо́е влия́ние на дете́й. | Internet bolalarga katta ta'sir ko'rsatadi. |
| Его́ зави́симость от телефо́на беспоко́ит роди́телей. | Uning telefonga bog'liqligi ota-onasini tashvishga soladi. |
| Их отка́з от сотру́дничества удиви́л всех. | Ularning hamkorlikdan voz kechishi hammani ajablantirdi. |
| Забо́та о пожилы́х лю́дях — долг о́бщества. | Keksalar haqida g'amxo'rlik — jamiyatning burchi. |
| Уча́стие в олимпиа́де да́ло ему́ о́пыт. | Olimpiadada ishtirok unga tajriba berdi. |
| Ка́ждый име́ет пра́во на образова́ние. | Har kim ta'lim olish huquqiga ega. |
| В чём причи́на тако́го реше́ния? | Bunday qarorning sababi nimada? |
SIFAT boshqaruvi — gap ichida:
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Сын о́чень похо́ж на своего́ отца́. | O'g'il otasiga juda o'xshaydi. |
| Мы гото́вы к любы́м тру́дностям. | Biz har qanday qiyinchilikka tayyormiz. |
| Э́тот ма́льчик спосо́бен к матема́тике. | Bu bola matematikaga qobiliyatli. |
| Он спосо́бен на реши́тельный посту́пок. | U qat'iyatli ishga qodir. |
| Сиби́рь бога́та приро́дными ресу́рсами. | Sibir tabiiy resurslarga boy. |
| По́сле о́тпуска он был по́лон эне́ргии. | Ta'tildan keyin u quvvatga to'la edi. |
| Э́тот учёный изве́стен свои́ми откры́тиями. | Bu olim o'z kashfiyotlari bilan mashhur. |
| Ро́дина должна́ горди́ться таки́ми людьми́ — она́ горда́ и́ми. | Vatan bunday odamlardan faxrlanishi kerak. |
| Твой сове́т о́чень ну́жен мне. | Sening maslahating menga juda kerak. |
| Он вполне́ досто́ин э́той награ́ды. | U bu mukofotga to'la loyiq. |
QISQA sifat — dialog uslubidagi qisqa gaplar:
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| — Ты согла́сен со мной? — Да, согла́сен. | — Menga qo'shilasanmi? — Ha, roziman. |
| Дире́ктор дово́лен на́шей рабо́той. | Direktor bizning ishimizdan mamnun. |
| Я о́чень рад ва́шему прие́зду. | Kelganingizdan juda xursandman. |
| Ты гото́в к экза́мену? | Imtihonga tayyormisan? |
| Э́тот райо́н бога́т фру́ктами. | Bu tuman mevalarga boy. |
FE'L OT farqi — yonma-yon (eng muhim!):
| Fe'l bilan | Ot bilan | O'zbekcha |
|---|---|---|
| Я интересу́юсь иску́сством (Т). | Мой интере́с к иску́сству (к+Д). | Men san'atga qiziqaman / san'atga qiziqishim. |
| Она́ лю́бит дете́й (В). | Её любо́вь к де́тям (к+Д). | U bolalarni sevadi / bolalarga muhabbati. |
| Мы уважа́ем учителе́й (В). | На́ше уваже́ние к учителя́м (к+Д). | Biz o'qituvchilarni hurmat qilamiz / hurmatimiz. |
| Он горди́тся сы́ном (Т). | Его́ го́рдость за сы́на (за+В). | U o'g'lidan faxrlanadi / faxri. |
5. Talaffuz bo'limi
- любо́вь /lyu-BÓF'/ — urg'u ikkinchi bo'g'inda; oxirgi "-вь" yumshoq, "в" "f": "lyubóf'".
- интере́с /in-ti-RÉS/ — urg'u -ре́- da; urg'usiz "е" "i": "intirés".
- зави́симость /za-VÍ-si-mast'/ — urg'u -ви́- da; oxirgi "-ость" "-ast'": "zavísimast'".
- похо́жий /pa-HÓ-zhiy/ — urg'u -хо́- da; "о" birinchi bo'g'inda urg'usiz "a": "pahózhiy".
- дово́лен /da-VÓ-lin/ — qisqa sifat; urg'u -во́- da; oxirgi "е" "i": "davólin".
- спосо́бный /spa-SÓB-nyy/ — urg'u -со́- da; birinchi "о" urg'usiz "a": "spasóbnyy".
- дости́н досто́ин /da-STÓ-in/ — "loyiq"; urg'u -сто́- da: "dastóin".
- согла́сен /sa-GLÁ-sin/ — qisqa sifat; urg'u -гла́- da: "saglásin".
Ikki oltin talaffuz qoidasi bugun: (1) urg'usiz "о" doim "a" ga tushadi — bu boshqaruv otlarida juda ko'p uchraydi: похо́жий "pahózhiy", дово́лен "davólin", согла́сен "saglásin". So'zda faqat bitta "cho'ziladigan" urg'uli bo'g'in bor, qolganlari qisqaradi. (2) so'z oxiridagi yumshoq "-вь" va jarangli undoshlar jarangsizlashadi: любо́вь "lyubóf'", кровь "krof'".
Topshiriq: ovoz chiqarib ayting — любо́вь к де́тям · интере́с к нау́ке · похо́ж на отца́ · дово́лен результа́том · согла́сен с тобо́й · гото́в к рабо́те.
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| любо́вь (к+Д) | лю-бо́вь | muhabbat, sevgi | любо́вь к ро́дине — vatanga muhabbat |
| интере́с (к+Д) | ин-те-ре́с | qiziqish | интере́с к нау́ке — fanga qiziqish |
| уваже́ние (к+Д) | у-ва-же́-ние | hurmat | уваже́ние к ста́ршим — kattalarga hurmat |
| ве́ра (в+В) | ве́-ра | ishonch, e'tiqod | ве́ра в побе́ду — g'alabaga ishonch |
| наде́жда (на+В) | на-де́ж-да | umid | наде́жда на успе́х — muvaffaqiyatga umid |
| влия́ние (на+В) | вли-я́-ние | ta'sir | влия́ние на дете́й — bolalarga ta'sir |
| зави́симость (от+Р) | за-ви́-си-мость | bog'liqlik, qaramlik | зави́симость от пого́ды — ob-havoga bog'liqlik |
| отка́з (от+Р) | от-ка́з | rad etish, voz kechish | отка́з от по́мощи — yordamdan voz kechish |
| забо́та (о+П) | за-бо́-та | g'amxo'rlik | забо́та о здоро́вье — sog'liq haqida g'amxo'rlik |
| уча́стие (в+П) | у-ча́с-ти-е | ishtirok | уча́стие в ко́нкурсе — tanlovda ishtirok |
| пра́во (на+В) | пра́-во | huquq | пра́во на о́тдых — dam olish huquqi |
| причи́на (+Р) | при-чи́-на | sabab | причи́на оши́бки — xatoning sababi |
| похо́жий (на+В) | по-хо́-жий | o'xshash | похо́жий на отца́ — otaga o'xshash |
| гото́вый (к+Д) | го-то́-вый | tayyor | гото́вый к рабо́те — ishga tayyor |
| спосо́бный (к+Д / на+В) | спо-со́б-ный | qobiliyatli / qodir | спосо́бный к нау́ке — fanga qobiliyatli |
| бога́тый (+Т) | бо-га́-тый | boy | бога́тый не́фтью — neftga boy |
| по́лный (+Р) | по́л-ный | to'la | по́лный сил — kuchga to'la |
| досто́йный (+Р) | до-сто́й-ный | loyiq, munosib | досто́йный награ́ды — mukofotga loyiq |
| дово́льный / дово́лен (+Т) | до-во́-лен | mamnun, rozi | дово́лен результа́том — natijadan mamnun |
| го́рдый (+Т) | го́р-дый | mag'rur, faxrli | го́рдый побе́дой — g'alabadan mag'rur |
| изве́стный (+Т / +Д) | из-ве́ст-ный | mashhur / tanish | изве́стный откры́тиями — kashfiyotlari bilan mashhur |
| ну́жный / ну́жен (+Д) | ну́ж-ный | kerakli | ну́жен лю́дям — odamlarga kerak |
| согла́сен (с+Т) | со-гла́-сен | rozi | согла́сен с тобо́й — senga qo'shilaman |
| рад (+Д) | рад | xursand | рад встре́че — uchrashuvdan xursand |
Yodlash qoidasi: har bir so'zni boshqaruvi bilan birga yodlang — hech qachon "интере́с" ni yolg'iz yodlamang, balki "интере́с к + Д" ni bitta karta qiling. So'z va uning kelishigi — bitta ajralmas birlik. Kartaning old tomonida o'zbekcha ("qiziqish"), orqasida esa ruscha boshqaruv bilan ("интере́с к + Д, интере́с к нау́ке") yozing.
7. Dialog
Vaziyat: Kamol (o'zbekistonlik talaba) va rus tili o'qituvchisi Ири́на Петро́вна universitet yo'lagida gaplashishmoqda.
Ири́на: Ками́ль, я слы́шала, у вас большо́й интере́с к ру́сской литерату́ре?
(Kamol, eshitishimcha, sizda rus adabiyotiga katta qiziqish bormi?)
Ками́ль: Да, э́то пра́вда. Моя́ любо́вь к кни́гам начала́сь ещё в шко́ле.
(Ha, bu rost. Kitobga muhabbatim hali maktabda boshlangan.)
Ири́на: Прекра́сно. А вы гото́вы к экза́мену по литерату́ре?
(Ajoyib. Adabiyotdan imtihonga tayyormisiz?)
Ками́ль: Почти́. Но у меня́ есть зави́симость от словаря́ — без него́
я не́рвничаю.
(Deyarli. Lekin menda lug'atga bog'liqlik bor — usiz asabiylashaman.)
Ири́на: Э́то норма́льно. Гла́вное — ва́ша уве́ренность в свои́х си́лах.
Вы спосо́бны к языка́м, я э́то ви́жу.
(Bu normal. Asosiysi — o'z kuchingizga ishonch. Siz tillarga qobiliyatlisiz,
buni ko'rib turibman.)
Ками́ль: Спаси́бо. Я о́чень рад ва́шей подде́ржке. Вы похо́жи на моего́
пе́рвого учи́теля — то́же ве́рили в меня́.
(Rahmat. Qo'llab-quvvatlaganingizdan juda xursandman. Siz mening birinchi
ustozimga o'xshaysiz — u ham menga ishongan.)
Ири́на: Прия́тно э́то слы́шать. Зна́чит, договори́лись: вы согла́сны с мои́м
пла́ном подгото́вки?
(Buni eshitish yoqimli. Demak, kelishdik: mening tayyorgarlik rejamga
rozimisiz?)
Ками́ль: Полностью́ согла́сен. Спаси́бо за забо́ту обо мне!
(To'liq roziman. Men haqimdagi g'amxo'rligingiz uchun rahmat!)Dialogdagi boshqaruvlarni sanang: интере́с к литерату́ре, любо́вь к кни́гам, гото́вы к экза́мену, зави́симость от словаря́, уве́ренность в си́лах, спосо́бны к языка́м, рад подде́ржке (Д), похо́жи на учи́теля, ве́рили в меня́, согла́сны с пла́ном, забо́та обо мне (о+П). Bir dialogda o'ndan ortiq boshqaruv — bu B2 nutqning tabiiy zichligi.
8. Tipik xatolar + mini-mashq
Fe'l boshqaruvini otga ko'chirish: интере́с му́зыкой (fe'l интересова́ться + Т ta'sirida). интере́с к му́зыке (к + Д). Sabab: ot интере́с fe'ldan meros olmaydi — u к+Д oladi. Bu — darsning bosh tuzog'i.
любо́вь + В (fe'l люби́ть дете́й ta'sirida): любо́вь дете́й ("bolalarga muhabbat" ma'nosida). любо́вь к де́тям (к+Д). Sabab: любо́вь дете́й boshqa ma'no beradi — "bolalarning muhabbati" (ega). "Bolalarga muhabbat" uchun к + Д shart.
причи́на bilan predlog: причи́на к оши́бке yoki причи́на для оши́бки. причи́на оши́бки (predlogsiz Р). Sabab: причи́на to'g'ridan-to'g'ri qaratqich oladi, hech qanday predlog kerak emas.
похо́жий + Д (o'zbekcha "-ga o'xshash" ta'sirida): похо́жий отцу́. похо́жий на отца́ (на+В). Sabab: похо́жий doim на + В oladi, hech qachon Д emas.
дово́лен + В yoki Д: дово́лен рабо́ту / рабо́те. дово́лен рабо́той (+ Т). Sabab: дово́лен (mamnun) vosita kelishigini (Т) oladi — "nima bilan mamnun".
согла́сен + Д: согла́сен тебе́. согла́сен с тобо́й (с + Т). Sabab: согла́сен (rozi) "kim bilan" ma'nosida с + Т oladi.
бога́тый + Р (ing. "rich of" yoki o'zbekcha ta'sirida): бога́тый ресу́рсов. бога́тый ресу́рсами (+ Т). Sabab: бога́тый "nima bilan boy" — vosita kelishigi (Т). Aksincha, по́лный (to'la) esa + Р oladi: по́лный сил.
Mini-mashq (og'zaki): to'g'ri kelishik/predlogni qo'ying:
1. интере́с ___ спо́рту (спорт)
2. похо́ж ___ ма́му (ма́ма)
3. дово́лен ___ отве́том (отве́т)
4. причи́на ___ (kelishik?) (опозда́ние)
5. согла́сен ___ ва́ми (вы)(Javoblar 11-bo'limda.)
9. Mashqlar
Mashq 1. Ottan keyin to'g'ri predlog va kelishikni qo'ying (qavsdagi so'zni to'g'ri shaklga soling):
1. любо́вь ___ (ро́дина)
2. наде́жда ___ (лу́чшее)
3. зави́симость ___ (интерне́т)
4. забо́та ___ (роди́тели)
5. уча́стие ___ (прое́кт)
6. пра́во ___ (свобо́да)Mashq 2. Sifatdan keyin to'g'ri predlog/kelishikni qo'ying:
1. похо́жий ___ (брат)
2. гото́вый ___ (борьба́)
3. бога́тый ___ (тради́ции)
4. по́лный ___ (наде́жда)
5. досто́йный ___ (уваже́ние)
6. ну́жный ___ (все)Mashq 3. Qisqa sifat bilan gap to'ldiring:
1. Я ___ (рад) ва́шему письму́.
2. Он ___ (согла́сен) со все́ми усло́виями.
3. Мы ___ (дово́лен) результа́том.
4. Ты ___ (гото́в) к экза́мену?
5. Э́та кни́га ___ (ну́жен) студе́нтам.Mashq 4. Fe'lni otga aylantiring — kelishik o'zgarishiga e'tibor bering (meros ishlaydimi yo'qmi?):
1. Я интересу́юсь му́зыкой. Мой интере́с ___ ___.
2. Он ве́рит в успе́х. Его́ ве́ра ___ ___.
3. Она́ лю́бит иску́сство. Её любо́вь ___ ___.
4. Мы зави́сим от пого́ды. На́ша зави́симость ___ ___.
5. Они́ уважа́ют учителе́й. Их уваже́ние ___ ___.Mashq 5. Xatoni toping va to'g'rilang:
1. У меня́ большо́й интере́с матема́тикой.
2. Он похо́ж отцу́.
3. Дире́ктор дово́лен на́шу рабо́ту.
4. Причи́на к оши́бке была́ ясна́.
5. Я согла́сен тебе́.Mashq 6. O'zbekchadan ruschaga o'giring (boshqaruvga e'tibor bering):
1. Vatanga muhabbat.
2. U otasiga o'xshaydi.
3. Men natijadan mamnunman.
4. Xatoning sababi nimada?
5. Sibir tabiiy resurslarga boy.
6. Har kim ta'lim olish huquqiga ega.Mashq 7. Har bir ustundan bittadan so'z olib, to'g'ri boshqaruvli oltita gap tuzing:
OT/SIFAT: любо́вь · похо́жий · дово́лен · причи́на · спосо́бный · согла́сен
SO'Z: де́ти · оте́ц · рабо́та · оши́бка · языки́ · другMashq 8. Kichik matn tuzing (kamida 6 gap): o'zingiz haqingizda yozing — nimaga qiziqasiz, nimaga qobiliyatingiz bor, nimadan mamnunsiz, kimga o'xshaysiz, nimaga tayyorsiz. Kamida beshta har xil boshqaruv ishlating (интере́с к, спосо́бный к, дово́лен + Т, похо́ж на, гото́в к va h.k.).
10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
Boshqaruv drill: Wisar AIdan 15 ta ot/sifat so'rang (masalan: интере́с, наде́жда, похо́жий, дово́лен, причи́на...) va har biriga to'g'ri predlog/kelishikni ayting hamda misol gap tuzing. AI xato boshqaruvlarni to'g'rilasin va nega bunday ekanini tushuntirsin.
Fe'l ot farqi: AIdan 8 juftlik bersin (fe'l + undan yasalgan ot: интересова́ться интере́с, ве́рить ве́ра, люби́ть любо́вь...). Siz har juftlikda boshqaruv bir xil qoladimi yoki o'zgaradimi ni ayting. AI "meros" va "farq" guruhlariga ajratib tekshirsin.
Registr o'yini: AIga o'zingiz haqingizda 6–7 gaplik matn yozing (qiziqish, qobiliyat, mamnunlik, umid haqida), ichida kamida 6 ta boshqaruv bo'lsin. AIdan barcha boshqaruvlarni tekshirishni, xatolarini ko'rsatishni va tabiiyroq variant taklif qilishini so'rang. Ayniqsa fe'ldan otga ko'chgan joylarga e'tibor bering.
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim): 1. интере́с к спо́рту (к+Д). 2. похо́ж на ма́му (на+В). 3. дово́лен отве́том (+Т, predlogsiz). 4. причи́на опозда́ния (+Р, predlogsiz). 5. согла́сен с ва́ми (с+Т).
Mashq 1: 1. любо́вь к ро́дине (к+Д); 2. наде́жда на лу́чшее (на+В); 3. зави́симость от интерне́та (от+Р); 4. забо́та о роди́телях (о+П); 5. уча́стие в прое́кте (в+П); 6. пра́во на свобо́ду (на+В).
Mashq 2: 1. похо́жий на бра́та (на+В); 2. гото́вый к борьбе́ (к+Д); 3. бога́тый тради́циями (+Т); 4. по́лный наде́жды (+Р); 5. досто́йный уваже́ния (+Р); 6. ну́жный всем (+Д).
Mashq 3: 1. Я рад ва́шему письму́. 2. Он согла́сен со все́ми усло́виями. 3. Мы дово́льны результа́том. 4. Ты гото́в к экза́мену? 5. Э́та кни́га нужна́ студе́нтам.
Mashq 4: 1. Мой интере́с к му́зыке (к+Д — meros ISHLAMAYDI, fe'l Т edi!). 2. Его́ ве́ра в успе́х (в+В — meros ishlaydi). 3. Её любо́вь к иску́сству (к+Д — meros ISHLAMAYDI, fe'l В edi!). 4. На́ша зави́симость от пого́ды (от+Р — meros ishlaydi). 5. Их уваже́ние к учителя́м (к+Д — meros ISHLAMAYDI, fe'l В edi!).
Mashq 5: 1. интере́с к матема́тике (к+Д qo'shildi). 2. похо́ж на отца́ (на+В). 3. дово́лен на́шей рабо́той (+Т). 4. Причи́на оши́бки (predlogsiz Р). 5. согла́сен с тобо́й (с+Т).
Mashq 6:
- Любо́вь к ро́дине.
- Он похо́ж на своего́ отца́.
- Я дово́лен результа́том. (ayol bo'lsa: дово́льна)
- В чём причи́на оши́бки?
- Сиби́рь бога́та приро́дными ресу́рсами.
- Ка́ждый име́ет пра́во на образова́ние.
Mashq 7: (Ochiq mashq — namuna javob.) 1. Любо́вь к де́тям — есте́ственное чу́вство. 2. Он похо́ж на отца́. 3. Я дово́лен рабо́той. 4. Причи́на оши́бки была́ проста́. 5. Он спосо́бен к языка́м. 6. Я согла́сен с дру́гом.
Mashq 8: (Ochiq mashq — namuna.) Меня́ зову́т Ками́ль. У меня́ большо́й интере́с к иностра́нным языка́м. Я спосо́бен к рисова́нию, и мои́ рабо́ты нра́вятся друзья́м. Сейча́с я дово́лен свои́ми успе́хами в ру́сском. Говоря́т, я похо́ж на своего́ де́да. Я всегда́ гото́в к но́вым тру́дностям и ве́рю в себя́. O'z matningiz so'zma-so'z bir xil bo'lishi shart emas — asosiysi har boshqaruv (интере́с к, спосо́бен к, дово́лен + Т, похо́ж на, гото́в к, ве́ра в) to'g'ri bo'lsin.
12. Xulosa va keyingi dars
- Bosh g'oya: kelishikni faqat fe'l emas, ot ham, sifat ham boshqaradi. Har bir ot/sifat o'z predlog va kelishigini talab qiladi — buni so'z bilan birga yodlash shart (интере́с к, похо́жий на, дово́лен + Т).
- Dars kaliti — meros oladimi?: ot ko'pincha o'z fe'lidan kelishikni meros oladi (ве́рить в ве́ра в, зави́сеть от зави́симость от), LEKIN uchta muhim holatda olmaydi: интересова́ться Т интере́с к+Д, люби́ть В любо́вь к+Д, уважа́ть В уваже́ние к+Д. Bu uch juftlikni alohida yod oling.
- OT boshqaruvi (asosiy): к+Д (любо́вь, интере́с, гото́вность), на+В (наде́жда, влия́ние, пра́во), от+Р (зави́симость, отка́з), о+П (забо́та), в+П (уча́стие), predlogsiz Р (причи́на, результа́т).
- SIFAT boshqaruvi (asosiy): на+В (похо́жий), к+Д (гото́вый, спосо́бный), + Т (бога́тый, дово́льный, го́рдый, изве́стный), + Р (по́лный, досто́йный), + Д (ну́жный, поле́зный).
- QISQA sifat: согла́сен с + Т, дово́лен + Т, рад + Д, спосо́бен к + Д / на + В, похо́ж на + В, гото́в к + Д. Shakl qisqarsa ham boshqaruv o'zgarmaydi.
Keyingi dars — B2 — 12-dars: Sonlar murakkab holatda (составны́е числи́тельные — sonlarning barcha kelishikda tuslanishi, tartib sonlar, sana va vaqt, taxminiy miqdor). Bugun siz ba'zi otlar predlogsiz qaratqich olishini ko'rdingiz (причи́на оши́бки, результа́т рабо́ты). Keyingi darsda rus tilining eng "qo'rqinchli" mavzusiga kiramiz — sonlar. Rus tilida son o'zi bilan kelgan otni boshqaradi (два часа́, пять часо́в), lekin gap ichida sonning o'zi ham tuslanadi (к двум ты́сячам пятиста́м сорока́ трём). Bu — B2 grammatikaning eng texnik cho'qqisi, va biz uni bosqichma-bosqich, qo'rqmasdan zabt etamiz. Уда́чи! (Omad!)
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!