WisarWisar
Rus tili kursi/B2 Yuqori Orta22 daqiqa

B2 — 8-dars: Sifatdosh va ravishdosh oborotlar rasmiy/ilmiy matnda (og'zaki kitobiy — real matn ustaxonasi)

B2 — YUQORI-O'RTA · 8-dars


1. Dars nomi va maqsad

Ikki oldingi darsda (6 va 7) siz rus tilining eng "kitobiy" ikki qurilmasini alohida-alohida o'rgandingiz:

  • 6-dars — sifatdosh oborot (прича́стный оборо́т): студе́нт, чита́ющий кни́гу в библиоте́ке — kitobni kutubxonada o'qiyotgan talaba;
  • 7-dars — ravishdosh oborot (дееприча́стный оборо́т): прочита́в статью́, учёный сде́лал вы́вод — maqolani o'qib bo'lgach, olim xulosa chiqardi.

Bugungi dars — yangi grammatika emas, balki AMALIYOT. Bu — 6 va 7-darslarni bitta real vaziyatga jamlaydigan "ustaxona" dars. Uning mohiyati bitta savolda: bu ikki oborot qayerda, qachon va nima uchun ishlatiladi? Javob — rasmiy va ilmiy matnda.

Buni yashash misolida ko'ring. Bitta fikr bor — "muhandis loyihani tekshirdi, keyin hujjatni imzoladi". Uni ikki xil yozish mumkin:

text
OG'ZAKI (jonli):   Инжене́р прове́рил прое́кт, а пото́м подписа́л докуме́нт.
KITOBIY (rasmiy):  Прове́рив прое́кт, инжене́р подписа́л докуме́нт.

Ikkalasi ham to'g'ri, ma'no bir xil. Farqi — uslubda va zichlikda. Ikkinchi variant qisqaroq, "zich"roq va rasmiy hujjatga, ilmiy maqolaga, gazetaga xos. Aynan shu zichlik — sifatdosh va ravishdosh oborotlarning mavjudlik sababi: ular bir gapga ikkinchi harakatni alohida ergash gap ochmasdan joylaydi.

B2 darajasida siz endi shakllarni "yasay olish" bilan cheklanmaysiz — siz ularni matn ichida boshqarasiz: real ilmiy parchani o'qib, oborotlarni ajratasiz; og'zaki matnni rasmiyga "siqasiz"; murakkab rasmiy gapni tushunish uchun og'zakiga "yoyasiz". Bu — B2 yozma va o'qish ko'nikmasining kaliti.

Dars oxirida siz:

  1. og'zaki matnni (кото́рый / когда́ / так как ergash gaplar bilan) kitobiy matnga (sifatdosh / ravishdosh oborotlar bilan) aylantira olasiz;
  2. kitobiy/rasmiy matnni tushunish uchun uni og'zakiga soddalashtirasiz (oborotni ergash gapga yoyasiz);
  3. real ilmiy/rasmiy matn parchasini tahlil qilasiz — oborotlarni topib, ularni asosiy gapdan ajratasiz;
  4. qachon oborot, qachon ergash gap ma'qulligini his qilasiz (registr);
  5. bir gapda sifatdosh + ravishdosh oborotni birga ishlatgan uzun, murakkab gap tuzasiz.

Urg'u belgisi: ruscha so'zlarda urg'uli unlini ´ bilan ko'rsatamiz — прове́рив, подписа́вший. Yozuvda bu belgi qo'yilmaydi, lekin to'g'ri talaffuz uchun zarur.


2. Avvalgi darslardan takror (ikki oborot bir joyda)

Aylantirish ustaxonasiga kirishdan oldin ikki tayanch qurilmani va ularning tinish belgisi qoidasini tez tiklaymiz.

2.1. Sifatdosh oborot (6-dars)

Sifatdosh oborot — bu sifatdosh va unga bog'liq so'zlar guruhi; u otni harakat orqali tasvirlaydi va aslida qisqartirilgan кото́рый ergash gapi:

text
инжене́р, [проверя́ющий прое́кт]           =  инжене́р, кото́рый проверя́ет прое́кт
   loyihani tekshirayotgan muhandis           (aktiv, hozirgi)

докуме́нт, [подпи́санный дире́ктором]      =  докуме́нт, кото́рый подписа́л дире́ктор
   direktor imzolagan hujjat                   (passiv, o'tgan)

Tinish belgisi (asosiy qoida): agar sifatdosh oborot otdan keyin kelsa — u ikki tomondan vergul bilan ajratiladi (обосо́бление): рабо́та, вы́полненная в срок, .... Agar otdan oldin kelsa — odatda vergul qo'yilmaydi: вы́полненная в срок рабо́та.... B2 darajasidagi rasmiy matnda oborot ko'pincha otdan keyin keladi, demak vergul kerak.

2.2. Ravishdosh oborot (7-dars)

Ravishdosh oborot — bu ravishdosh va unga bog'liq so'zlar guruhi; u asosiy fe'lga qo'shimcha harakatni qo'shadi va qisqartirilgan когда́ / по́сле того́ как / так как ergash gapidir:

text
[Проверя́я прое́кт], инжене́р де́лал заме́тки.    =  Когда́ инжене́р проверя́л прое́кт, он де́лал заме́тки.
   Loyihani tekshirib, muhandis qaydlar qildi.       (tugallanmagan  bir vaqtda)

[Прове́рив прое́кт], инжене́р подписа́л акт.      =  По́сле того́ как инжене́р прове́рил прое́кт, он подписа́л акт.
   Loyihani tekshirib bo'lgach, muhandis dalolatnomani imzoladi.  (tugallangan  oldin)

Tinish belgisi va BIR EGA qoidasi: ravishdosh oborot doim vergul bilan ajratiladi — gap boshida, o'rtasida yoki oxirida bo'lishidan qat'i nazar. Va u faqat bitta ega bo'lganda ishlatiladi: ravishdosh harakati va asosiy fe'l harakati bir shaxsga tegishli bo'lishi shart. Bu qoida rasmiy matnda ham buzilmaydi.

Qurilma Nima qisqartiriladi Tinish belgisi Ma'no
sifatdosh oborot кото́рый ergash gapi otdan keyin — vergul otni tasvirlaydi (qanday?)
ravishdosh oborot когда́ / так как ergash gapi doim vergul harakatga harakat qo'shadi (qachon? nega?)

Muhim bog'lanish: 6-darsda "sifatdosh oborot yasashni", 7-darsda "ravishdosh oborot yasashni" o'rgandingiz. Bugun ular bitta matnda uchrashadi va siz ular bilan erkin ishlashni — siqish, yoyish, tahlil qilishni — o'rganasiz.


3. Asosiy tushuntirish

3.1. Bosh g'oya — bitta o'q: OG'ZAKI KITOBIY

Rus tilida bir xil mazmunni ikki qutbda ifodalash mumkin. Bu ikki qutb bir o'qning ikki uchi:

text
   OG'ZAKI qutb                                          KITOBIY qutb
   (jonli, tabiiy)                                       (rasmiy, ilmiy, zich)
   ┌──────────────────────────┐                          ┌──────────────────────────┐
   │ кото́рый · когда́ · так как │  ── bir xil ma'no ──  │ sifatdosh · ravishdosh    │
   │ потому́ что · по́сле того́ как│                         │ oborot                    │
   └──────────────────────────┘                          └──────────────────────────┘
   suhbat, telefon, xabar                                hujjat, maqola, gazeta, insho

Butun darsning ishi — shu o'q bo'ylab ikki tomonga erkin harakatlanish:

  • OG'ZAKI KITOBIY (siqish): ergash gapni oborotga aylantirib, matnni rasmiy va zich qilasiz. Bu — yozma ko'nikma (insho, ariza, hisobot yozganda).
  • KITOBIY OG'ZAKI (yoyish): oborotni ergash gapga ochib, murakkab ilmiy gapni tushunasiz va soddalashtirasiz. Bu — o'qish ko'nikmasi (ilmiy maqola, qonun matnini o'qiganda).

3.2. OG'ZAKI KITOBIY (siqish) — asosiy amal

Bu — B2 yozuvining yuragi. Bir necha sodda gap yoki ergash gapli gapni oling va ularni oborotlar bilan bitta zich gapga aylantiring.

a) кото́рый ergash gapi sifatdosh oborot.

Qoida: кото́рый ega (Именительный) bo'lsa aktiv sifatdosh; кото́рый obyekt (Винительный) bo'lsa passiv sifatdosh (bajaruvchi Творительный kelishikka o'tadi).

text
Учёный, кото́рый изуча́ет кли́мат, вы́ступил на конфере́нции.
     Учёный, изуча́ющий кли́мат, вы́ступил на конфере́нции.
      Iqlimni o'rganayotgan olim konferensiyada nutq so'zladi.   (кото́рый — ega  aktiv)

Докла́д, кото́рый подгото́вил профе́ссор, вы́звал интере́с.
     Докла́д, подгото́вленный профе́ссором, вы́звал интере́с.
      Professor tayyorlagan ma'ruza qiziqish uyg'otdi.   (кото́рый — obyekt  passiv; профе́ссор  профе́ссором)

b) когда́ / по́сле того́ как / так как ergash gapi ravishdosh oborot (faqat bir ega bo'lsa!).

Qoida: tugallanmagan harakat (bir vaqtda) -я/-а ravishdosh; oldin tugagan harakat -в/-вши ravishdosh; sabab ko'pincha ravishdosh (ko'pincha inkor: не име́я).

text
Так как исследова́тели не име́ли то́чных да́нных, они́ отложи́ли вы́вод.
     Не име́я то́чных да́нных, исследова́тели отложи́ли вы́вод.
      Aniq ma'lumotga ega bo'lmagani uchun, tadqiqotchilar xulosani kechiktirdi.   (sabab)

По́сле того́ как ко́миссия рассмотре́ла заявле́ние, она́ приняла́ реше́ние.
     Рассмотре́в заявле́ние, ко́миссия приняла́ реше́ние.
      Arizani ko'rib chiqib, komissiya qaror qabul qildi.   (oldin  tugallangan)

Siqish algoritmi (og'zaki kitobiy):

text
1. Ergash gap кото́рый bilanmi?   sifatdosh oborot (ega  aktiv, obyekt  passiv)
2. Ergash gap когда́/так как/по́сле того́ как bilanmi?   ravishdosh oborot
    LEKIN avval tekshiring: ikki harakatning egasi BIR XILMI?
      HA   ravishdosh oborot mumkin
      YO'Q  oborot MUMKIN EMAS, ergash gapni qoldiring
3. Zamon va tur (aspekt) to'g'ri tanlang; tinish belgisini qo'ying (vergul).

3.3. KITOBIY OG'ZAKI (yoyish) — tushunish uchun

Teskari amal — kamroq mashhur, lekin o'qish uchun hayotiy muhim. Ilmiy maqola yoki qonunda gaplar oborotlarga to'la, uzun va "zich" bo'ladi. Ularni tushunish uchun har oborotni alohida sodda gapga yoyasiz.

text
KITOBIY (o'qidingiz):
   Учёные, прове́дшие мно́голетнее иссле́дование и обрабо́тавшие ты́сячи проб,
   опубликова́ли результа́ты, подтверди́вшие пе́рвую гипо́тезу.

OG'ZAKIga yoyilgan (tushunish uchun):
   Учёные провели́ мно́голетнее иссле́дование. Они́ обрабо́тали ты́сячи проб.
   Пото́м они́ опубликова́ли результа́ты. Э́ти результа́ты подтверди́ли пе́рвую гипо́тезу.

O'zbekcha:
   Olimlar ko'p yillik tadqiqot o'tkazdi. Ular minglab namunani qayta ishladi.
   Keyin natijalarni e'lon qildi. Bu natijalar birinchi gipotezani tasdiqladi.

Amaliy maslahat: murakkab ilmiy gapni o'qiganda har oborotni qalam bilan qavsga oling va o'zingizga ayting: "bu oborot qaysi otga tegishli / qaysi harakatga qo'shilgan?". Oborotni кото́рый yoki когда́ bilan yoyilgan ichki ovoz sizga ma'noni ochib beradi. Bu — B2 o'qish strategiyasi.

3.4. Real ilmiy/rasmiy matnni tahlil qilish

Rasmiy va ilmiy matnda oborotlar tasodifan emas ishlatiladi — ularning aniq vazifalari bor:

  • sifatdosh oborot — atama yoki obyektga aniqlik kiritadi: ме́тод, осно́ванный на статисти́ке (statistikaga asoslangan usul);
  • ravishdosh oborot — bosqichlar ketma-ketligini yoki sababni zich beradi: проанализи́ровав да́нные, а́вторы пришли́ к вы́воду (ma'lumotni tahlil qilib, mualliflar xulosaga keldi).

Tahlil qadamlari (bir gapni "qismlarga ajratish"):

text
Gap:  Специали́сты, изучи́вшие пробле́му, разрабо́тали ме́тод,
      позволя́ющий сни́зить расхо́ды, и, внедри́в его́, повы́сили эффекти́вность.

1) Asosiy gap (o'zak):  Специали́сты разрабо́тали ме́тод ... и повы́сили эффекти́вность.
2) Sifatdosh oborot 1:  [изучи́вшие пробле́му]   qaysi mutaxassislar? — muammoni o'rgangan
3) Sifatdosh oborot 2:  [позволя́ющий сни́зить расхо́ды]   qanday usul? — xarajatni kamaytiradigan
4) Ravishdosh oborot:   [внедри́в его́]   qachon/qanday oshirdi? — uni joriy etib

Ko'rib turibsizki, bitta B2 gap uch oborot saqlashi mumkin. Uni tushunish — har oborotni topib, uni yoyish demakdir.

3.5. QACHON oborot, QACHON ergash gap — registr

Ikki shakl ma'noda teng bo'lsa, tanlov matn turiga bog'liq:

Matn turi Afzal shakl Sabab
Ilmiy maqola, dissertatsiya oborot zichlik, atama aniqligi, ilmiy ohang
Rasmiy hujjat, qonun, shartnoma, ariza oborot qisqa, aniq, "quruq" rasmiy uslub
Gazeta, publitsistika oborot (ko'proq) ixchamlik, ma'lumot zichligi
Jonli suhbat, telefon, xabar кото́рый / когда́ tabiiy, oson tushuniladi
Og'zaki hikoya, do'st bilan gap ergash gap ravon, ohangdor
text
ILMIY:    Фа́кторы, влия́ющие на результа́т, бы́ли учтены́ при ана́лизе.
OG'ZAKI:  Фа́кторы, кото́рые влия́ют на результа́т, учли́, когда́ де́лали ана́лиз.
          Natijaga ta'sir qiladigan omillar tahlilda hisobga olindi.

Oltin qoida: og'zaki suhbatda ketma-ket oborot ishlatish nutqni sun'iy va "quruq" qiladi — u yerda кото́рый / когда́ tabiiyroq. Aksincha, ilmiy maqolada har gapni кото́рый bilan cho'zish "g'o'r" ko'rinadi — u yerda oborot yetuk mualliflik belgisi. B2 darajaning mohiyati — ikkalasini ham bilib, matn turiga qarab tanlash.

3.6. Uzun, ketma-ket oborotli murakkab gap tuzish

Rasmiy uslubning cho'qqisi — bir gapda bir necha oborotni mantiqiy tartibda joylash. Lekin bu yerda xavf bor: gap "og'irlashib" ketmasligi va BIR EGA qoidasi buzilmasligi kerak.

Xavfsiz qurish naqshi:

text
[ravishdosh oborot — kirish harakati] , [ega] + [sifatdosh oborotli obyekt] + [asosiy fe'l].

Проанализи́ровав результа́ты,  учёные  предложи́ли моде́ль,  описыва́ющую проце́сс.
   Natijalarni tahlil qilib,    olimlar  jarayonni tasvirlaydigan modelni taklif qildi.
   [ravishdosh: bir vaqt]        [ega]    [asosiy fe'l + sifatdosh oborotli obyekt]

Diqqat — BIR EGA sinovi ketma-ket oborotda ham ishlaydi: Проанализи́ровав результа́ты, учёные предложи́ли... — kim tahlil qildi? olimlar. Kim taklif qildi? olimlar. Bir ega . Agar ravishdosh oborot egasi asosiy ega bilan mos kelmasa (masalan, Проанализи́ровав результа́ты, была́ предло́жена моде́ль — "model" tahlil qilmaydi!), bu xato. Rasmiy matnda bu eng ko'p uchraydigan nuqson.

3.7. Aralash gap — bir gapda sifatdosh + ravishdosh oborot

B2 yozuvchining "imzosi" — bir gapda ikki oborot turini birga ishlatish. Sifatdosh oborot otga ishlaydi, ravishdosh oborot fe'lga; ular bir-biriga xalaqit bermaydi:

text
Изучи́в докуме́нты, [ravishdosh]
   комиссия одобрила проект, [asosiy gap]
   соответствующий всем требованиям. [sifatdosh]

Изучи́в докуме́нты, коми́ссия одо́брила прое́кт, соотве́тствующий всем тре́бованиям.
   Hujjatlarni o'rganib, komissiya barcha talablarga mos loyihani ma'qulladi.
  • изучи́в докуме́нты — ravishdosh oborot: komissiyaning oldingi harakati (nima qilib ma'qulladi?);
  • соотве́тствующий всем тре́бованиям — sifatdosh oborot: loyihaning ta'rifi (qanday loyiha?).

Ikki oborotni ajratish siri: o'zingizga ikki savol bering — sifatdosh oborot "qanday ot?" ga javob beradi (u otga yopishgan), ravishdosh oborot "qachon / qanday / nega harakat qildi?" ga javob beradi (u fe'lga qo'shilgan). Aralash gapda ikkalasini shu savol bilan ajrating.

3.8. Ikki tomonlama xulosa xaritasi

Butun darsni bitta jadvalga jamlaymiz — bu sizning "tarjimon" varag'ingiz:

KITOBIY (oborot, yozma) OG'ZAKI (ergash gap) Ishlatilishi
aktiv sif. oborot: изуча́ющий кли́мат кото́рый изуча́ет кли́мат ilmiy/rasmiy
passiv sif. oborot: подгото́вленный а́втором кото́рый подгото́вил а́втор ilmiy/rasmiy
tugallanmagan rav.: анализи́руя да́нные когда́ анализи́руют да́нные rasmiy
tugallangan rav.: прове́рив расчёт по́сле того́ как прове́рили расчёт rasmiy
inkor rav.: не име́я до́ступа так как не име́ли до́ступа rasmiy

4. Ko'p misollar (ikki tomonlama transformatsiya)

кото́рый sifatdosh oborot (rasmiy siqish):

Og'zaki (кото́рый) Kitobiy (sifatdosh oborot) O'zbekcha
ме́тод, кото́рый осно́ван на о́пыте ме́тод, осно́ванный на о́пыте tajribaga asoslangan usul
фа́кторы, кото́рые влия́ют на рост фа́кторы, влия́ющие на рост o'sishga ta'sir qiluvchi omillar
зако́н, кото́рый при́няли в 2020 году́ зако́н, при́нятый в 2020 году́ 2020-yilda qabul qilingan qonun
да́нные, кото́рые получи́ли в хо́де о́пыта да́нные, полу́ченные в хо́де о́пыта tajriba davomida olingan ma'lumotlar
проце́сс, кото́рый происхо́дит в ядре́ проце́сс, происходя́щий в ядре́ yadroda kechayotgan jarayon

так как / когда́ / по́сле того́ как ravishdosh oborot:

Og'zaki (ergash gap) Kitobiy (ravishdosh oborot) O'zbekcha
Так как а́вторы учли́ оши́бку, они́ уточни́ли моде́ль. Учтя́ оши́бку, а́вторы уточни́ли моде́ль. Xatoni hisobga olib, mualliflar modelni aniqlashtirdi.
По́сле того́ как ко́миссия изучи́ла отчёт, она́ да́ла оце́нку. Изучи́в отчёт, ко́миссия да́ла оце́нку. Hisobotni o'rganib, komissiya baho berdi.
Так как систе́ма не име́ла защи́ты, она́ была́ уязви́ма. Не име́я защи́ты, систе́ма была́ уязви́ма. Himoyaga ega bo'lmay, tizim zaif edi.
Когда́ прибо́р измеря́ет температу́ру, он передаёт да́нные. Измеря́я температу́ру, прибо́р передаёт да́нные. Haroratni o'lchab, asbob ma'lumot uzatadi.

Aralash — bir gapda ikki oborot:

Kitobiy (aralash) O'zbekcha
Собра́в материа́л, а́втор написа́л статью́, посвящённую пробле́ме экологии. Materialni to'plab, muallif ekologiya muammosiga bag'ishlangan maqola yozdi.
Проанализи́ровав результа́ты, гру́ппа предложи́ла реше́ние, снижа́ющее риск. Natijalarni tahlil qilib, guruh xavfni kamaytiruvchi yechim taklif qildi.
Проведя́ о́пыт, учёные подтверди́ли гипо́тезу, вы́двинутую ра́нее. Tajriba o'tkazib, olimlar ilgari surilgan gipotezani tasdiqladi.

KITOBIY OG'ZAKI (yoyish, tushunish uchun):

Kitobiy (bitta zich gap) Og'zaki (yoyilgan)
Прочита́в отчёт, дире́ктор подписа́л прика́з, разрабо́танный юри́стом. Дире́ктор прочита́л отчёт. Пото́м он подписа́л прика́з. Э́тот прика́з разрабо́тал юри́ст.
Учёные, изучи́вшие вопро́с, вы́пустили кни́гу, обобща́ющую да́нные. Учёные изучи́ли вопро́с. Они́ вы́пустили кни́гу. Э́та кни́га обобща́ет да́нные.

5. Talaffuz bo'limi

  • прове́рив /pra-VYÉ-rif/ — tugallangan ravishdosh; urg'u -вé- da, oxirgi "в" "f": "pravyérif".
  • изучи́вший /i-zu-CHÍV-shiy/ — aktiv o'tgan sifatdosh; urg'u -чи́- da; "-вший" "vshiy": "izuchívshiy".
  • изуча́ющий /i-zu-CHÁ-yu-shchiy/ — aktiv hozirgi sifatdosh; urg'u -ча́-; "-ющий" bir oqimda: "izucháyushchiy".
  • подгото́вленный /pad-ga-TÓV-len-nyy/ — passiv sifatdosh; urg'u -то́- da; "-нн-" bir "n": "padgatóvlennyy".
  • проанализи́ровав /pra-a-na-li-ZÍ-ra-vaf/ — uzun tugallangan ravishdosh; urg'u -зи́- da: "praanalizíravaf".
  • не име́я /ni i-MYÉ-ya/ — inkor tugallanmagan ravishdosh; "не" urg'usiz, "e" "i": "ni iméya".
  • учтя́ /uch-TYÁ/ — учéсть fe'lidan tugallangan ravishdosh; urg'u oxirda, bir bo'g'in: "uchtyá".
  • соотве́тствующий /sa-at-VYÉTST-vu-yu-shchiy/ — hozirgi sifatdosh; urg'u -вé- da; qiyin undosh to'plami "-тств-": "saatvyétstvuyushchiy".

Ikki oltin talaffuz qoidasi bugun: (1) tugallangan ravishdoshning oxiridagi doim jarangsiz "-f" o'qiladi: прове́рив "pravyérif", собра́в "sabráf". (2) uzun so'zlarda (rasmiy matnda ular ko'p — проанализи́ровав, соотве́тствующий) urg'u bittagina bo'g'inda bo'ladi; qolgan "о" lar urg'usiz — ular "a" ga tushadi. So'zni bo'g'inlab, faqat urg'uli bo'g'inni "cho'zib" ayting.

Topshiriq: ovoz chiqarib ayting: изуча́ющий — кото́рый изуча́ет · подгото́вленный — кото́рый подгото́вил · прове́рив — по́сле того́ как прове́рил · не име́я — так как не име́л.


6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)

Ruscha Urg'u O'zbekcha Misol
оборо́т о-бо-ро́т oborot, qurilma прича́стный оборо́т — sifatdosh oborot
обосо́бление о-бо-со́б-ле-ние (vergul bilan) ajratish Оборо́т тре́бует обосо́бления.
иссле́дование ис-сле́-до-ва-ние tadqiqot Учёные провели́ иссле́дование.
учёный у-чё-ный olim Учёный, изуча́ющий кли́мат.
да́нные да́н-ные ma'lumotlar да́нные, полу́ченные в о́пыте
результа́т ре-зуль-та́т natija результа́т, подтверди́вший гипо́тезу
гипо́теза ги-по́-те-за gipoteza, faraz вы́двинуть гипо́тезу — gipoteza ilgari surmoq
вы́вод вы́-вод xulosa сде́лать вы́вод — xulosa chiqarmoq
проанализи́ровать про-а-на-ли-зи́-ро-вать tahlil qilmoq Проанализи́ровав да́нные, ...
учи́тывать / уче́сть у-чи́-ты-вать / у-че́сть hisobga olmoq Учтя́ оши́бку, ...
осно́ванный ос-но́-ван-ный asoslangan ме́тод, осно́ванный на о́пыте
соотве́тствующий со-от-ве́т-ству-ю-щий mos keluvchi прое́кт, соотве́тствующий но́рмам
разрабо́тать раз-ра-бо́-тать ishlab chiqmoq прика́з, разрабо́танный юри́стом
внедри́ть вне-дри́ть joriy etmoq Внедри́в ме́тод, ...
эффекти́вность эф-фек-ти́в-ность samaradorlik повы́сить эффекти́вность
в хо́де в хо́-де davomida, jarayonida в хо́де экспериме́нта — tajriba davomida
таки́м о́бразом та-ки́м о́б-ра-зом shunday qilib Таки́м о́бразом, вы́вод подтверди́лся.

Yodlash qoidasi: har oborotni juftlik bilan yodlang — kitobiy shakl + uning og'zaki ekvivalenti. Miyangizda "осно́ванный на = кото́рый осно́ван на" bitta karta bo'lsin. Rasmiy matnni o'qiganda avtomatik "og'zaki"ga tarjima qilasiz (tushunish uchun), yozganda esa aksincha — og'zakini kitobiyga siqasiz.


7. Matn tahlili (ilmiy parcha + og'zaki soddalashtirish)

Quyida real ilmiy-ommabop uslubdagi qisqa parcha keltirilgan. Avval kitobiy variantni (oborotlar bilan) o'qing, keyin uning og'zakiga soddalashtirilgan variantini ko'ring — ma'no bir xil, uslub boshqa.

A) KITOBIY (ilmiy, oborotlar bilan):

text
    Гру́ппа учёных, изуча́ющих влия́ние сна на па́мять, провела́
экспериме́нт, охвати́вший бо́лее ста уча́стников. Проанализи́ровав
результа́ты, иссле́дователи установи́ли связь ме́жду глубо́ким сном и
запомина́нием. Уча́стники, спа́вшие бо́лее семи́ часо́в, показа́ли
результа́ты, значи́тельно превыша́ющие сре́дние. Учтя́ э́ти да́нные,
а́вторы предложи́ли рекоменда́ции, направленные на улучше́ние сна.

B) OG'ZAKI (xuddi shu, yoyilgan — tushunish uchun):

text
    Гру́ппа учёных изуча́ет влия́ние сна на па́мять. Они́ провели́
экспериме́нт, в кото́ром уча́ствовало бо́лее ста челове́к. Когда́ они́
проанализи́ровали результа́ты, они́ установи́ли связь ме́жду глубо́ким
сном и запомина́нием. Те уча́стники, кото́рые спа́ли бо́лее семи́ часо́в,
показа́ли результа́ты, кото́рые бы́ли намно́го вы́ше сре́дних. Так как
а́вторы учли́ э́ти да́нные, они́ предложи́ли рекоменда́ции, кото́рые помо́гут
улу́чшить сон.

O'zbekcha (mazmun): Uyquning xotiraga ta'sirini o'rganayotgan olimlar guruhi yuzdan ortiq ishtirokchini qamragan tajriba o'tkazdi. Natijalarni tahlil qilib, tadqiqotchilar chuqur uyqu va yodlash o'rtasidagi bog'liqlikni aniqladi. Yetti soatdan ko'p uxlagan ishtirokchilar o'rtachadan ancha yuqori natija ko'rsatdi. Bu ma'lumotlarni hisobga olib, mualliflar uyquni yaxshilashga qaratilgan tavsiyalar taklif qildi.

Parcha tahlili — oborotlarni sanang: kitobiy variantda beshta oborot bor: изуча́ющих влия́ние... (sif.), охвати́вший бо́лее ста... (sif.), Проанализи́ровав результа́ты (rav.), спа́вшие бо́лее семи́ часо́в (sif.), превыша́ющие сре́дние (sif.), Учтя́ э́ти да́нные (rav.), направленные на улучше́ние (sif.). Og'zaki variantda ularning har biri кото́рый / когда́ / так как ergash gapiga aylandi va matn uzunroq, lekin osonroq bo'ldi. Rasmiy matn — zich, og'zaki matn — yoyiq. B2 darajada siz ikkalasini ham boshqarasiz.


8. Tipik xatolar + mini-mashq

  • BIR EGA qoidasini rasmiy matnda buzish: Проанализи́ровав да́нные, была́ предло́жена моде́ль. Проанализи́ровав да́нные, а́вторы предложи́ли моде́ль. yoki По́сле того́ как да́нные бы́ли проанализи́рованы, была́ предло́жена моде́ль. Sabab: ravishdosh (проанализи́ровав) egasi asosiy ega bilan bir xil bo'lishi shart. "Model" tahlil qilmaydi — demak ravishdosh oborot xato; yo ega qo'shing (а́вторы), yo ergash gapga o'ting.

  • Sifatdosh oborotni vergulsiz qoldirish (otdan keyin): Зако́н при́нятый в 2020 году́ вступи́л в си́лу. Зако́н, при́нятый в 2020 году́, вступи́л в си́лу. Sabab: otdan keyin kelgan sifatdosh oborot ikki tomondan vergul bilan ajratiladi (обосо́бление).

  • Aktiv/passivni chalkashtirish siqishda: да́нные, кото́рые получи́ли да́нные, получа́ющие ("olingan ma'lumotlar" demoqchi). да́нные, полу́ченные (в о́пыте). Sabab: ma'lumot o'zi olmaydi — uni oladilar passiv (полу́ченные). получа́ющие (aktiv) — "oluvchi" degani, boshqa ma'no.

  • Aspektni adashtirish ravishdoshda: Проверя́я расчёт, инжене́р подписа́л акт ("tekshirib bo'lgach" demoqchi). Прове́рив расчёт, инжене́р подписа́л акт. Sabab: avval tekshirib bo'lgan, keyin imzolagan oldin tugagan harakat tugallangan ravishdosh (прове́рив). проверя́я — "tekshirayotib", bir vaqtda.

  • Og'zaki matnni oborotlar bilan haddan ortiq "quritish": do'stga xabar: Верну́вшись домо́й и пообе́дав, я, отдохну́в, позвони́л тебе́. Я верну́лся домо́й, пообе́дал, отдохну́л и позвони́л тебе́. Sabab: jonli suhbatda ketma-ket oborot sun'iy eshitiladi. Oborot — rasmiy/yozma uchun; og'zakida sodda gap yoki когда́ tabiiyroq.

  • Yoyishda ma'noni yo'qotish: passiv oborotni yoyganda bajaruvchini tushirib qoldirish: прика́з, подпи́санный дире́ктором прика́з, кото́рый подписа́л (kim?). прика́з, кото́рый подписа́л дире́ктор. Sabab: passivni кото́рый bilan yoyganda bajaruvchi (дире́ктором дире́ктор) ega bo'lib qaytishi shart.

Mini-mashq (og'zaki): har gapda ravishdosh oborot to'g'ri ishlatilganmi? "TO'G'RI" yoki "XATO (ikki ega)" deb ayting:

1. Прове́рив докуме́нты, коми́ссия одо́брила прое́кт.
2. Изуча́я вопро́с, у иссле́дователей возни́кли но́вые иде́и.
3. Собра́в да́нные, а́вторы написа́ли отчёт.

(Javoblar 11-bo'limda.)


9. Mashqlar

Mashq 1. кото́рый ergash gapini sifatdosh oborotga aylantiring (aktiv yoki passivni to'g'ri tanlang):

1. ме́тод, кото́рый осно́ван на статисти́ке
2. фа́кторы, кото́рые влия́ют на результа́т
3. зако́н, кото́рый при́няли в про́шлом году́
4. учёный, кото́рый изуча́ет океа́н

Mashq 2. Ergash gapli gapni ravishdosh oborotga aylantiring (bir ega bo'lsa; aspektga e'tibor bering):

1. По́сле того́ как ко́миссия рассмотре́ла заявле́ние, она́ приняла́ реше́ние.
2. Так как а́вторы не име́ли то́чных да́нных, они́ отложи́ли публика́цию.
3. Когда́ прибо́р измеря́ет давле́ние, он передаёт сигна́л.

Mashq 3. Teskari yo'nalish — oborotni ergash gapga yoying (og'zakiga soddalashtiring):

1. Учёные, изучи́вшие пробле́му, вы́пустили докла́д.
2. Проанализи́ровав результа́ты, гру́ппа сде́лала вы́вод.
3. Прое́кт, разрабо́танный инжене́рами, был одо́брен.

Mashq 4. Ikki-uch sodda gapni bitta zich rasmiy gapga siqing (oborotlar bilan):

1. Иссле́дователи собра́ли материа́л. Пото́м они́ написа́ли статью́.
2. Дире́ктор прочита́л отчёт. Отчёт подгото́вил бухга́лтер. Дире́ктор подписа́л прика́з.
3. Систе́ма не име́ла защи́ты. Поэ́тому она́ была́ уязви́ма.

Mashq 5. Xatoni toping va to'g'rilang:

1. Проанализи́ровав да́нные, была́ предло́жена но́вая моде́ль.
2. Зако́н при́нятый в 2020 году́ вступи́л в си́лу.
3. Проверя́я расчёт, инжене́р уже́ подписа́л акт (avval tekshirib bo'lgan).
4. Да́нные, кото́рые получи́ли в о́пыте,  да́нные, получа́ющие в о́пыте.

Mashq 6. O'zbekchadan ruschaga — rasmiy uslubda (oborot bilan), keyin og'zaki (ergash gap bilan):

1. Tajribaga asoslangan usul aniq natija berdi.
2. Natijalarni tahlil qilib, olimlar xulosa chiqardi.
3. Direktor imzolagan buyruq kuchga kirdi.

Mashq 7. Bir gapda sifatdosh + ravishdosh oborotni birga ishlatib, uchta rasmiy gap tuzing. Har birida ravishdosh oborot fe'lga, sifatdosh oborot otga ishlashi kerak. (Mavzu: ilmiy tadqiqot, rasmiy hujjat, texnologiya.)

Mashq 8. Kichik rasmiy matn tuzing (kamida 5 gap): biror jarayonni yoki tadqiqotni tasvirlang. Kamida ikkita sifatdosh oborot va ikkita ravishdosh oborot ishlating. Keyin xuddi shu matnni og'zaki shaklga (кото́рый / когда́ / так как) soddalashtiring.


10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)

  1. Ikki tomonlama drill: Wisar AIdan 8 ta gap so'rang — 4 tasi ilmiy/rasmiy (oborotlar bilan), 4 tasi og'zaki (кото́рый / когда́ bilan). Har birini teskari shaklga aylantiring (kitobiyni og'zakiga, og'zakini kitobiyga) va ovoz chiqarib ayting. AI aspekt, kelishik va tinish belgisini tekshirsin.

  2. Matn tahlili: AIdan qisqa ilmiy-ommabop parcha (4–5 gap, bir necha oborot bilan) bersin. Siz har oborotni topib, uning turini (sifatdosh/ravishdosh) va vazifasini (qaysi otga / qaysi fe'lga) aytib bering, keyin butun parchani og'zakiga yoying. AI tahlilingizni tekshirsin.

  3. Registr o'yini: AIga bitta vaziyat ikki matnda yozing — biri do'stga xabar (og'zaki), biri rasmiy hisobot (oborotlar bilan). Bir xil ma'no, ikki uslub. AIdan qaysi biri qayerga mos ekanini va oborotlar rasmiy variantda tabiiy chiqqan-chiqmaganini baholashini so'rang. Ayniqsa BIR EGA qoidasiga e'tibor bering.


11. Javoblar kaliti

Mini-mashq (8-bo'lim): 1. TO'G'RI — bir ega (коми́ссия tekshirdi, коми́ссия ma'qulladi). 2. XATO (ikki ega) — kim o'rganadi? tadqiqotchilar; g'oyalar esa "paydo bo'ldi" (у иссле́дователей возни́кли — ega "иде́и"); to'g'ri: Когда́ иссле́дователи изуча́ли вопро́с, у них возни́кли но́вые иде́и. 3. TO'G'RI — bir ega (а́вторы to'pladi, а́вторы yozdi).

Mashq 1: 1. ме́тод, осно́ванный на статисти́ке (passiv); 2. фа́кторы, влия́ющие на результа́т (aktiv, hozirgi); 3. зако́н, при́нятый в про́шлом году́ (passiv); 4. учёный, изуча́ющий океа́н (aktiv, hozirgi).

Mashq 2: 1. Рассмотре́в заявле́ние, ко́миссия приняла́ реше́ние (tugallangan — oldin). 2. Не име́я то́чных да́нных, а́вторы отложи́ли публика́цию (sabab, inkor). 3. Измеря́я давле́ние, прибо́р передаёт сигна́л (tugallanmagan — bir vaqtda).

Mashq 3: 1. Учёные, кото́рые изучи́ли пробле́му, вы́пустили докла́д. 2. По́сле того́ как гру́ппа проанализи́ровала результа́ты, она́ сде́лала вы́вод (yoki: Когда́ гру́ппа проанализи́ровала...). 3. Прое́кт, кото́рый разрабо́тали инжене́ры, был одо́брен.

Mashq 4: 1. Собра́в материа́л, иссле́дователи написа́ли статью́. 2. Прочита́в отчёт, подгото́вленный бухга́лтером, дире́ктор подписа́л прика́з. 3. Не име́я защи́ты, систе́ма была́ уязви́ма.

Mashq 5: 1. Проанализи́ровав да́нные, а́вторы предложи́ли но́вую моде́ль (ega qo'shildi — BIR EGA) yoki По́сле того́ как да́нные бы́ли проанализи́рованы, была́ предло́жена моде́ль. 2. Зако́н, при́нятый в 2020 году́, вступи́л в си́лу (vergullar qo'shildi). 3. Прове́рив расчёт, инжене́р подписа́л акт (tugallangan — oldin tugagan). 4. да́нные, полу́ченные в о́пыте (passiv — ma'lumotni oladilar).

Mashq 6:

  1. Ме́тод, осно́ванный на о́пыте, дал то́чный результа́т. / Ме́тод, кото́рый осно́ван на о́пыте, дал то́чный результа́т.
  2. Проанализи́ровав результа́ты, учёные сде́лали вы́вод. / По́сле того́ как учёные проанализи́ровали результа́ты, они́ сде́лали вы́вод.
  3. Прика́з, подпи́санный дире́ктором, вступи́л в си́лу. / Прика́з, кото́рый подписа́л дире́ктор, вступи́л в си́лу.

Mashq 7: (Ochiq mashq — namuna javob.) 1. Изучи́в докуме́нты, коми́ссия одо́брила прое́кт, соотве́тствующий но́рмам. 2. Проведя́ о́пыт, учёные подтверди́ли гипо́тезу, вы́двинутую ра́нее. 3. Обнови́в систе́му, инжене́ры устрани́ли оши́бку, влия́ющую на рабо́ту. Har birida ravishdosh oborot — fe'lga (qachon/qanday qildi?), sifatdosh oborot — otga (qanday obyekt?).

Mashq 8: (Ochiq mashq — namuna.) Rasmiy: Гру́ппа учёных, изуча́ющих во́ду, провела́ ана́лиз. Собра́в про́бы, они́ отпра́вили их в лаборато́рию. Результа́ты, полу́ченные в хо́де о́пыта, оказа́лись ва́жными. Проанализи́ровав да́нные, а́вторы написа́ли отчёт, содержа́щий вы́воды. Og'zaki: Гру́ппа учёных, кото́рые изуча́ют во́ду, провела́ ана́лиз. Когда́ они́ собра́ли про́бы, они́ отпра́вили их в лаборато́рию. Результа́ты, кото́рые получи́ли в хо́де о́пыта, оказа́лись ва́жными. Когда́ а́вторы проанализи́ровали да́нные, они́ написа́ли отчёт, кото́рый соде́ржит вы́воды. O'z matningiz so'zma-so'z bir xil bo'lishi shart emas — asosiysi oborotlar to'g'ri va bir ega qoidasi buzilmasin.


12. Xulosa va keyingi dars

  • Bosh g'oya: sifatdosh va ravishdosh oborotlar — KITOBIY qutb (rasmiy, ilmiy, zich); кото́рый / когда́ / так как ergash gaplar — OG'ZAKI qutb (jonli, tabiiy). Ma'no bir xil, uslub farqli. B2 daraja — ikki qutb orasida erkin harakatlanish.
  • OG'ZAKI KITOBIY (siqish): кото́рый sifatdosh oborot (ega aktiv, obyekt passiv); когда́/так как ravishdosh oborot. Bu — yozma ko'nikma (insho, hujjat, hisobot).
  • KITOBIY OG'ZAKI (yoyish): har oborotni кото́рый / когда́ ergash gapiga ochib, murakkab ilmiy gapni tushunasiz. Bu — o'qish ko'nikmasi.
  • BIR EGA qoidasi rasmiy matnda ham buzilmaydi: ravishdosh oborot egasi asosiy ega bilan bir xil bo'lishi shart (Проанализи́ровав да́нные, а́вторы... , lekin ..., была́ предло́жена моде́ль ).
  • Tinish belgisi: otdan keyin kelgan sifatdosh oborot — vergul bilan; ravishdosh oborot — doim vergul bilan.
  • Registr: ilmiy/rasmiy/gazeta oborot (zich); suhbat/xabar кото́рый/когда́ (tabiiy). Kontekstga qarab tanlash — B2 belgisi.

Keyingi dars — B2 — 9-dars: Passiv konstruksiyalar — to'liq tizim (страда́тельный зало́г: -ся passiv, qisqa passiv sifatdosh, uch tomonlama transformatsiya aktiv passiv). Bugun siz да́нные, полу́ченные в о́пыте kabi passiv sifatdosh oborotni ishlatdingiz — bu passiv zalning bir ko'rinishi. Keyingi darsda passivni to'liq tizim sifatida ochamiz: qaytim passiv (дом стро́ится — uy qurilmoqda), qisqa passiv sifatdosh (дом постро́ен — uy qurilgan), va aktivni passivga (рабо́чие постро́или дом дом был постро́ен рабо́чими) uch tomonlama aylantirish. Rasmiy va ilmiy matnning ikkinchi ustuni — aynan passiv. Уда́чи! (Omad!)

Izohlar (0)

Izoh yozish uchun kiring.

  • Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!
B2 — 8-dars: Sifatdosh va ravishdosh oborotlar rasmiy/ilmiy matnda (og'zaki kitobiy — real matn ustaxonasi) — Wisar