B2 — 18-dars: Ergash gap — o'rin, tarz, daraja va oqibat (прида́точные ме́ста, о́браза де́йствия, ме́ры и сте́пени, сле́дствия) — где, куда́, отку́да, как, сло́вно, бу́дто, так что, насто́лько что, чем...тем
B2 — YUQORI-O'RTA · 18-dars
1. Dars nomi va maqsad
B1 darajasida siz ergash gaplarning katta oilasini o'zlashtirdingiz — payt (когда́, пока́), sabab (потому́ что), shart (е́сли), maqsad (что́бы), zid (хотя́) va to'ldiruvchi (что, ли). Bu — kuchli poydevor. Lekin murakkab, jonli va yozma rus tilida ergash gapning yana to'rt turi bor, ular B1 da chetda qolgan edi. Bugun aynan ularni yopamiz — shundan so'ng ergash gaplar tizimini to'liq egallagan bo'lasiz.
Bu to'rt tur bir savolga javob beradi — qayerda? qanday? qay darajada? va natijada nima bo'ldi?
O'RIN (места): Я живу́ там, где роди́лся. — Men tug'ilgan joyda yashayman. (qayerda?)
TARZ (образа): Сде́лай так, как я сказа́л. — Men aytganday qil. (qanday?)
DARAJA (степени): Он так уста́л, что засну́л. — U shunchalik charchadiki, uxlab qoldi. (qay darajada?)
OQIBAT (следствия): Шёл дождь, так что мы оста́лись. — Yomg'ir yog'di, shuning uchun qoldik. (natijada?)Diqqat qiling: to'rttasida ham ikki qism bir-biriga bog'langan, lekin munosabat turi har xil. Va bu darsda bitta eng nozik tuzoq bor — rus tilida так что (oqibat) va так, что (daraja) atigi bitta vergul bilan farqlanadi, lekin ma'nosi butunlay boshqa. Aynan shu vergul — B2 darajaning "ona tili" belgisi.
Dars oxirida siz:
- o'rin ergash gaplarini где / куда́ / отку́да bilan quradi va ularni там / туда́ / отту́да ko'rsatish so'zlari bilan juftlaysiz;
- tarz ergash gaplarini как (real) va сло́вно / бу́дто / как бу́дто (xayoliy, "go'yo") bilan ajratasiz;
- daraja gaplarini так...что, насто́лько...что, тако́й...что bilan ifodalaysiz;
- oqibat gapini так что bilan quradi va uni daraja так, что dan vergul orqali farqlaysiz;
- qiyosiy чем...тем ("qancha...shuncha") qurilmasini erkin ishlatasiz.
2. Avvalgi darajadan takror (ergash gap — umumiy mexanizm)
B1 dan kelgan asosni bir daqiqada tiklaymiz — bugungi hamma narsa shuning ustiga quriladi.
Ergash gap (прида́точное предложе́ние) — bosh gapning bir a'zosini yoki butun mazmunini butun bir gap bilan ifodalaydi. U bosh gapga bog'lovchi yoki bog'lovchi so'z orqali ulanadi va doim vergul bilan ajratiladi — bu B1 dan kelgan oltin qoida, bugun ham istisnosiz amal qiladi.
[BOSH GAP], [bog'lovchi] [ERGASH GAP]
Я зна́ю, что он придёт.
Bilaman, (—ki) u keladi.Bugungi to'rt tur uchun bitta yangi tushuncha muhim — ko'rsatish so'zi (указа́тельное сло́во). Bosh gapda ko'pincha там, туда́, так, тако́й, насто́лько kabi "ishora" so'zi turadi, ergash gap esa uni ochib beradi:
| Bosh gapdagi ishora | Ergash gapdagi bog'lovchi | Munosabat |
|---|---|---|
| там / туда́ / отту́да | где / куда́ / отку́да | o'rin |
| так | как | tarz |
| так / насто́лько / тако́й | что | daraja |
Bog'lanish: B1 da то, что qurilmasida ko'rsatish so'zini ko'rgansiz (Я ду́маю о том, что...). Bugun o'sha mexanizm o'rin, tarz va darajaga kengayadi: bosh gapda "ishora" (там, так, тако́й), ergash gapda "ochuvchi" (где, как, что). Ikkisi bir juftlik bo'lib ishlaydi.
3. Asosiy tushuntirish
3.1. Umumiy manzara — to'rt tur, to'rt savol
Avval butun tizimni bitta rasmda ko'ring, keyin har birini alohida ochamiz:
TUR SAVOL BOG'LOVCHI KO'RSATISH SO'ZI
─────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
O'RIN qayerda? qayerga? где, куда́, отку́да там, туда́, отту́да
TARZ qanday? как, сло́вно, бу́дто так
DARAJA qay darajada? что (так/насто́лько...что) так, насто́лько, тако́й
OQIBAT natijada? так что — (yo'q)
QIYOSIY nimaga nisbatan? как, чем, чем...тем так, темMuhim ogohlantirish: bir xil so'z — как, что, так — turli turlarda uchraydi. Ularni savol va vergul ajratib beradi. Shuning uchun har turni alohida, chuqur ochamiz.
3.2. O'RIN ergash gaplari — где, куда́, отку́да
O'rin ergash gaplari (прида́точные ме́ста) bosh gapdagi joy yoki yo'nalishni aniqlaydi va uch savolga javob beradi: qayerda? (где?), qayerga? (куда́?), qayerdan? (отку́да?). Bu uch bog'lovchi bir-biridan aynan shu yo'nalish bilan farqlanadi:
где — qayerda? (o'rin, harakatsiz) Я живу́ там, где ти́хо.
куда́ — qayerga? (yo'nalish, tomon) Иди́ туда́, куда́ хо́чешь.
отку́да — qayerdan? (chiqish, manba) Верни́сь отту́да, отку́да пришёл.Odatda bosh gapda ko'rsatish so'zi turadi (там, туда́, отту́да), ergash gap esa uni ochadi. Ular juft bo'lib ishlaydi — yo'nalish bir xil bo'lishi shart:
там где (ikkalasi — o'rin)
туда́ куда́ (ikkalasi — yo'nalish "tomon")
отту́да отку́да (ikkalasi — "dan")
Я живу́ там, где роди́лся.
Men u joyda, qayerda tug'ilgan bo'lsam. Men tug'ilgan joyimda yashayman.Я живу́ там, где роди́лся. — Men tug'ilgan joyimda yashayman.
Иди́, куда́ хо́чешь. — Xohlagan joyingga bor.
Он верну́лся туда́, отку́да прие́хал. — U kelgan joyiga qaytdi.
Оста́вь ключи́ там, где взял. — Kalitni olgan joyingga qo'y.
Мы пое́дем туда́, куда́ ты ска́жешь. — Sen aytgan joyga boramiz.
Ве́тер дул отту́да, отку́да шли ту́чи. — Shamol bulutlar kelayotgan tomondan esardi.DIQQAT — o'zbekcha bu gaplar ko'pincha "...gan joyda / joyga / joydan" bilan tarjima qilinadi, alohida "qayerda" so'zi bo'lmasligi mumkin. Rus tilida esa bog'lovchi где/куда́/отку́да shart.
где куда́ отку́да — yo'nalishni chalkashtirmang. Bu — o'rin gaplarining eng ko'p xatosi. Fe'lga qarang: жить, находи́ться, лежа́ть (harakatsiz) где; идти́, е́хать, положи́ть (tomonga) куда́; прийти́, взять, верну́ться (dan) отку́да. Va bosh gapdagi ko'rsatish so'zi ham mos bo'lsin: там—где, туда́—куда́, отту́да—отку́да. Иди́ там, где хо́чешь — xato; to'g'risi: Иди́ туда́, куда́ хо́чешь (yo'nalish).
3.3. TARZ ergash gaplari — как (real) va сло́вно / бу́дто (xayoliy)
Tarz ergash gaplari (прида́точные о́браза де́йствия) harakatning qanday, qay tarzda bajarilganini ko'rsatadi — savol как? (qanday?). Bosh gapda ko'pincha ko'rsatish so'zi так turadi.
A) как — REAL tarz ("...ganday, qanday qilib"): harakat aniq, real bir namunaga muvofiq bajariladi:
Сде́лай так, как я сказа́л.
Qil shunday, qanday men aytdim. Men aytganday qil.Он всё сде́лал так, как ну́жно. — U hammasini kerakli tarzda qildi.
Говори́ так, как ду́маешь. — Qanday o'ylasang, shunday gapir.
Она́ поступи́ла так, как подска́зывало се́рдце. — U yuragi aytganday ish tutdi.B) сло́вно / бу́дто / как бу́дто — XAYOLIY qiyos ("go'yo, xuddi ...gandek"): harakat haqiqiy emas, balki taqqoslash, taxmin, o'xshatishga asoslangan. Bu — B2 darajaning nozik vositasi:
Он говори́т так, как бу́дто всё зна́ет.
U shunday gapiradiki, go'yo hammasini biladi. (aslida bilmaydi — xayoliy o'xshatish)Она́ поёт, сло́вно пти́ца. — U go'yo qush kabi kuylaydi.
Он смотре́л на меня́, бу́дто ви́дел впервы́е. — U menga xuddi birinchi marta ko'rayotgandek qaradi.
Ста́ло темно́, как бу́дто наступи́ла ночь. — Xuddi tun kirgandek, qorong'i bo'lib qoldi.
Он вёл себя́ так, сло́вно ничего́ не случи́лось. — U go'yo hech nima bo'lmagandek o'zini tutdi.как сло́вно/бу́дто — real xayoliy. как — harakat haqiqatan namunaga mos (как я сказа́л — men haqiqatan shunday aytdim). сло́вно / бу́дто / как бу́дто — o'xshatish xayoliy, shartli (как бу́дто всё зна́ет — aslida bilmaydi, shunchaki shunday ko'rinadi). O'zbekcha как "...ganday, qanday qilib"; сло́вно/бу́дто "go'yo, xuddi ...gandek". Agar "aslida unday emas" ma'nosi bo'lsa — сло́вно/бу́дто.
3.4. DARAJA ergash gaplari — так...что, насто́лько...что, тако́й...что
Daraja ergash gaplari (прида́точные ме́ры и сте́пени) harakat yoki belgining qay darajada, qanchalik kuchli ekanini ko'rsatadi — savol до како́й сте́пени? (qay darajada?). Qurilma ikki qismli: bosh gapda kuchaytiruvchi ko'rsatish so'zi (так, насто́лько, тако́й), keyin vergul, keyin что:
Он так уста́л, что засну́л.
U shunchalik charchadiki, uxlab qoldi.
(daraja: charchoq shu qadar kuchli ediki — natijada uxladi)Uchta kuchaytiruvchini ajrating — ular nimani kuchaytirishiga qarab tanlanadi:
так + FE'L yoki RAVISH так...что:
Он так уста́л, что засну́л. — U shunchalik charchadiki, uxlab qoldi.
Она́ так бы́стро бежа́ла, что упа́ла. — U shunchalik tez yugurdiki, yiqilib tushdi.
насто́лько + FE'L/SIFAT (rasmiyroq) насто́лько...что:
Он насто́лько уста́л, что не мог идти́. — U shu qadar charchadiki, yura olmasdi.
тако́й + SIFAT/OT тако́й...что (sifat/ot bilan mos rod, son):
Была́ така́я жара́, что все сиде́ли до́ма. — Shunday jazirama ediki, hamma uyda o'tirdi.
Он тако́й у́мный, что всё понима́ет. — U shunchalik aqlliki, hammasini tushunadi.O'zbekcha bu gaplar deyarli doim "shunchalik / shu qadar ...ki" qurilmasi bilan tarjima qilinadi — ki qo'shimchasi rus tilidagi что ning aniq ekvivalenti.
DIQQAT — vergul так va что orasida. Daraja gapida vergul что dan oldin turadi, чунки так — bosh gapga tegishli (так уста́л — "shunchalik charchadi"), что — alohida ergash gapni boshlaydi: Он так уста́л , что засну́л. Bu — 3.6-bo'limdagi так что (oqibat) dan farqlanadigan asosiy nuqta. Yaxshi yodda tuting: так ... , что = daraja (так — bosh gapda).
3.5. OQIBAT ergash gaplari — так что
Oqibat ergash gaplari (прида́точные сле́дствия) bosh gapdan kelib chiqadigan natijani bildiradi — "shuning uchun, natijada". Bitta bog'lovchi bor: так что (yaxlit, bo'linmas):
Шёл дождь, так что мы оста́лись до́ма.
Yomg'ir yog'di, shuning uchun uyda qoldik.
(yomg'ir — sabab; uyda qolish — undan kelib chiqqan natija)Бы́ло по́здно, так что мы реши́ли оста́ться. — Kech bo'ldi, shuning uchun qolishga qaror qildik.
Он не позвони́л, так что я ушёл оди́н. — U qo'ng'iroq qilmadi, shuning uchun yolg'iz ketdim.
Биле́ты ко́нчились, так что мы не попа́ли на конце́рт. — Chiptalar tugadi, natijada konsertga tusha olmadik.
Доро́гу занесло́, так что автобусы не ходи́ли. — Yo'lni qor bosdi, shuning uchun avtobuslar yurmadi.DIQQAT — oqibat gapida так что yaxlit bog'lovchi bo'lib, undan oldin vergul turadi, orasiga vergul qo'yilmaydi: ..., так что.... Bu — daraja так, что ning to'liq teskarisi.
так что — sabab-natija zanjiri. так что o'zbekcha "shuning uchun / natijada / oqibatda" ga to'g'ri keladi va bosh gap sabab, ergash gap esa natija bo'ladi. B1 dagi поэ́тому (shuning uchun) ga o'xshaydi, lekin поэ́тому ikki mustaqil gapni ulasa, так что bitta qo'shma gap ichida ergash qismni kiritadi. Ma'no bir xil: sabab natija.
3.6. Eng nozik tuzoq — так что (oqibat) так, что (daraja)
Bu — bugungi darsning yuragi. Rus tilida bitta vergul ma'noni butunlay o'zgartiradi:
OQIBAT — так что (vergul так DAN OLDIN, орасида vergul YO'Q):
Шёл дождь ▸,◂ так что мы оста́лись до́ма.
Yomg'ir yog'di, SHUNING UCHUN uyda qoldik.
(natija: yomg'ir uyda qolish)
DARAJA — так, что (так BOSH GAPDA, vergul что DAN OLDIN):
Дождь шёл так ▸,◂ что доро́гу залило́.
Yomg'ir SHUNCHALIK yog'diki, yo'lni suv bosdi.
(daraja: yog'ish shu qadar kuchli ediki — natijasi ham bor, lekin urg'u darajada)Farqni qanday sezish mumkin? так ni sinab ko'ring:
- Agar так bosh gap fe'li/sifatiga tegishli bo'lsa ("shunchalik", uni ergash gapdan ajratib bo'lmaydi: так уста́л, так бы́стро) bu daraja, vergul что dan oldin: так уста́л, что....
- Agar так что birga, "shuning uchun" ma'nosini bersa va uni butun bir bog'lovchi sifatida olib bo'lsa bu oqibat, vergul так dan oldin: ..., так что....
Он так уста́л, что засну́л. — U shunchalik charchadiki, uxlab qoldi. (DARAJA: так уста́л)
Он уста́л, так что засну́л. — U charchadi, shuning uchun uxlab qoldi. (OQIBAT: так что)Oltin sinov: так ni "shunchalik" deb o'qiy olasizmi va u bosh gap so'ziga yopishadimi (так уста́л)? HA daraja, vergul что oldida. так что ni "shuning uchun" deb yaxlit o'qiy olasizmi? HA oqibat, vergul так oldida. Bu bitta savol xatolarning aksariyatini oldini oladi.
3.7. QIYOSIY qurilma — чем...тем ("qancha...shuncha")
Qiyosiy ergash gaplar (сравни́тельные) ikki narsani yoki bir belgining o'zgarishini taqqoslaydi. B2 da eng muhim, eng ko'p ishlatiladigan qurilma — чем...тем ("qancha ...bo'lsa, shuncha..."):
Чем бо́льше, тем лу́чше.
Qancha ko'p, shuncha yaxshi.Qoida: har ikki qismda ham qiyosiy daraja (сравни́тельная сте́пень: бо́льше, лу́чше, ме́ньше, ста́рше...) turadi. Birinchi qism чем, ikkinchi qism тем bilan boshlanadi, orasida — vergul:
Чем бо́льше чита́ешь, тем бо́льше зна́ешь. — Qancha ko'p o'qisang, shuncha ko'p bilasan.
Чем ра́ньше начнём, тем быстре́е зако́нчим. — Qancha erta boshlasak, shuncha tez tugatamiz.
Чем ста́рше он стано́вится, тем споко́йнее. — U qanchalik ulg'aysa, shunchalik xotirjam bo'ladi.
Чем сложне́е зада́ча, тем интере́снее её реша́ть. — Vazifa qanchalik murakkab bo'lsa, uni yechish shunchalik qiziq.Bundan tashqari, чем oddiy taqqoslashda ham ishlatiladi ("...dan ko'ra, ...ga qaraganda"):
Лу́чше по́здно, чем никогда́. — Hech qachondan ko'ra kech (bo'lgani) yaxshi.
Он вы́ше, чем его́ брат. — U akasidan (akasiga qaraganda) baland.чем...тем — qancha...shuncha. Bu qurilmani butun bir "qolip" sifatida yodlang: Чем [qiyosiy daraja], тем [qiyosiy daraja]. O'zbekcha aniq ekvivalenti — "qancha ...bo'lsa, shuncha ...". Ikki qismda ham -ее/-е/-ше bilan tugagan qiyosiy shakl (бо́льше, лу́чше, ра́ньше) bo'lishi shart, orasida vergul turadi.
3.8. Barcha turlar — jamlangan jadval
| Tur | Savol | Bog'lovchi | Ko'rsatish so'zi | O'zbekcha | Namuna |
|---|---|---|---|---|---|
| O'rin | qayerda/qayerga/qayerdan? | где, куда́, отку́да | там, туда́, отту́да | ...gan joyda/joyga/joydan | Живу́ там, где роди́лся. |
| Tarz (real) | qanday? | как | так | ...ganday, qanday qilib | Сде́лай, как я сказа́л. |
| Tarz (xayoliy) | qanday? | сло́вно, бу́дто, как бу́дто | так | go'yo, xuddi ...gandek | Поёт, сло́вно пти́ца. |
| Daraja | qay darajada? | что (так/насто́лько/тако́й...что) | так, насто́лько, тако́й | shunchalik ...ki | Так уста́л, что засну́л. |
| Oqibat | natijada? | так что | — | shuning uchun, natijada | Шёл дождь, так что оста́лись. |
| Qiyosiy | nimaga nisbatan? | чем...тем; чем | так; тем | qancha...shuncha; ...dan ko'ra | Чем бо́льше, тем лу́чше. |
4. Ko'p misollar
O'RIN (где / куда́ / отку́да):
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Мы отдыха́ли там, где не́ было люде́й. | Odam yo'q joyda dam oldik. |
| Положи́ кни́гу туда́, где она́ лежа́ла. | Kitobni turgan joyiga qo'y. |
| Он идёт туда́, куда́ его́ веду́т. | U yetaklagan joyga boradi. |
| Верни́сь туда́, отку́да пришёл. | Kelgan joyingga qayt. |
| Там, где ра́ньше был лес, тепе́рь по́ле. | Ilgari o'rmon bo'lgan joyda endi dala. |
TARZ — как (real):
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Поступа́й так, как ве́лит со́весть. | Vijdoning buyurganday ish tut. |
| Всё вы́шло не так, как мы плани́ровали. | Hammasi rejalaganimizday chiqmadi. |
| Расскажи́ так, как бы́ло на са́мом де́ле. | Aslida qanday bo'lgan bo'lsa, shunday aytib ber. |
TARZ — сло́вно / бу́дто (xayoliy):
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Он молча́л, бу́дто не слы́шал вопро́са. | U go'yo savolni eshitmagandek jim turdi. |
| Ли́стья дрожа́ли, сло́вно от хо́лода. | Barglar go'yo sovuqdan titragandek edi. |
| Она́ улыба́лась, как бу́дто всё бы́ло хорошо́. | U go'yo hammasi joyidadek jilmaydi. |
DARAJA (так / насто́лько / тако́й ...что):
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Он так гро́мко смея́лся, что все огляну́лись. | U shunchalik baland kuldiki, hamma o'girilib qaradi. |
| Бы́ло насто́лько хо́лодно, что заме́рзла вода́. | Shu qadar sovuq ediki, suv muzladi. |
| Она́ така́я до́брая, что все её лю́бят. | U shunday mehribonki, hamma uni yaxshi ko'radi. |
| Он говори́л так ти́хо, что никто́ не расслы́шал. | U shunchalik sekin gapirdiki, hech kim eshitmadi. |
OQIBAT (так что):
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Магази́н был закры́т, так что мы верну́лись. | Do'kon yopiq edi, shuning uchun qaytdik. |
| Он опозда́л на по́езд, так что пришло́сь ждать. | U poyezdga kechikdi, natijada kutishga to'g'ri keldi. |
| Дождь уси́лился, так что матч отмени́ли. | Yomg'ir kuchaydi, shuning uchun o'yin bekor qilindi. |
QIYOSIY (чем...тем):
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Чем бли́же к мо́рю, тем доро́же жильё. | Dengizga qancha yaqin bo'lsa, uy-joy shuncha qimmat. |
| Чем ме́ньше слов, тем лу́чше. | Qancha kam so'z bo'lsa, shuncha yaxshi. |
| Чем до́льше ждёшь, тем трудне́е реши́ться. | Qancha uzoq kutsang, qaror qilish shuncha qiyin. |
E'tibor bering: har bir turda bog'lovchi munosabatni aniq belgilaydi. Bir sahnani ("charchadi — uxladi") turli bog'lovchilar bilan aytish mumkin, lekin urg'u o'zgaradi: так уста́л, что засну́л (daraja — charchoq kuchi) уста́л, так что засну́л (oqibat — natija). Vergulning o'rni bu farqni ko'rsatib turadi.
5. Talaffuz bo'limi
- где /gdye/ — bir bo'g'in, "г" jarangli "g", "е" "ye": "gdye".
- куда́ /ku-DA/ — urg'u oxirda; urg'usiz "у" saqlanadi: "kudá".
- отку́да /at-KU-da/ — urg'u o'rtada (-ку́-); boshdagi "о" "a", oxirgi "а" "a": "atkúda".
- как /kak/ — qisqa, aniq "kak".
- сло́вно /SLOV-na/ — urg'u boshda (сло́-); oxirgi "о" "a": "slóvna".
- бу́дто /BUD-ta/ — urg'u boshda; "дт" jarangsiz "tt" ga yaqin, oxiri "a": "búdta".
- как бу́дто /kak BUD-ta/ — ikki so'z bir oqimda: "kak-búdta".
- так что /tak shto/ — что har doim "shto" (hech qachon "chto" emas): "tak-shto".
- насто́лько /na-STOL-ka/ — urg'u o'rtada (-сто́ль-); "ль" yumshoq "l", oxiri "a": "nastólka".
- чем /chyem/ — "ч" yumshoq, "е" "ye": "chyem".
- тем /tyem/ — "т" yumshoq: "tyem".
Ikki oltin talaffuz qoidasi bugun: (1) что — ham так что (oqibat), ham так, что (daraja) da doim "shto" o'qiladi. Butun oqibat bog'lovchisi bir oqimda: "tak-shto". (2) Urg'usiz "о" bu so'zlarda "a" ga aylanadi: отку́да "atkúda", сло́вно "slóvna", насто́лько "nastólka". Sekin bo'g'inlab mashq qiling: на-сто́ль-ка.
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| где | где | qayerda (ergash gapda) | Живу́ там, где ти́хо. — Tinch joyda yashayman. |
| куда́ | ку-да́ | qayerga (yo'nalish) | Иди́, куда́ хо́чешь. — Xohlagan joyingga bor. |
| отку́да | от-ку́-да | qayerdan (manba) | Верни́сь, отку́да пришёл. — Kelgan joyingga qayt. |
| как | как | qanday, ...ganday | Сде́лай, как я сказа́л. — Men aytganday qil. |
| сло́вно | сло́в-но | go'yo, xuddi ...dek | Поёт, сло́вно пти́ца. — Go'yo qush kabi kuylaydi. |
| бу́дто | бу́д-то | go'yo, xuddi ...gandek | Молчи́т, бу́дто не слы́шит. — Go'yo eshitmagandek jim. |
| как бу́дто | как бу́д-то | xuddi ...gandek | Смо́трит, как бу́дто зна́ет. — Xuddi bilgandek qaraydi. |
| так что | так что | shuning uchun, natijada | Бы́ло по́здно, так что оста́лись. — Kech edi, shuning uchun qoldik. |
| насто́лько | нас-то́ль-ко | shu qadar, shunchalik | Насто́лько уста́л, что усну́л. — Shu qadar charchadiki, uxladi. |
| тако́й | та-ко́й | shunday (sifat bilan) | Така́я жара́, что... — Shunday jazirama-ki... |
| чем...тем | чем...тем | qancha...shuncha | Чем бо́льше, тем лу́чше. — Qancha ko'p, shuncha yaxshi. |
| засну́ть | зас-ну́ть | uxlab qolmoq | Он засну́л. — U uxlab qoldi. |
| огляну́ться | о-гля-ну́ть-ся | o'girilib qaramoq | Все огляну́лись. — Hamma o'girilib qaradi. |
| расслы́шать | рас-слы́-шать | eshitib ulgurmoq, ilg'amoq | Я не расслы́шал. — Eshitmadim. |
| со́весть | со́-весть | vijdon | Как ве́лит со́весть. — Vijdon buyurganday. |
| усили́ться | у-си-ли́ть-ся | kuchaymoq | Дождь уси́лился. — Yomg'ir kuchaydi. |
Yodlash qoidasi: bog'lovchilarni savol bilan juftlab yodlang: где/куда́/отку́да "qayerda/qayerga/qayerdan"; как "qanday"; сло́вно/бу́дто "go'yo"; так что "shuning uchun"; так...что "shunchalik...ki"; чем...тем "qancha...shuncha". Va eng muhim juftlikni alohida karta qiling: так что (oqibat, vergul так oldida) так, что (daraja, vergul что oldida).
7. Dialog
Ikki do'st — Анто́н va Мари́на — hafta oxiri sayohatini rejalashtirmoqda. Dialog to'rt turni jonli kontekstda ko'rsatadi.
Анто́н: Мари́на, дава́й пое́дем куда́-нибудь на выходны́е. — Marina, kel, dam olish kunlari qayergadir boraylik.
Мари́на: С удово́льствием! А куда́? — Mamnuniyat bilan! Qayerga?
Анто́н: Пое́дем туда́, где мы бы́ли про́шлым ле́том. — O'tgan yozda bo'lgan joyimizga boraylik.
Мари́на: О, там бы́ло так краси́во, что не хоте́лось уезжа́ть! — Oh, u yer shunchalik chiroyli ediki, ketgim kelmagandi!
Анто́н: Да. Пого́да, пра́вда, была́ жа́ркая, так что мы — Ha. To'g'ri, havo issiq edi, shuning uchun
почти́ всё вре́мя сиде́ли у воды́. deyarli hamma vaqt suv bo'yida o'tirdik.
Мари́на: Помню! Ты пла́вал так, сло́вно вы́рос в мо́ре. — Eslayman! Sen go'yo dengizda o'sgandek suzarding.
Анто́н: Ну, не преувели́чивай. Кста́ти, чем ра́ньше вы́едем, — Bo'ldi-e, oshirib yuborma. Aytgancha, qancha erta
тем ме́ньше бу́дет про́бок. chiqsak, tirbandlik shuncha kam bo'ladi.
Мари́на: Согла́сна. Тогда́ вы́едем в шесть утра́. — Roziman. Unda ertalab oltida chiqamiz.
Анто́н: Насто́лько ра́но? Я, наве́рное, да́же не просну́сь. — Shunchalik ertami? Men uyg'onmasam ham kerak.
Мари́на: Проснёшься как ми́ленький — я тебя́ разбужу́ так, — Bemalol uyg'onasan — men seni shunday
что весь дом вста́нет! uyg'otamanki, butun uy oyoqqa turadi!
Анто́н: Ла́дно-ла́дно! Тогда́ собира́емся ве́чером и выезжа́ем — Bo'pti-bo'pti! Unda kechqurun yig'inamiz va
отту́да, отку́да нам удо́бнее. bizga qulayroq joydan yo'lga chiqamiz.
Мари́на: Отли́чно, так что до встре́чи! — Ajoyib, demak ko'rishguncha!E'tibor bering: bir dialogda barcha turlar ishlatildi: туда́, где (o'rin), так краси́во, что (daraja), так что (oqibat: havo issiq suv bo'yida), сло́вно вы́рос (xayoliy tarz), чем ра́ньше, тем ме́ньше (qiyosiy), насто́лько ра́но (daraja), так, что весь дом вста́нет (daraja — vergul что oldida!), отту́да, отку́да (o'rin). Har birining vergul o'rniga diqqat qiling: так краси́во , что (daraja) жа́рко , так что (oqibat).
8. Tipik xatolar + mini-mashq
так что (oqibat) va так, что (daraja) ni vergul bilan chalkashtirish: Он уста́л так что засну́л. (agar maqsad "charchadi, shuning uchun uxladi" bo'lsa). Он уста́л, так что засну́л (oqibat — vergul так oldida) yoki Он так уста́л, что засну́л (daraja — vergul что oldida). Sabab: так что yaxlit "shuning uchun" — vergul oldida; так...что daraja — так bosh gapda, vergul что oldida. Ma'no va vergul birga o'zgaradi.
где / куда́ ni yo'nalishga qarab noto'g'ri tanlash: Иди́ туда́, где хо́чешь. Иди́ туда́, куда́ хо́чешь. Sabab: идти́ — yo'nalish fe'li ("tomonga"), shuning uchun куда́ (va bosh gapda туда́). где faqat harakatsiz o'rin uchun (живу́ там, где...). Ko'rsatish so'zi va bog'lovchi juft bo'lsin: там—где, туда́—куда́.
как (real) o'rniga xayoliy ma'noda ishlatib, "go'yo" ni yo'qotish: Он ведёт себя́, как ничего́ не случи́лось. Он ведёт себя́, сло́вно / бу́дто / как бу́дто ничего́ не случи́лось. Sabab: bu yerda o'xshatish xayoliy (aslida nimadir bo'lgan) сло́вно / бу́дто. Yolg'iz как "haqiqatan shunday" ma'nosini beradi. "Go'yo" kerak bo'lsa — бу́дто.
чем...тем da qiyosiy daraja o'rniga oddiy sifat/ravish: Чем мно́го чита́ешь, тем хорошо́ зна́ешь. Чем бо́льше чита́ешь, тем лу́чше зна́ешь. Sabab: чем...тем qurilmasida ikki qismda ham qiyosiy daraja (бо́льше, лу́чше) bo'lishi shart — oddiy shakl (мно́го, хорошо́) xato. "Qancha ...shuncha" — har doim "-roq" (qiyosiy) bilan.
Daraja gapida ko'rsatish so'zini tushirib qoldirish: Он уста́л, что засну́л. Он так уста́л, что засну́л. Sabab: daraja gapida bosh gapda kuchaytiruvchi (так, насто́лько, тако́й) bo'lishi shart — u что bilan juft ishlaydi. Ko'rsatish so'zisiz gap "yarim" qoladi.
Mini-mashq (og'zaki): har gapga vergulni to'g'ri qo'ying va turini ayting (daraja yoki oqibat):
1. Бы́ло хо́лодно ___ так что мы наде́ли ку́ртки.
2. Он так торопи́лся ___ что забы́л телефо́н.
3. Она́ насто́лько уста́ла ___ что усну́ла в кре́сле.
4. Свет пога́с ___ так что пришло́сь зажечь све́чи.(Javoblar 11-bo'limda.)
9. Mashqlar
Mashq 1. Yo'nalishga qarab где / куда́ / отку́да ni tanlang (va bosh gapdagi ko'rsatish so'ziga e'tibor bering):
Я живу́ там, ___ роди́лся.
Иди́ туда́, ___ тебя́ ждут.
Верни́ кни́гу туда́, ___ взял.
Ве́тер дул отту́да, ___ надвига́лась гроза́.
Оста́нься там, ___ безопа́сно.Mashq 2. как (real) yoki сло́вно / бу́дто (xayoliy) — to'g'risini qo'ying:
Сде́лай всё так, ___ я показа́л. (real namuna)
Он побледне́л, ___ уви́дел при́зрака. (xayoliy — go'yo)
Расскажи́, ___ бы́ло на са́мом де́ле. (real)
Ти́хо, ___ все вы́мерли. (xayoliy — go'yo)Mashq 3. Vergulni to'g'ri qo'ying va turini yozing (daraja yoki oqibat):
Он так уста́л ___ что не мог говори́ть.
Магази́н закры́т ___ так что вернёмся за́втра.
Бы́ло насто́лько темно́ ___ что мы заблуди́лись.
Пошёл дождь ___ так что игру́ отложи́ли.Mashq 4. чем...тем qurilmasi bilan gaplarni to'ldiring (qiyosiy daraja qo'ying):
Чем ___ (ра́но) встаёшь, тем ___ (мно́го) успева́ешь.
Чем ___ (далеко́) от го́рода, тем ___ (ти́хо).
Чем ___ (хорошо́) гото́вишься, тем ___ (лёгкий) экза́мен.Mashq 5. Ikki sodda gapni qavsdagi bog'lovchi bilan bitta qo'shma gapga bog'lang, vergulni unutmang:
Бы́ло по́здно. Мы оста́лись ночева́ть. (так что — oqibat)
Он о́чень си́льный. Он подня́л шкаф оди́н. (тако́й...что — daraja)
Мы верну́лись. Мы уе́хали отту́да. (туда́, отку́да — o'rin)
Он поёт краси́во. Он профессиона́л. (o'xshatish) (сло́вно — xayoliy tarz)Mashq 6. Xatoni toping va to'g'rilang:
Иди́ туда́, где хо́чешь.
Он так уста́л так что засну́л.
Чем мно́го рабо́таешь, тем хорошо́ живёшь.
Он смо́трит на меня́, как ви́дит впервы́е.Mashq 7. O'zbekchadan ruschaga o'giring (mos bog'lovchi va vergul bilan):
Men tug'ilgan joyimda yashayman.
U shunchalik charchadiki, uxlab qoldi.
Yomg'ir yog'di, shuning uchun uyda qoldik.
U go'yo hammasini bilgandek gapiradi.
Qancha ko'p o'qisang, shuncha ko'p bilasan.10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
Tur aniqlash mashqi: Wisar AIdan 8 ta ergash gap so'rang — o'rin, tarz, daraja, oqibat aralash. Har birini o'qib, turini ("o'rin / tarz / daraja / oqibat") va savolini (qayerda? qanday? qay darajada? natijada?) ayting. AI tanlovingizni tekshirsin.
так что так, что drill: AIdan 6 ta gap bersin, ularning yarmi oqibat (так что), yarmi daraja (так...что) bo'lsin, lekin vergul olib tashlangan. Siz har biriga vergulni to'g'ri qo'ying va nega (так bosh gapda mi daraja; так что yaxlit mi oqibat) ekanini ayting. AI xatolarni ko'rsatsin.
Qurilma mashqi (чем...тем + o'rin): AIdan 5 ta o'zbekcha "qancha...shuncha" gapini bersin — siz ularni чем...тем bilan ruschaga o'giring, ikki qismda ham qiyosiy daraja qo'ying. Keyin AIdan 5 ta o'rin gapini (где/куда́/отку́да) bersin — siz ko'rsatish so'zini (там/туда́/отту́да) to'g'ri juftlang. AI yo'nalish va vergulni baholasin.
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim): 1. Бы́ло хо́лодно**,** так что мы наде́ли ку́ртки (OQIBAT — vergul так oldida). 2. Он так торопи́лся**,** что забы́л телефо́н (DARAJA — vergul что oldida). 3. Она́ насто́лько уста́ла**,** что усну́ла в кре́сле (DARAJA). 4. Свет пога́с**,** так что пришло́сь зажечь све́чи (OQIBAT).
Mashq 1: Я живу́ там, где роди́лся (o'rin); Иди́ туда́, куда́ тебя́ ждут (yo'nalish); Верни́ кни́гу туда́, отку́да взял (manba — "dan olgan"); Ве́тер дул отту́да, отку́да надвига́лась гроза́ (manba); Оста́нься там, где безопа́сно (o'rin). (Izoh: 3-gapda туда́ ko'rsatish so'zi bo'lsa ham, "olgan joyidan" ma'nosi отку́да tabiiyroq.)
Mashq 2: Сде́лай всё так, как я показа́л (real); Он побледне́л, бу́дто (сло́вно) уви́дел при́зрака (xayoliy); Расскажи́, как бы́ло на са́мом де́ле (real); Ти́хо, сло́вно (бу́дто) все вы́мерли (xayoliy).
Mashq 3: Он так уста́л**,** что не мог говори́ть (daraja — так bosh gapda); Магази́н закры́т**,** так что вернёмся за́втра (oqibat); Бы́ло насто́лько темно́**,** что мы заблуди́лись (daraja); Пошёл дождь**,** так что игру́ отложи́ли (oqibat).
Mashq 4: Чем ра́ньше встаёшь, тем бо́льше успева́ешь; Чем да́льше от го́рода, тем ти́ше; Чем лу́чше гото́вишься, тем ле́гче экза́мен.
Mashq 5: Бы́ло по́здно, так что мы оста́лись ночева́ть; Он тако́й си́льный, что подня́л шкаф оди́н; Мы верну́лись туда́, отку́да уе́хали; Он поёт краси́во, сло́вно (настоя́щий) профессиона́л.
Mashq 6: Иди́ туда́, куда́ хо́чешь (yo'nalish куда́); Он так уста́л**,** что засну́л (daraja — так что takrorlanmaydi, vergul что oldida); Чем бо́льше рабо́таешь, тем лу́чше живёшь (qiyosiy daraja); Он смо́трит на меня́, бу́дто (сло́вно / как бу́дто) ви́дит впервы́е (xayoliy go'yo).
Mashq 7 (namuna javoblar): Я живу́ там, где роди́лся. / Он так уста́л, что засну́л. / Шёл дождь, так что мы оста́лись до́ма. / Он говори́т так, как бу́дто всё зна́ет. / Чем бо́льше чита́ешь, тем бо́льше зна́ешь.
12. Xulosa va keyingi dars
- O'rin ergash gaplari (прида́точные ме́ста) joy va yo'nalishni ko'rsatadi: где (qayerda), куда́ (qayerga), отку́да (qayerdan) — bosh gapdagi там / туда́ / отту́да ko'rsatish so'zi bilan juft ishlaydi. Fe'lga qarab yo'nalishni tanlang.
- Tarz ergash gaplari (о́браза де́йствия) harakatning qandayligini ko'rsatadi: как (real, "...ganday") сло́вно / бу́дто / как бу́дто (xayoliy, "go'yo, xuddi ...gandek"). Farq — o'xshatish haqiqiymi yoki shartli.
- Daraja ergash gaplari (ме́ры и сте́пени) belgining kuchini ko'rsatadi: так / насто́лько / тако́й ...что — o'zbekcha "shunchalik ...ki". Vergul что dan oldin (так уста́л, что).
- Oqibat ergash gaplari (сле́дствия) natijani bildiradi: так что — "shuning uchun, natijada". Vergul так dan oldin (..., так что).
- Eng nozik farq — так что (oqibat) так, что (daraja): так что yaxlit "shuning uchun", vergul так oldida; так...что — так bosh gapda ("shunchalik"), vergul что oldida. Bitta vergul ma'noni butunlay o'zgartiradi.
- Qiyosiy чем...тем — "qancha ...bo'lsa, shuncha ..."; ikki qismda ham qiyosiy daraja (бо́льше, лу́чше), orasida vergul.
Keyingi dars — B2 — 19-dars: Kirish so'zlar va modal ifodalar (вво́дные слова́: коне́чно, ка́жется, наприме́р, во-пе́рвых, к сча́стью). Bugun siz gap ichidagi qismlarni bog'lovchilar bilan uladingiz. Keyingi darsda esa gapga muallif munosabatini, ishonch darajasini va mantiqiy tartibni qo'shadigan kirish so'zlar bilan tanishasiz: коне́чно (albatta), ка́жется (chamasi), наприме́р (masalan), во-пе́рвых (birinchidan), к сча́стью (baxtga ko'ra). Ular gap a'zosi emas — shuning uchun doim vergul bilan ajratiladi, va bu bizning bugungi vergul mantiqimizni yangi tomondan davom ettiradi. Уда́чи! (Omad!)
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!