B2 — 9-dars: Passiv — to'liq tizim (страда́тельный зало́г: uch usul, register, aktiv passiv)
B2 — YUQORI-O'RTA · 9-dars
1. Dars nomi va maqsad
B1 28-darsda siz passivni ikki usulda ko'rgan edingiz: -ся passiv (jarayon — дом стро́ится) va qisqa sifatdosh (natija — дом постро́ен). O'tgan darsda (B2 8-dars) esa да́нные, полу́ченные в о́пыте kabi passiv sifatdosh oborotni ishlatdingiz. Bugun bularning barchasini bitta to'liq tizimga jamlaymiz va uni B2 darajaga xos aniqlik bilan boshqarishni o'rganamiz.
Passiv (страда́тельный зало́г) — bu obyektdan boshlanadigan gap qurilishi: diqqat markazida harakatni bajaruvchi emas, harakat tushayotgan narsa turadi.
AKTIV: Коми́ссия рассмотре́ла заявле́ние.
(bajaruvchi) (harakat) (obyekt)
Komissiya arizani ko'rib chiqdi. diqqatda: KIM
PASSIV: Заявле́ние бы́ло рассмо́трено коми́ссией.
(obyektega) (passiv shakl) (bajaruvchiТ.к.)
Ariza komissiya tomonidan ko'rib chiqildi. diqqatda: NIMARus tilida passivni ifodalashning uch usuli bor va ular bir-birining o'rnini bosmaydi — har biri o'z vazifasiga ega:
-сяpassiv (несов, JARAYON): Дом стро́ится · Вопро́с обсужда́ется · Кни́ги продава́лись — davom etayotgan, tugallanmagan harakat.- Qisqa passiv sifatdosh (сов, NATIJA/HOLAT): Дом постро́ен · Рабо́та сде́лана · Зако́н при́нят — tugagan ish, tayyor natija.
- To'liq passiv sifatdosh oborot (ANIQLOVCHI): кни́га, напи́санная им — otni tasvirlaydi (bu — B2 6/8-darsda ko'rgan sifatdosh oborot, passiv ko'rinishi).
Dars oxirida siz:
- uch usulni farqlab, har birini o'z o'rnida qo'llaysiz (jarayon / natija / aniqlovchi);
- istalgan aktiv gapni passivga va aksincha aylantirasiz (ega obyekt, bajaruvchi Творительный);
- passivning registerini his qilasiz — u nega rasmiy, ilmiy, OAV tiliga xos, og'zaki nutqda esa kam ishlatiladi;
- shaxssiz passiv va noaniq-shaxsli aktivni (здесь не ку́рят) farqlaysiz;
- qachon passiv ZARUR (bajaruvchi noma'lum, muhim emas yoki rasmiy ohang kerak), qachon aktiv afzal ekanini bilasiz.
Urg'u belgisi: ruscha so'zlarda urg'uli unlini ´ bilan ko'rsatamiz — стро́ится, постро́ен, при́нят, обсужда́ется. Yozuvda bu belgi qo'yilmaydi, lekin to'g'ri talaffuz uchun zarur.
2. Avvalgi darslardan takror (passiv — B1 asos)
Bugungi to'liq tizim uch tayanchga quriladi. Ularni tez tiklaymiz.
2.1. -ся passiv — JARAYON (B1 28-dars)
Несов (tugallanmagan) o'timli fe'l + -ся; hozirgi yoki o'tgan davomiy zamon; ma'no — davom etayotgan jarayon:
стро́ить стро́ится (u qurilmoqda) стро́ятся (ular qurilmoqda)
обсужда́ть обсужда́ется (muhokama qilinmoqda)
o'tgan: стро́ился · обсужда́лся · продава́лись- Дом стро́ится уже́ два го́да. — Uy ikki yildan beri qurilmoqda.
- Кни́ги продава́лись о́чень бы́стро. — Kitoblar juda tez sotilardi.
2.2. Qisqa passiv sifatdosh — NATIJA (B1 12/28-dars)
Сов (tugallangan) fe'ldan; -нн -н; gapda kesim; egaga rod/son bo'yicha mos; zamon быть orqali:
постро́ить постро́ен · постро́ена · постро́ено · постро́ены
o'tgan: Дом был постро́ен. kelasi: Рабо́та бу́дет сде́лана.- Дом постро́ен. — Uy qurilgan (tayyor). · Все биле́ты про́даны. — Barcha chiptalar sotilgan.
2.3. Passiv sifatdosh oborot — ANIQLOVCHI (B2 6/8-dars)
To'liq passiv sifatdosh + bog'liq so'zlar; otni tasvirlaydi; кото́рый ergash gapiga teng:
да́нные, полу́ченные в о́пыте = да́нные, кото́рые получи́ли в о́пыте
кни́га, напи́санная а́втором = кни́га, кото́рую написа́л а́втор| Usul | Fe'l turi | Vazifasi | Namuna |
|---|---|---|---|
-ся passiv |
несов | jarayon (kesim) | Дом стро́ится. |
| qisqa sifatdosh | сов | natija (kesim) | Дом постро́ен. |
| to'liq sif. oborot | ikkalasi | aniqlovchi (ot yonida) | дом, постро́енный в 1950 г. |
Muhim bog'lanish: B1 da uchta bo'lakni alohida ko'rdingiz. Bugun ularni bir tizim sifatida — qaysi biri qachon kerakligini, bajaruvchi qanday qo'shilishini va register qanday tanlashini — birga o'rganamiz.
3. Asosiy tushuntirish
3.1. Uch usul — bitta tizim, uch vazifa
Passiv "bitta shakl" emas. Rus tili bitta g'oyani — "harakat obyektga tushdi" — uch xil qurilma bilan ifodalaydi, va tanlov nimani ta'kidlamoqchi ekaningizga bog'liq:
┌─────────────────────────────────────────┐
│ PASSIV — bitta g'oya │
│ (obyekt harakat markazida) │
└─────────────────────────────────────────┘
│
┌───────────────────────────┼───────────────────────────┐
▼ ▼ ▼
1. -СЯ passiv 2. QISQA sifatdosh 3. TO'LIQ oborot
JARAYON (несов) NATIJA (сов) ANIQLOVCHI
Дом стро́ится. Дом постро́ен. дом, постро́енный...
"qurilmoqda" "qurilgan (tayyor)" "qurilgan (qaysi?)"
kesim, davomiy kesim, tayyor holat ot yonida, ta'rifSinov savollari — qaysi usul?
- "Hozir/o'shanda qilinayaptimi?" (jarayon davom etyapti)
-сяpassiv (несов). - "Qilib bo'lindimi? Natija bormi?" (holat) qisqa sifatdosh (сов).
- "Bu ot qaysi? Qanday?" (otni ta'riflamoqchiman) to'liq sifatdosh oborot.
3.2. 1-usul: -ся passiv — JARAYON
Несов o'timli fe'l + -ся. Davom etayotgan, tugallanmagan, takrorlanuvchi harakatni bildiradi. Hozirgi va o'tgan davomiy zamonda ishlatiladi.
| Aktiv fe'l (несов) | -ся passiv |
O'zbekcha |
|---|---|---|
| стро́ить | стро́ится | qurilmoqda |
| обсужда́ть | обсужда́ется | muhokama qilinmoqda |
| издава́ть | издаётся | nashr qilinmoqda |
| производи́ть | произво́дится | ishlab chiqarilmoqda |
| рассма́тривать | рассма́тривается | ko'rib chiqilmoqda |
| проверя́ть | проверя́ется | tekshirilmoqda |
- Э́тот вопро́с сейча́с обсужда́ется в парла́менте. — Bu masala hozir parlamentda muhokama qilinmoqda.
- Ме́бель произво́дится на ме́стном заво́де. — Mebel mahalliy zavodda ishlab chiqariladi.
- Газе́та издава́лась с 1990 го́да. — Gazeta 1990-yildan nashr qilinardi.
Kalit:
-сяpassiv = jarayon, "hozir / o'shanda qilinayotgan / muntazam qilinadigan". O'zbekchada "-il-moqda / -il-adi / -il-ardi".
3.3. 2-usul: Qisqa passiv sifatdosh — NATIJA/HOLAT
Сов fe'ldan yasaladi. Tugagan ishning natijasini, ko'z oldidagi holatni bildiradi. Zamon быть bilan (hozirgida — tushib qoladi):
| Aktiv fe'l (сов) | Qisqa sifatdosh (m / f / n / mn) | O'zbekcha |
|---|---|---|
| постро́ить | постро́ен / постро́ена / постро́ено / постро́ены | qurilgan |
| приня́ть | при́нят / принята́ / при́нято / при́няты | qabul qilingan |
| реши́ть | решён / решена́ / решено́ / решены́ | hal qilingan |
| подписа́ть | подпи́сан / подпи́сана / -о / -ы | imzolangan |
| откры́ть | откры́т / откры́та / -о / -ы | ochilgan |
| созда́ть | со́здан / создана́ / со́здано / со́зданы | yaratilgan |
hozirgi: Зако́н при́нят. — Qonun qabul qilingan.
o'tgan: Зако́н был при́нят в ма́е. — Qonun mayda qabul qilingan edi.
kelasi: Зако́н бу́дет при́нят. — Qonun qabul qilinadi.- Реше́ние при́нято. — Qaror qabul qilingan. · Магази́н откры́т до 22:00. — Do'kon 22:00 gacha ochiq.
- Отчёт бу́дет подгото́влен за́втра. — Hisobot ertaga tayyorlanadi.
Kalit: qisqa sifatdosh = natija/holat, "qilib bo'lingan, tayyor". Diqqat urg'uga: при́нят ayol rodda urg'u ko'chadi: принята́; решён решена́, решены́.
3.4. 3-usul: To'liq passiv sifatdosh oborot — ANIQLOVCHI
Bu — B2 6/8-darsdagi sifatdosh oborotning passiv ko'rinishi. U kesim emas, otni ta'riflaydi va кото́рый ergash gapiga teng:
кни́га, напи́санная изве́стным а́втором = кни́га, кото́рую написа́л изве́стный а́втор
mashhur muallif yozgan kitob
зако́н, при́нятый в 2020 году́ = зако́н, кото́рый при́няли в 2020 году́
2020-yilda qabul qilingan qonunFarqni yodda tuting — kesim (holat aytadi) vs aniqlovchi (otni ta'riflaydi):
KESIM (qisqa): Кни́га напи́сана. — Kitob yozilgan. (gap tugadi)
ANIQLOVCHI (to'liq): Кни́га, напи́санная им, ... — U yozgan kitob ... (gap davom etadi)Diqqat: to'liq sifatdosh oborot otdan keyin kelsa, ikki tomondan vergul bilan ajratiladi: рабо́та, вы́полненная в срок, получи́ла награ́ду.
3.5. Aktiv passiv: to'liq aylantirish (uch qadam)
Har qanday aktiv gapni passivga aylantirish algoritmi bir xil:
AKTIV: Изве́стный а́втор написа́л кни́гу.
ega (И.к.) bajaruvchi (Т.к.) изве́стным а́втором
fe'l passiv shakl напи́сана (natija) / пи́шется (jarayon)
obyekt (В.к.) ega (И.к.) кни́га
PASSIV: Кни́га напи́сана изве́стным а́втором. (natija — сов)
Кни́га пи́шется изве́стным а́втором. (jarayon — несов)Uch qadam:
- Aktiv obyekt (В.к.) passiv ega (И.к.), gap boshiga chiqadi.
- Fe'l passiv shaklga: jarayon bo'lsa несов + -ся (пи́шется), natija bo'lsa qisqa sifatdosh (напи́сана). Yangi egaga rod/son bo'yicha mos keladi.
- Aktiv ega (И.к.) Творительный kelishik (изве́стным а́втором), "kim tomonidan".
Aylantirish jadvali:
| Aktiv | Passiv |
|---|---|
| Парла́мент при́нял зако́н. | Зако́н при́нят парла́ментом. (natija) |
| Заво́д произво́дит маши́ны. | Маши́ны произво́дятся заво́дом. (jarayon) |
| Коми́ссия рассма́тривает де́ло. | Де́ло рассма́тривается коми́ссией. (jarayon) |
| Дире́ктор подписа́л прика́з. | Прика́з подпи́сан дире́ктором. (natija) |
Teskari yo'nalish (passiv aktiv): ega (И.) obyekt (В.), Творительный ega (И.), passiv fe'l aktiv fe'l: Зако́н при́нят парла́ментом Парла́мент при́нял зако́н.
3.6. Shaxssiz passiv va noaniq-shaxsli aktiv
Ko'pincha bajaruvchi umuman ko'rsatilmaydi — u noma'lum yoki "hamma". Bu yerda rus tili ikki vositani ajratadi:
a) Noaniq-shaxsli aktiv (ко'п og'zaki) — fe'l они́ shaklida, egasiz; "kimdir / ular" ma'nosi:
Здесь не ку́рят. — Bu yerda chekilmaydi. (kim? — hamma, noaniq)
В газе́те пи́шут, что... — Gazetada yozishlaricha... / Gazetada yozilishicha...
Об э́том мно́го говоря́т. — Bu haqda ko'p gapiriladi.b) Shaxssiz passiv (rasmiy) — -ся passiv yoki qisqa sifatdosh, egasiz:
Здесь не ку́рится. (bu tabiiy emas — chekish uchun noaniq-shaxsli aktiv ishlatiladi)
Бы́ло при́нято реше́ние. — Qaror qabul qilindi. (kim — muhim emas)
Устано́влено, что... — Aniqlangan(ki)... (ilmiy)
Сказа́но — сде́лано. — Aytildi — bajarildi. (maqol)Amaliy farq: jonli, kundalik "kimdir qildi" uchun — noaniq-shaxsli aktiv (здесь не ку́рят, мне сказа́ли). Rasmiy/ilmiy "aniqlandi, qaror qilindi" uchun — shaxssiz passiv (устано́влено, при́нято реше́ние). Bittasini ikkinchisi o'rniga qo'ymang.
3.7. Register — passiv qayerda yashaydi
Bu — B2 darajaning eng muhim nuqtasi. Passiv uslub belgisi: u rasmiy, ilmiy va OAV tiliga xos, jonli suhbatda esa kam uchraydi.
| Matn turi | Passiv holati | Namuna |
|---|---|---|
| Ilmiy maqola, dissertatsiya | juda ko'p | Устано́влено, что... · Да́нные бы́ли обрабо́таны. |
| Rasmiy hujjat, qonun | juda ko'p | Заявле́ние подаётся в письменном ви́де. |
| OAV, yangilik | ko'p | При́нят но́вый зако́н. · Постро́ен но́вый мост. |
| Jonli suhbat, xabar | kam | (aktiv afzal: Постро́или но́вый мост.) |
RASMIY (passiv): Реше́ние бы́ло при́нято на заседа́нии.
OG'ZAKI (aktiv): На заседа́нии при́няли реше́ние.
Yig'ilishda qaror qabul qilindi.Oltin qoida: passiv — yozma/rasmiy ohang beradi. Suhbatda rus tili ko'pincha noaniq-shaxsli aktivni afzal ko'radi: Дом стро́ят ("qurishyapti") Дом стро́ится dan tabiiyroq eshitiladi. Ikkalasi to'g'ri, lekin passiv — kitobiyroq.
3.8. Qachon passiv ZARUR bo'ladi
Passivni bejiz tanlamaysiz. U aynan quyidagi hollarda kerak:
- Bajaruvchi noma'lum: Э́тот храм был постро́ен в XII ве́ке. (kim qurgani noma'lum);
- Bajaruvchi muhim emas: Биле́ты продаю́тся в ка́ссе. (kim sotayotgani ahamiyatsiz);
- Obyekt bajaruvchidan muhimroq (diqqatni obyektga qaratish): Но́вый мост стро́ится в це́нтре го́рода.;
- Rasmiy/ilmiy ohang kerak: В рабо́те рассма́триваются три вопро́са. · Устано́влено, что...;
- Umumiy qoida/tartib: Заявле́ние подаётся до 1-го числа́.
Ilmiy matnda passiv — norma: ilmiy uslub muallifni "yashiradi" (я сде́лал emas, бы́ло сде́лано), diqqatni jarayon va natijaga qaratadi. Shuning uchun ilmiy maqolada passiv har paragrafda uchraydi: бы́ли получены́ да́нные, устано́влено, рассма́тривается, предлага́ется.
3.9. Uch usul yonma-yon — bitta ilmiy gap
Ko'pincha bir gapda uchala usul birga keladi:
Да́нные, полу́ченные в хо́де о́пыта, [3: to'liq oborot — aniqlovchi]
обраба́тываются програ́ммой [1: -ся passiv — jarayon]
и бу́дут опублико́ваны в отчёте. [2: qisqa sifatdosh — natija/kelasi]
Da'liq: Tajriba davomida olingan ma'lumotlar dastur bilan qayta ishlanmoqda
va hisobotda e'lon qilinadi.- полу́ченные в хо́де о́пыта — to'liq oborot, да́нныеni ta'riflaydi (qanday ma'lumot?);
- обраба́тываются —
-сяpassiv, davom etayotgan jarayon; - бу́дут опублико́ваны — qisqa sifatdosh, kelasi natija.
4. Ko'p misollar
1-usul — -ся passiv (jarayon):
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Но́вый райо́н стро́ится на окра́ине го́рода. | Yangi mahalla shahar chekkasida qurilmoqda. |
| Э́тот вопро́с ещё рассма́тривается. | Bu masala hali ko'rib chiqilmoqda. |
| Автомоби́ли произво́дятся на э́том заво́де. | Avtomobillar shu zavodda ishlab chiqariladi. |
| Пробле́ма акти́вно обсужда́ется в о́бществе. | Muammo jamiyatda faol muhokama qilinmoqda. |
| Докуме́нты проверя́лись неде́лю. | Hujjatlar bir hafta tekshirildi. |
2-usul — qisqa passiv sifatdosh (natija):
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Но́вый зако́н уже́ при́нят. | Yangi qonun allaqachon qabul qilingan. |
| Все реше́ния приняты́ единогла́сно. | Barcha qarorlar bir ovozdan qabul qilingan. |
| Дом был постро́ен сто лет наза́д. | Uy yuz yil oldin qurilgan edi. |
| Отчёт бу́дет сдан в пя́тницу. | Hisobot jumada topshiriladi. |
| Догово́р подпи́сан обе́ими сторона́ми. | Shartnoma ikkala tomon tomonidan imzolangan. |
3-usul — to'liq passiv sifatdosh oborot (aniqlovchi):
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Зако́н, при́нятый в 2020 году́, вступи́л в си́лу. | 2020-yilda qabul qilingan qonun kuchga kirdi. |
| Кни́га, напи́санная им, ста́ла бестсе́ллером. | U yozgan kitob bestsellerga aylandi. |
| Да́нные, полу́ченные в о́пыте, ва́жны. | Tajribada olingan ma'lumotlar muhim. |
| Мост, постро́енный в про́шлом ве́ке, всё ещё рабо́тает. | O'tgan asrda qurilgan ko'prik hali ham ishlaydi. |
Aktiv passiv (transformatsiya):
| Aktiv | Passiv |
|---|---|
| Учёные изуча́ют э́ту пробле́му. | Э́та пробле́ма изуча́ется учёными. |
| Прави́тельство при́няло зако́н. | Зако́н при́нят прави́тельством. |
| Компа́ния постро́ила заво́д. | Заво́д постро́ен компа́нией. |
| Депута́ты обсужда́ют бюдже́т. | Бюдже́т обсужда́ется депута́тами. |
Shaxssiz passiv / noaniq-shaxsli aktiv:
| Ruscha | O'zbekcha |
|---|---|
| Здесь не ку́рят. | Bu yerda chekilmaydi. |
| В статье́ пи́шут, что кли́мат меня́ется. | Maqolada yozilishicha, iqlim o'zgarmoqda. |
| Бы́ло при́нято ва́жное реше́ние. | Muhim qaror qabul qilindi. |
| Устано́влено, что вода́ загрязнена́. | Suv ifloslangani aniqlangan. |
Register juftliklari (aktiv passiv):
| Rasmiy (passiv) | Og'zaki (aktiv) | O'zbekcha |
|---|---|---|
| Реше́ние бы́ло при́нято. | Реше́ние при́няли. | Qaror qabul qilindi. |
| Мост стро́ится компа́нией. | Мост стро́ит компа́ния. | Ko'prikni kompaniya quryapti. |
| Бы́ло устано́влено, что... | Вы́яснили, что... | Aniqlanishicha... |
5. Talaffuz bo'limi
- стро́ится /STRÓ-i-tsa/ — urg'u boshda; -тся doim "ца": "stróitsa".
- обсужда́ется /ab-suzh-DÁ-ye-tsa/ — urg'u -да́-; boshdagi "о" "a"; "-ется" "yetsa": "absuzhdáyetsa".
- произво́дятся /pra-iz-VÓ-dya-tsa/ — urg'u -во́-; "-ятся" "yatsa": "praizvódyatsa".
- при́нят /PRÍ-nyat/ — natija, m; urg'u boshda: "prínyat". Ayol rodda urg'u ko'chadi: принята́ /pri-nya-TÁ/.
- решён /ri-SHÓN/ — "ё" doim urg'uli "o": "rishón". Ayol: решена́ /ri-shi-NÁ/.
- постро́ен /pas-TRÓ-yen/ — urg'u -тро́-: "pastróyen".
- подпи́сан /pad-PÍ-san/ — urg'u -пи́-: "padpísan".
- напи́санная /na-PÍ-san-na-ya/ — to'liq sifatdosh; urg'u -пи́-; "-нн-" bir "n": "napísannaya".
- устано́влено /us-ta-NÓV-le-na/ — shaxssiz; urg'u -но́-: "ustanóvlena".
- парла́ментом /par-LÁ-men-tam/ — Творительный; urg'u -ла́-: "parlámentam".
Ikki oltin qoida bugun: (1) barcha
-сяpassivda -тся / -ться har doim "ца" o'qiladi: стро́ит-ся "stróitsa". (2) qisqa sifatdoshda urg'u ko'chishi ma'noni buzmaslik uchun muhim: erkak rodda ko'pincha o'zakda (при́нят, на́чат, про́дан), ayol rodda oxirga ko'chadi (принята́, начата́, продана́). Buni juftlab yodlang.
Topshiriq: ovoz chiqarib ayting: стро́ится — постро́ен — постро́енный · при́нят — принята́ — при́няты · обсужда́ется — обсуждён — обсуждённый.
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| страда́тельный зало́г | стра-да́-тель-ный за-ло́г | passiv (majhul) nisbat | Э́то страда́тельный зало́г. |
| произво́дится | про-из-во́-дит-ся | ishlab chiqarilmoqda | Ме́бель произво́дится здесь. |
| рассма́тривается | рас-сма́т-ри-ва-ет-ся | ko'rib chiqilmoqda | Де́ло рассма́тривается. |
| обсужда́ется | об-суж-да́-ет-ся | muhokama qilinmoqda | Вопро́с обсужда́ется. |
| при́нят (принята́) | при́-нят | qabul qilingan | Зако́н при́нят. |
| решён (решена́) | ре-шён | hal qilingan | Вопро́с решён. |
| подпи́сан (подпи́сана) | под-пи́-сан | imzolangan | Догово́р подпи́сан. |
| со́здан (создана́) | со́з-дан | yaratilgan | Прое́кт со́здан. |
| постро́ен (постро́ена) | по-стро́-ен | qurilgan | Дом постро́ен. |
| напи́санный | на-пи́-сан-ный | yozilgan (aniqlovchi) | кни́га, напи́санная им |
| устано́влено | ус-та-но́в-ле-но | aniqlangan (shaxssiz) | Устано́влено, что... |
| подаётся | по-да-ёт-ся | topshiriladi | Заявле́ние подаётся. |
| вступи́ть в си́лу | всту-пи́ть в си́-лу | kuchga kirmoq | Зако́н вступи́л в си́лу. |
| единогла́сно | е-ди-но-гла́с-но | bir ovozdan | при́нято единогла́сно |
| в письменном ви́де | в пи́сь-мен-ном ви́-де | yozma shaklda | подаётся в письменном ви́де |
| в хо́де | в хо́-де | davomida | в хо́де о́пыта |
| парла́ментом | пар-ла́-мен-том | parlament tomonidan (Т.к.) | при́нят парла́ментом |
Yodlash qoidasi: har fe'lni uch shaklda yodlang — jarayon (
-ся: стро́ится), natija (qisqa: постро́ен), aniqlovchi (to'liq: постро́енный). Bajaruvchini doim Творительныйda mashq qiling: парла́ментом, учёными, компа́нией.
7. Matn (ilmiy parcha — passiv tizim ish ustida)
Quyida ilmiy-ommabop uslubdagi qisqa parcha. E'tibor bering: passiv bu yerda norma — u har gapda uchraydi va matnga rasmiy, xolis ohang beradi.
A) RASMIY (ilmiy, passiv bilan):
В лаборато́рии бы́ло проведено́ иссле́дование, посвящённое ка́честву
воды́. Про́бы, взя́тые из десяти́ исто́чников, обраба́тывались в тече́ние
неде́ли. Устано́влено, что в трёх исто́чниках вода́ загрязнена́. По
результа́там ана́лиза бы́ли разрабо́таны рекоменда́ции, кото́рые
бу́дут переданы́ в министе́рство. Отчёт, подгото́вленный гру́ппой,
уже́ при́нят и обсужда́ется специали́стами.B) OG'ZAKI (xuddi shu, aktivga soddalashtirilgan):
В лаборато́рии провели́ иссле́дование о ка́честве воды́. Взя́ли про́бы
из десяти́ исто́чников и це́лую неде́лю их обраба́тывали. Вы́яснили, что
в трёх исто́чниках вода́ загрязнена́. По результа́там ана́лиза сде́лали
рекоменда́ции и ско́ро переда́дут их в министе́рство. Гру́ппа
подгото́вила отчёт, и его́ уже́ при́няли — тепе́рь специали́сты его́
обсужда́ют.O'zbekcha (mazmun): Laboratoriyada suv sifatiga bag'ishlangan tadqiqot o'tkazildi. O'nta manbadan olingan namunalar bir hafta davomida qayta ishlandi. Uch manbada suv ifloslangani aniqlandi. Tahlil natijalari bo'yicha tavsiyalar ishlab chiqildi va ular vazirlikka topshiriladi. Guruh tayyorlagan hisobot allaqachon qabul qilingan va mutaxassislar tomonidan muhokama qilinmoqda.
Parcha tahlili — passiv usullarni sanang: бы́ло проведено́ (qisqa, natija), посвящённое ка́честву (to'liq oborot), взя́тые из исто́чников (to'liq oborot), обраба́тывались (
-сяpassiv, jarayon), устано́влено (shaxssiz passiv), загрязнена́ (qisqa), бы́ли разрабо́таны (qisqa), бу́дут переданы́ (qisqa, kelasi), подгото́вленный (to'liq oborot), при́нят (qisqa), обсужда́ется (-сяpassiv). Bir parchada uchala usul bir necha marta! Og'zaki variant esa aktivga o'tib, jonli va sodda bo'ldi — lekin и́лмий matn uchun aynan passiv to'g'ri keladi.
8. Tipik xatolar + mini-mashq
Jarayon o'rniga natija: Дом сейча́с постро́ен ("hozir qurilmoqda" demoqchi). Дом сейча́с стро́ится. Sabab: davom etayotgan jarayon несов + -ся; постро́ен — tayyor natija.
Bajaruvchini bosh/qaratqichda qoldirish: Зако́н при́нят парла́мент / парла́мента. Зако́н при́нят парла́ментом. Sabab: passivda bajaruvchi doim Творительный (kim tomonidan).
Ayol rodda urg'uni ko'chirmaslik: Кни́га при́нята / реше́на (urg'u boshda). Кни́га принята́ /pri-nya-TÁ/, пробле́ма решена́ /ri-shi-NÁ/. Sabab: ko'p qisqa sifatdoshda ayol rodda urg'u oxirga ko'chadi.
Сов fe'ldan
-сяpassiv yasash: Дом постро́ится компа́нией (jarayon ma'noda). Jarayon uchun несов: Дом стро́ится. Natija uchun qisqa sifatdosh: Дом постро́ен. Sabab:-сяpassiv (jarayon) faqat несов fe'ldan.Kesim va aniqlovchini chalkashtirish: Кни́га напи́санная им. (kesim o'rniga to'liq shakl). Kesim (holat): Кни́га напи́сана. Aniqlovchi (ta'rif): Кни́га, напи́санная им, ... Sabab: qisqa shakl — kesim; to'liq shakl — otni ta'riflaydi va gap davom etadi.
Jonli suhbatda o'rinsiz passiv: do'stga: Мной был ку́плен хлеб. Я купи́л хлеб. Sabab: kundalik nutqda aktiv tabiiy; passiv rasmiy/yozma uchun. Suhbatda "kimdir" uchun noaniq-shaxsli aktiv: хлеб уже́ купи́ли.
Shaxssiz passiv o'rniga noto'g'ri shakl: Здесь не ку́рится. ("chekilmaydi" demoqchi). Здесь не ку́рят. Sabab: "kimdir/hamma" ma'nosi uchun noaniq-shaxsli aktiv (они́ shakli),
-сяemas.
Mini-mashq (to'g'rilang yoki usulni ayting)
1. Но́вый стадио́н сейча́с постро́ен. (hali qurilyapti)
2. Зако́н при́нят парла́мент.
3. Кни́га принят чита́телями. (ayol rod)
4. Здесь не ку́рится.(Javoblar 11-bo'limda.)
9. Mashqlar
Mashq 1. Aktiv fe'ldan -ся passiv yasang (u/они shakli qavsda):
1. стро́ить ___ (он) 4. рассма́тривать ___ (он)
2. производи́ть ___ (они́) 5. обсужда́ть ___ (он)
3. издава́ть ___ (он) 6. проверя́ть ___ (они́)Mashq 2. Jarayon (-ся) yoki natija (qisqa sifatdosh)? To'g'ri shaklni tanlang:
1. Зако́н уже́ ___ (принима́ется / при́нят).
2. Сейча́с здесь ___ но́вый мост (стро́ится / постро́ен).
3. Все реше́ния ___ (принима́ются / приняты́) на заседа́нии вчера́.
4. Э́тот вопро́с ещё ___ (рассма́тривается / рассмо́трен).Mashq 3. Aktiv gapni passivga aylantiring (natija — qisqa sifatdosh, bajaruvchi Творительный):
1. Парла́мент при́нял зако́н. Зако́н ___ ___.
2. Компа́ния постро́ила заво́д. Заво́д ___ ___.
3. Дире́ктор подписа́л догово́р. Догово́р ___ ___.
4. Учёные созда́ли но́вый ме́тод. Но́вый ме́тод ___ ___.Mashq 4. Aktiv gapni -ся passivga aylantiring (jarayon):
1. Заво́д произво́дит автомоби́ли. Автомоби́ли ___ ___.
2. Коми́ссия рассма́тривает де́ло. Де́ло ___ ___.
3. Депута́ты обсужда́ют бюдже́т. Бюдже́т ___ ___.
4. Учёные изуча́ют пробле́му. Пробле́ма ___ ___.Mashq 5. To'g'ri qisqa sifatdosh shaklini qo'ying (rod/son + urg'uga e'tibor bering):
1. Кни́га ___ (написа́ть) изве́стным а́втором.
2. Реше́ние ___ (приня́ть) единогла́сно.
3. Все биле́ты ___ (прода́ть).
4. Пробле́ма ___ (реши́ть) на собра́нии.Mashq 6. O'zbekchadan ruschaga o'giring (usulini o'zingiz tanlang):
1. Yangi qonun allaqachon qabul qilingan.
2. Bu masala hozir muhokama qilinmoqda.
3. Uy mashhur kompaniya tomonidan qurilgan.
4. Suv ifloslangani aniqlangan.
5. 2020-yilda qabul qilingan qonun kuchga kirdi.Mashq 7. Xatoni toping va to'g'rilang:
1. Дом сейча́с постро́ен рабо́чими. (jarayon)
2. Зако́н при́нят парла́мента.
3. Кни́га при́нят чита́телями. (ayol rod)
4. Мной был ку́плен хлеб. (do'stga xabar — jonli)Mashq 8. Kichik rasmiy matn tuzing (kamida 5 gap): biror tadqiqot yoki jarayonni tasvirlang. Kamida bitta -ся passiv (jarayon), bitta qisqa sifatdosh (natija), bitta to'liq passiv oborot (aniqlovchi) va bitta shaxssiz passiv (устано́влено, что...) ishlating. Keyin xuddi shu matnni og'zaki shaklga (aktiv, noaniq-shaxsli) soddalashtiring.
10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
Uch usul drilli: Wisar AIdan bitta fe'l bering (masalan, постро́ить) va uni uch usulda ishlating — стро́ится (jarayon), постро́ен (natija), постро́енный (aniqlovchi). AI 8 ta fe'l uchun shu uchlikni tuzsin va o'zbekcha farqni (qurilmoqda / qurilgan / qurilgan qaysi) tekshirsin.
Aktiv passiv aylantirish: AIga 6 ta aktiv gap yozing. Har birini passivga aylantiring — bajaruvchini Творительныйda to'g'ri qo'ying, jarayon yoki natija ekanini tanlang. Keyin teskari yo'nalishni ham mashq qiling (passiv aktiv). AI kelishik va aspektni tekshirsin.
Register o'yini: AIdan bitta vaziyatni ikki matnda so'rang — biri rasmiy hisobot (passiv bilan), biri do'stga xabar (aktiv, noaniq-shaxsli). Qaysi biri qayerga mos ekanini va passiv rasmiy variantda tabiiy chiqqan-chiqmaganini AI baholasin. Ayniqsa устано́влено / бы́ло при́нято kabi shaxssiz passivga e'tibor bering.
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim):
- Но́вый стадио́н сейча́с стро́ится (jarayon несов + ся; постро́ен — tayyor natija). 2. Зако́н при́нят парла́ментом (bajaruvchi — Творительный). 3. Кни́га принята́ чита́телями (ayol rod -а, urg'u oxirda). 4. Здесь не ку́рят (noaniq-shaxsli aktiv,
-сяemas).
Mashq 1: 1. стро́ится; 2. произво́дятся; 3. издаётся; 4. рассма́тривается; 5. обсужда́ется; 6. проверя́ются.
Mashq 2: 1. при́нят (natija — "уже́"); 2. стро́ится (jarayon — "сейча́с"); 3. приняты́ (natija — "вчера́"); 4. рассма́тривается (jarayon — "ещё").
Mashq 3: 1. Зако́н при́нят парла́ментом. 2. Заво́д постро́ен компа́нией. 3. Догово́р подпи́сан дире́ктором. 4. Но́вый ме́тод со́здан учёными.
Mashq 4: 1. Автомоби́ли произво́дятся заво́дом. 2. Де́ло рассма́тривается коми́ссией. 3. Бюдже́т обсужда́ется депута́тами. 4. Пробле́ма изуча́ется учёными.
Mashq 5: 1. напи́сана (ayol -а); 2. при́нято (n -о); 3. про́даны (mn -ы); 4. решена́ (ayol -а, urg'u oxirda).
Mashq 6: 1. Но́вый зако́н уже́ при́нят. 2. Э́тот вопро́с сейча́с обсужда́ется. 3. Дом постро́ен изве́стной компа́нией. 4. Устано́влено, что вода́ загрязнена́. (yoki: Загрязне́ние воды́ устано́влено.) 5. Зако́н, при́нятый в 2020 году́, вступи́л в си́лу.
Mashq 7: 1. Дом сейча́с стро́ится рабо́чими (jarayon несов + ся). 2. Зако́н при́нят парла́ментом (Творительный, -а emas). 3. Кни́га принята́ чита́телями (ayol rod -а). 4. Я купи́л хлеб (jonli suhbat aktiv; passiv rasmiy uchun).
Mashq 8: (Ochiq mashq — namuna.) Rasmiy: В университе́те бы́ло проведено́ иссле́дование, посвящённое па́мяти. Да́нные, полу́ченные в хо́де о́пыта, обраба́тываются специали́стами. Устано́влено, что сон влия́ет на запомина́ние. По результа́там разрабо́таны рекоменда́ции, кото́рые бу́дут опублико́ваны. Отчёт уже́ подгото́влен и при́нят. Og'zaki: В университе́те провели́ иссле́дование о па́мяти. Да́нные, кото́рые получи́ли в о́пыте, сейча́с обраба́тывают специали́сты. Вы́яснили, что сон влия́ет на запомина́ние. По результа́там сде́лали рекоменда́ции и ско́ро их опублику́ют. Отчёт уже́ подгото́вили и при́няли. O'z matningiz so'zma-so'z bir xil bo'lishi shart emas — asosiysi uch usul to'g'ri va bajaruvchi Творительный kelishikda bo'lsin.
12. Xulosa va keyingi dars
- Passiv (страда́тельный зало́г) harakatni obyekt tomonidan ko'rsatadi; bajaruvchi ikkinchi darajali va Творительный kelishikda turadi: Зако́н при́нят парла́ментом.
- Uch usul — bir tizim, uch vazifa:
-сяpassiv (несов) — jarayon: Дом стро́ится, Вопро́с обсужда́ется;- Qisqa sifatdosh (сов) — natija/holat: Дом постро́ен, Зако́н при́нят, Рабо́та сде́лана;
- To'liq sifatdosh oborot — aniqlovchi: кни́га, напи́санная им; зако́н, при́нятый в 2020 году́.
- Aktiv passiv (3 qadam): obyekt (В.) ega (И.); fe'l passiv shakl; ega (И.) Творительный. Teskari yo'nalish ham shu bo'yicha.
- Shaxssiz passiv (устано́влено, бы́ло при́нято) — rasmiy/ilmiy; noaniq-shaxsli aktiv (здесь не ку́рят, в газе́те пи́шут) — jonli "kimdir/hamma". Ularni chalkashtirmang.
- Register: passiv — rasmiy, ilmiy, OAV tili; jonli suhbatda aktiv (ko'pincha noaniq-shaxsli) afzal. B2 belgisi — kontekstga qarab to'g'ri usul va register tanlash.
- Qachon zarur: bajaruvchi noma'lum / muhim emas, obyekt muhimroq yoki rasmiy-ilmiy ohang kerak.
Keyingi dars — B2 — 10-dars: Fe'l boshqaruvi — to'liq tizim (управле́ние глаго́лов: qaysi fe'l qaysi kelishikni/predlogni talab qiladi). Bugun siz passiv bajaruvchisini Творительныйda qo'ydingiz — bu fe'l va kelishik bog'lanishining bir ko'rinishi. Keyingi darsda bu g'oyani kengaytiramiz: har fe'l o'z boshqaruviga ega — ждать (чего́?), помога́ть (кому́?), интересова́ться (чем?), зави́сеть (от чего́?). Rus tilining "yashirin xaritasi" — qaysi fe'l qaysi kelishik yoki predlogni "chaqiradi" — B2 aniqligining kalitidir. Уда́чи! (Omad!)
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!